«Ey iymon keltirganlar, sizni Alloh va rasuli sizga jon baxsh etadigan narsaga chaqirganda javob beringlar va bilinglarki, Alloh kishi va qalbi orasini to'sib qo'yadi va Unga hisob berish uchun to'planarsizlar. Va sizlardan faqat zulm qilganlarning o'zigagina tushmaydigan fitnadan saqlaning. Va bilingki, Allohning azobi qattiqdir» (Anfol surasi, 24–25-oyatlar).
Oyatdagi “javob bering”dan murod itoat qilinglardir. Abu Hurayra roziyallohu anhu rivoyat qiladi: «Nabiy alayhissalom Ubay ibn Ka'b roziyallohu anhu uyi eshigiga borib, uni chaqirdilar. U namoz o'qiyotgan edi. Namozini tez tugatib, u zotning oldilariga chiqdi. Nabiy alayhissalom undan: “Nega javob bermading?” deya so'radilar. Ubay ibn Ka'b: “Namoz o'qiyotgan edim”, dedi. Payg'ambarimiz alayhissalom: “Alloh va Rasuli sizga jon baxsh etgan narsaga chaqirganida javob beringlar” oyati nozil bo'lganidan xabaring yo'q edimi?” dedilar. Ubay ibn Ka'b: “Endi chaqirsangiz, albatta, javob beraman”, dedi».
Mazkur hadis sharhida bir necha fikrlar aytilgan. Ulardan biri bunday: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam Ubay ibn Ka'bni kechiktirib bo'lmaydigan ish uchun chaqirgan edilar. Bunday holatda namoz o'qiyotgan kishi namozini buzib, javob berishi kerak”.
“Jon baxsh etadigan narsa” – shar'iy ilm. Jaholat o'limdir. Bir o'rinda: “Diningizni jonlantiradi va sizlarga o'rgatadi”, deyilgan. Yana boshqa o'rinda: “Qalblaringizga hayot beradi va sizlarni birlashtiradi”, deyiladi. Oyatdagi “jon baxsh etish” iborasi majoziy ma'nodadir. Chunki bu erda kufr va jaholat o'limidan saqlanish nazarda tutilmoqda. Mujohid va jumhur ulamolar aytadilar: “Toatga hamda Qur'on o'zida jamlagan buyruq va qaytariqlarga javob beringlar. Chunki Qur'onda abadiy hayot va abadiy ne'matlar bor”.
Bir o'rinda yana bunday keladi: «“Sizga hayot beradigan...”, ya'ni abadiy hayot uchun jiddu jahd qilishga javob bering.
“Va bilinglarki, Alloh kishi va qalbi orasini to'sib qo'yadi”. Ya'ni, uni vafot ettiradi. Kishida qalbini illatlardan tozalab, uni sog'lom qilishi uchun fursat qolmaydi. Shuning uchun o'lmasdan burun fursatni qo'ldan boy bermasdan qalblaringizni isloh qiling. Uni Alloh va Rasuli amr etgan toatlarga bo'ysunadigan qiling.
Mujohid rahimahulloh aytadi: «Alloh taolo kishi bilan aqlini ajratib qo'yadi. Hatto kishi nima qilishini bilolmay qoladi. “Albatta, bunda qalbi borlarga eslatma bordir” (Qof surasi, 37-) oyatidagi “qalb”dan murod aqldir», degan. Bir o'rinda yana bunday deyiladi: “Kishi va qalbi orasini o'lim bilan ajratib qo'yadi. Shu sabab kishi yo'qotganlarini qayta qo'lga kiritishining imkoni yo'q”. Boshqa bir o'rinda bunday keladi: “Badr kuni musulmonlar dushmanning ko'pligidan qo'rqishdi. Alloh taolo ularga banda bilan uning qalbini ajratib qo'yishini, ulardagi qo'rquvni xotirjamlik, dushmanlardagi ishonchni qo'rquvga almashtirib qo'yishini bildirdi”. Imom Tabariy rahimahulloh: “Alloh taolo bandalari qalblarining Hojasi ekani, istasa, ular bilan qalblari orasini ajratib qo'yishini, shuningdek, inson biror narsaga faqat Parvardigorning irodasi bilan erisha olishini xabar qilmoqda”, degan.
“Va Unga hisob berish uchun to'planarsizlar”. Shunda qalblaringizni buzuq e'tiqodlardan tozaligi va qilgan toatlaringizni xolisligiga ko'ra ajr yo jazo olasizlar.
“Va sizlardan faqat zulm qilganlarning o'zigagina tushmaydigan fitnadan saqlaning. Va bilingki, Allohning azobi qattiqdir”. “Fitna” so'zidan murod azobdir. Ya'ni, sizlarga azob (balo) tushsa, faqat zolimlargagina (gunohkorlargagina) tushmaydi. Balki hammangizga birday tushadi. Allohning azobi juda qattiqdir.
“Sahihi Muslim”da bunday keladi: «Zaynab binti Jahsh onamiz Payg'ambarimiz alayhissalomdan: “Yo Rasululloh, oramizda solihlar bo'lsa-da, halok (baloga duchor) bo'lamizmi?” deb so'radi. Nabiy alayhissalom: “Ha, agar yomonlik (axloqsizlik) ko'payib ketsa”, dedilar».
Imom Buxoriy va Imom Termiziy rahimahumulloh No''mon ibn Bashir roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: «Payg'ambarimiz alayhissalom aytadilar: “Alloh hududida qoim banda bilan mazkur hududlarni buzuvchi kimsaning misoli bir kemaga bo'linib joylashgan qavmga o'xshaydi. Ularning ba'zilariga kemaning tepa qismidan, ba'zilariga esa pastki qismidan joy tegdi. Pastda joylashganlar suv ichmoqchi bo'lsalar, tepadagilarga murojaat qilishardi. Keyin ular shunday deyishdi: “O'zimiz uchun shu erdan bir teshik ochib olsak, tepadagilarni ham qiynab o'tirmasdik”. Agar tepadagilar ularni o'z bilganlariga tashlab qo'yishsa, barchalari halok bo'lishadi. Agar pastdagilarning qo'lidan tutib qolishsa, o'zlari ham, ular ham omon qolishadi». Ushbu hadisda shaxsiy (bir odamning) gunohi uchun omma azoblanishi, yana amri ma'ruf va nahyi munkarni tark qilganlik uchun butun jamiyat uqubatga duchor bo'lishiga dalil bor.
Ibn Umar roziyallohu anhumo rivoyat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Alloh taolo biror-bir qavmga azob yuborsa, azob ularning barchalariga etadi. So'ngra amallariga ko'ra qayta tiriladilar”, deb ogohlantirdilar» (Imom Buxoriy rivoyati). Hadis bunday halokatning umumiy bo'lishiga, faqat mo'minlarni poklovchi va faqat fosiqlarni jazolovchi bo'lmasligiga dalolat qiladi.
Imom Buxoriy nomidagi
Toshkent islom instituti
o'qituvchisi Farhod JO'RAYeV
tayyorladi.
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV