Insonning o‘z nafsiga qarshi kurashida foyda va yaxshiliklar ko‘pdir. Aksincha, nafsning istaklarini bajarish va ularga ergashish barcha halokatlarning manbai hisoblanadi. Zero, ko‘pgina olimu mutafakkirlar shu xulosaga kelishganlarki nafsga qarshi turish, barcha saodatlar kaliti, nafsning xohishlariga  ergashish esa butun yomonliklarning asosidir. Bundan tashqari, ilohiyot olimlari nafsga qarshi turishni Allohga itoatning asosi va unga qarshilikni esa tariqatning muhim vazifalaridan deb hisoblaydilar. Ular yana marhamat qiladilar:

“Kim bizning yo‘lga kirmoqchi bo‘lsa, uning nafsi o‘limning to‘rtta: qizil, qora, oq va yashil turlarini tatib ko‘rmog‘i lozimdir”.

“Qizil o‘lim” deganda nafs va uning xohishlariga qarama-qarshi turish, ya’ni dunyo hayotining hoyu havaslariga, shuningdek, shayton va uning yordamchilariga qarshi kurashish tushuniladi. Bu o‘limning rangi hoyu havaslarning ezilib yo‘q bo‘lishini, ya’ni halokatini ko‘rsatadi.

“Qora o‘lim” odamlardan yetadigan ozor va qiyinchiliklarni sabr bilan ko‘tarishdir. Bu xildagi o‘limning qora rangda ifodalanishi uning nafs uchun qanchalik og‘ir va qiyin ekanligini anglatish uchundir.

“Oq o‘lim” ochlikni ifodalaydi, uning rangi bu xildagi riyozat tufayli inson vujudida zohir bo‘ladigan yorug‘likka ishoradir.

“Yashil o‘lim”da esa yamoqli, eskirgan kiyimlarni kiyish va nafsga xush yoqadigan chiroyli liboslarni rad etish, dunyoning oz moliga qanoat qilish tufayli go‘yo hayot yam-yashil (rangga kirgandek) bo‘ladi.

Haqiqatda Alloh taolo o‘z nafsining hoyu havasiga, xohishlariga qarshi turgan har bir bandasiga, hatto musulmon bo‘lmasa ham, ana shu kurashlar tufayli barokatlar kelishini oldindan belgilab qo‘ygan.

Naql etishlaricha, Misrda bir rohib inson ko‘ngildagi sirlarni bilish ilmi bilan mashhur bo‘ldi. Shunda bir musulmon olimi “Musulmonlarni yanglish yo‘lga giriftor qilmasidan oldinroq uni o‘ldirish lozim”, degan andishada pichog‘iga zahar surtib, niyatini amalga oshirish uchun yo‘lga chiqdi. Yetib borib rohibning eshigini taqillatganda:

– Hoy musulmon olimi, pichoqni tashla! – dedi rohib.

Olim pichoqni tashladi va kirib so‘radi:

– Bunga qanday erishding?

– O‘z nafsimga qarama-qarshi turmoqlik bilan, – deb javob berdi rohib.

Shundan so‘ng olim taklif etdi:

– Islomni qabul qilmaysanmi?

Rohib buni eshitib javob berdi:

– Ha... Guvohlik beraman, Allohdan boshqa ibodatga loyiq hech kim, hech narsa yo‘q, Muhammad – Allohning Elchisidir.

Shunda olim ajablanib so‘radi:

– Islomni qabul qilishingga nima majbur qildi?

Rohib bu savolga shunday javob berdi:

– Nafsimga Islomni qabul qilishni taklif etdim, lekin u bo‘yin tovladi, ko‘nmadi. Shunda men aksincha yo‘l tutdim.

Shunday qilib bu odam aynan nafsga qarshi kurashish bilan ulug‘ ne’matga ega bo‘ldi.

Nafsga qarshi harakatning mevasi qulfi dilning ochilishi, Allohga bo‘lgan maqbullik darajasi bo‘lsa, nafs bilan kelishuv va uning hoyu havaslarini qondirishlikning samarasi pushaymonlik va sargardonlikdan o‘zga narsa emas. Allohning O‘zi hammamizni bundan saqlasin!

Naql qiladilarki, Ibrohim ibn Shaybon quddisa sirrihu marhamat etadilar:

“Ko‘p vaqt yasmiqdan tayyorlanadigan taomga to‘yishni rosa istadim. Lekin buning imkoni bo‘lmadi. Shom shahrida bo‘lganimda menga bir kosa yasmiq taomi keltirishdi. To‘yguncha yedim. So‘ng ko‘chaga chiqib aylanib yurganimda, ichiga qandaydir suyuqlik to‘ldirib, ilib qo‘yilgan ko‘zalarga ko‘zim tushdi. O‘zimcha bu sirka bo‘lsa kerak, deb o‘yladim. Mendan so‘rashdi:

– Nega qarab qolding? Bular sharobning namunalari, mana bulari esa sharob xumlari.

Shunda men yerto‘laga kirib may ko‘zalarni sindirib, ichida bor narsalarni to‘kib tashladim. Do‘kon egasi esa sulton buyrug‘iga binoan to‘kyapti, deb o‘ylabdi. Ishning haqiqati ma’lum bo‘lgach, u meni Ibn Tulun[1] huzuriga olib bordi. U esa meni ikki yuz darra urib, qamoqxonaga tashlashni buyurdi. Men pirim Abu Abdulloh al-Mag‘ribiy quddisa sirruhu to bu shaharga kelib, meni himoyalariga olgunlaricha shu yerda o‘tirdim. Keyinroq pirim so‘radilar:

– O‘zi nima qilding?

– Nafsim to‘yguncha yasmiq taom yemoq istadi, yedim, so‘ng ikki yuz darra bilan “siylashdi”, – dedim.

Shunda shayx hazratlari:

– Juda oson qutulibsan, – dedilar.

Yana bir rivoyatda shunday hikoya qilinadi. Bir kuni havoda tayanchsiz, muallaq o‘tirgan zotdan bunga qanday erishganligini so‘rashganlarida u shunday javob beribdi:

– Havoyi nafsimdan kechgan edim ko‘kdagi havo menga itoatli bo‘ldi.