Sayt test holatida ishlamoqda!
13 Avgust, 2026   |   30 Safar, 1448
search icon
Avvalgi sayt
ЎЗ РУ EN AR

Toshkent shahri
Tong
04:01
Quyosh
05:30
Peshin
12:28
Asr
17:22
Shom
19:29
Xufton
20:56
Bismillah
13 Avgust, 2026, 30 Safar, 1448
Avvalgi sayt
#search
 YouTube

Sukut saqlashning 702 ta eng muhim foydasi (4-qism)

20.01.2026   10828   14 min.
Sukut saqlashning 702 ta eng muhim foydasi (4-qism)

Bismillahir Rohmanir Rohiym

 

1-qism, 2-qism, 3-qism

faqat ASOSIYLARIni sanab o‘tamiz 

ULUG‘  USTOZ  ULAMOLARIMIZ  bayon  qilib  berganlar:  

SUKUT saqlashning

702 ta eng muhim XISLATI (faqat ASOSIYLARI)

 

 

  1. Sukut — AQL VA FIKR RAVSHANLIGINING MANBAI.
  2. Sukut — aqlning boyligi.
  3. Sukut — aqlning qut-barakasi.
  4. Sukut — fikrning ravshanligi.
  5. Sukut — teran tafakkur eshigi.
  6. Sukut — zehnni changdan tozalaydi.
  7. Sukut — fikrni tinchlantiradi.
  8. Sukut — xulosani to‘g‘ri chiqaradi.
  9. Sukut — tafakkurga fazo ochadi.
  10. Sukut — masalani aniq ko‘rsatadi.
  11. Sukut — qarorni pishitadi.
  12. Sukut — har fikrni vazminlaydi.
  13. Sukut — donolikning avvali.
  14. Sukut — fikrni puxta qiladi.
  15. Sukut — chalg‘ituvchi narsalardan asraydi.
  16. Sukut — qalbdagi g‘ovlarni ketkazadi.
  17. Sukut — fikrni tartibga soladi.
  18. Sukut — zehnni guldek ochadi.
  19. Sukut — aqlni hadikdan ozod qiladi.
  20. Sukut — o‘zini anglashga xizmat qiladi.
  21. Sukut — har ishni qayta o‘ylatadi.
  22. Sukut — insofli xulosa beradi.
  23. Sukut — tajribaning eng yaxshi ustozi.
  24. Sukut — muammoni chuqur o‘rgantiradi.
  25. Sukut — javobni pishitadi.
  26. Sukut — har bir so‘z ortidagi ma’noni ochadi.
  27. Sukut — to‘g‘ri qaror topishga yordam beradi.
  28. Sukut — ilhomni uyg‘otadi.
  29. Sukut — zehnga nur soladi.
  30. Sukut — qalb va aql o‘rtasidagi ko‘prik.
  31. Sukut — tafakkur qudratini oshiradi.
  32. Sukut — vazmin fikrlash odati.
  33. Sukut — aqlni beg‘araz qiladi.
  34. Sukut — xom xulosalardan saqlaydi.
  35. Sukut — fikrni nafis qiladi.
  36. Sukut — muammoning ildizini ko‘rsatadi.
  37. Sukut — eng kuchli mulohaza.
  38. Sukut — behuda gapdan asraydi.
  39. Sukut — hikmatni eshitish imkoni.
  40. Sukut — fahm-farosatni rivojlantiradi.
  41. Sukut — vaziyatni chuqur anglash.
  42. Sukut — har fikrni o‘ylab aytish.
  43. Sukut — muvaffaqiyat kaliti.
  44. Sukut — aql uchun musaffolik.
  45. Sukut — qalb uchun orom.
  46. Sukut — fikr uchun ozodlik.
  47. Sukut — g‘oyalar parvozi.
  48. Sukut — xayolni nazorat qiladi.
  49. Sukut — har ishni mulohaza bilan bajartiradi.
  50. Sukut — nutqdan avvalgi xazina.
  51. Sukut — to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi nur.
  52. Sukut — ishonchli xulosalar manbai.
  53. Sukut — fikrda poklik.
  54. Sukut — har bir savolga mulohazali yondashuv.
  55. Sukut — fikr-farosatni oshiradi.
  56. Sukut — anglashning chuqurlashuvi.
  57. Sukut — ichki dunyo bilan muloqot.
  58. Sukut — ijodning otilishi.
  59. Sukut — qalbdagi g‘oyalarni oydinlashtiradi.
  60. Sukut — sabr bilan fikr yurgizish.
  61. Sukut — o‘y va mulohaza bag‘ri.
  62. Sukut — xayolining oyoqqa turishi.
  63. Sukut — har fikrning imtihoni.
  64. Sukut — fikrni chuqurlashtiradi.
  65. Sukut — murakkab masalalarni osonlashtiradi.
  66. Sukut — aqlga oziq.
  67. Sukut — so‘zni puxta tanlaydi.
  68. Sukut — fikrdagi tartib.
  69. Sukut — har bir fikr qimmatini oshiradi.
  70. Sukut — to‘g‘ri yechim topish yo‘li.
  71. Sukut — xulosa chiqarish madaniyati.
  72. Sukut — ilmiy fikrning tayanchi.
  73. Sukut — ma’rifat eshigi.
  74. Sukut — azaliy hikmat siri.
  75. Sukut — ichki xotirjamlik.
  76. Sukut — vaziyatni diqqat bilan kuzatish.
  77. Sukut — kamgaplik hikmati.
  78. Sukut — fikr orolining tinchligi.
  79. Sukut — beozorlik.
  80. Sukut — himoya vositasi.
  81. Sukut — shoshilmaslik fazilati.
  82. Sukut — aniq fikrning manbai.
  83. Sukut — boshqalarni yaxshiroq anglash.
  84. Sukut — mulohazali insonning yo‘ldoshi.
  85. Sukut — xayoldagi tartib.
  86. Sukut — zehnni charxlaydi.
  87. Sukut — dushmanga qarshi mudofaa.
  88. Sukut — har bir fikrni sinchkov qiladi.
  89. Sukut — anglash qudrati.
  90. Sukut — ilhom chorlagan lavha.
  91. Sukut — axborotni sidqidil bilan qabul qilish.
  92. Sukut — qalbdagi g‘ovlarni yuvib tashlaydi.
  93. Sukut — bema’ni so‘zga qarshi qalqon.
  94. Sukut — xato so‘zdan saqlovchi devor.
  95. Sukut — ichki intizom.
  96. Sukut — o‘zingni tinglash fazilati.
  97. Sukut — fikrni jiddiylashtiradi.
  98. Sukut — ruhni poklash.
  99. Sukut — chuqur idrok yoritqichi.
  100. Sukut — muvaffaqiyatli mulohazaning asli.
  101. Sukut — aqlni nur bilan to‘ldiruvchi xazina.

 

  1. Sukut — ODOB VA KAMTARLIK MAKTABI.
  2. Sukunat — odobning nishoni.
  3. Kamgap odam — kamxato odam.
  4. Kamtarlik sukutdan boshlanadi.
  5. Sukunat — odobning eng chiroyli kiyimi.

 

 

  1. Sukut — ODOBU-AXLOQNING ASOSI.
  2. Sukut — odobning eng baland qirrasi.
  3. Sukut — olijanoblik tarozisi.
  4. Sukut — hayo va iffat ziynati.
  5. Sukut — tarbiyaning nishoni.
  6. Sukut — xulqni sokinlashtiradi.
  7. Sukut — insoniylikning mezoni.
  8. Sukut — odobning yuzi.
  9. Sukut — insoniylikka bezak.
  10. Sukut — hayoning ramzi.
  11. Sukut — muhtoj so‘zni tanlaydi.
  12. Sukut — yurakni yumshatadi.
  13. Sukut — muomalaga nafosat beradi.
  14. Sukut — imonning latofati.
  15. Sukut — iffatning niqobi.
  16. Sukut — xulqni nazorat qiladi.
  17. Sukut — xushmuomalaning avvali.
  18. Sukut — o‘rinli so‘zga rohat.
  19. Sukut — kamtarlik belgisi.
  20. Sukut — madaniyatning tayanchi.
  21. Sukut — barcha beniqoblikdan xalos qiladi.
  22. Sukut — tarbiya mezoni.
  23. Sukut — tozalik alomati.
  24. Sukut — qalbning toza oynasi.
  25. Sukut — gapni joyida aytishni o‘rgatadi.
  26. Sukut — so‘zni vazmin qiladi.
  27. Sukut — adolatning boshlang‘ichi.
  28. Sukut — samimiyatga buriladi.
  29. Sukut — kichiklikda ulug‘lik.
  30. Sukut — xulqning bezagi.
  31. Sukut — har kimga munosib javob.
  32. Sukut — so‘zning mas’uliyatini oshiradi.
  33. Sukut — behudalikdan asraydi.
  34. Sukut — izzatning darajasi.
  35. Sukut — nafsni tarbiyalaydi.
  36. Sukut — hurmatning nishoni.
  37. Sukut — kamtarlikning o‘zi.
  38. Sukut — oriyatni kuchaytiradi.
  39. Sukut — ibratning avvali.
  40. Sukut — so‘zni olam qilib beradi.
  41. Sukut — muvozanat tuyg‘usi.
  42. Sukut — odamlarda ishonch uyg‘otadi.
  43. Sukut — kibrdan xalos qiladi.
  44. Sukut — bebosh so‘zni yo‘q qiladi.
  45. Sukut — insonni nafis qiladi.
  46. Sukut — odatlar islohchisi.
  47. Sukut — xulq-atvorni yumshatadi.
  48. Sukut — og‘ir-bosiqning belgisi.
  49. Sukut — bevaqt so‘zdan saqlaydi.
  50. Sukut — odamlarga yaqinlashtiradi.
  51. Sukut — ortiqcha qo‘pollikni yo‘q qiladi.
  52. Sukut — salobatning chirog‘i.
  53. Sukut — oilada baraka.
  54. Sukut — tartib va tuzum belgisi.
  55. Sukut — o‘rinli gapga yo‘l ochadi.
  56. Sukut — har daqiqada hikmat.
  57. Sukut — barcha so‘zning ustozi.
  58. Sukut — ruhiy odob.
  59. Sukut — mahramlik rishtasi.
  60. Sukut — muhtaramlik darajasi.
  61. Sukut — insonga insoniy qiyofa beradi.
  62. Sukut — gunohdan panoh.
  63. Sukut — sabrning tarbiyachisi.
  64. Sukut — hurmatni mustahkamlaydi.
  65. Sukut — muomaladagi noziklik.
  66. Sukut — qalbni yumshoq qiladi.
  67. Sukut — so‘zning g‘animati.
  68. Sukut — odamlarga xush ta’sir.
  69. Sukut — odobning mukammal shakli.
  70. Sukut — avvalo tinglash madaniyati.
  71. Sukut — qadr topgan odob.
  72. Sukut — qalbga muloyimlik soladi.
  73. Sukut — nafsning islohchisi.
  74. Sukut — o‘zaro hurmatni mustahkamlaydi.
  75. Sukut — jimlikdan hikmat yaratadi.
  76. Sukut — so‘zga mas’uliyat.
  77. Sukut — odobdagi nufuz.
  78. Sukut — ruhiy ravishda latofat.
  79. Sukut — qiyofatda salobat.
  80. Sukut — ortiqcha gapdan poklaydi.
  81. Sukut — muomaladagi nodir fazilat.
  82. Sukut — vazminlikning o‘zi.
  83. Sukut — hurmatga munosiblik belgisi.
  84. Sukut — so‘zni tozalaydi.
  85. Sukut — oilada xushmuomalalik.
  86. Sukut — ruhiy salobat.
  87. Sukut — barcha bo‘sh gaplarga darvoza emas.
  88. Sukut — qalbni beqarorlikdan asraydi.
  89. Sukut — ma’naviyatni ko‘taradi.
  90. Sukut — o‘rinli so‘zga muhr.
  91. Sukut — muhokamani tozalaydi.
  92. Sukut — ortiqcha dag‘dag‘asiz hayot.
  93. Sukut — tabassumni ham chiroyli qiladi.
  94. Sukut — jamiyatda latofat.
  95. Sukut — qalblarga rohat beradi.
  96. Sukut — muomaladagi yutuq.
  97. Sukut — borliqni his qilish.
  98. Sukut — fahm-farosatda yordamchi.
  99. Sukut — bema’nilikka yo‘l qo‘ymaydi.
  100. Sukut — hurfaollik rishtasi.
  101. Sukut — yurakka muloyimlik soladi.
  102. Sukut — hayotni nafis qiladi.
  103. Sukut — odamzotni birlashtiradi.
  104. Sukut — ruhiy tarbiyani mustahkamlaydi.
  105. Sukut — o‘zida hech narsa yo‘qdek, ammo juda ko‘pni beradi.
  106. Sukut — odobning eng yuksak maqomi.

 

 

Sukutning AXLOQIY FOYDALARI:

  1. Sukut — odobning asosi.
  2. Sukut — odamni kamtar qiladi.
  3. Sukut — xushmuomalalikka yo‘l ochadi.
  4. Sukut — o‘rinsiz so‘zdan saqlaydi.
  5. Sukut — yomonlikka javob bermaslikning eng go‘zal yo‘li.
  6. Sukut — hurmat ichidan sug‘oriladi.
  7. Sukut — so‘zdagi og‘irlikni oshiradi.
  8. Sukut — yurakdagi kibrni sindiradi.
  9. Sukut — nafsga saboq beradi.
  10. Sukut — his-tuyg‘ularni tartibga soladi.
  11. Sukut — hikmatning asosi.
  12. Hikmatni eshitish uchun sukut kerak.
  13. Donolik — sukutdan tug‘iladi.
  14. Sukut qilsang, so‘zing vazmin bo‘ladi.
  15. Sukut — hikmat eshituvchilar yo‘li.
  16. Bezaksiz ziynat.
  17. Odobni mustahkamlaydi.
  18. Kamtarlikni oshiradi.
  19. Hikmat eshitish qobiliyatini kuchaytiradi.
  20. Mehribonlikni chuqurlashtiradi.
  21. Tavozeni oshiradi.
  22. Sukunat insonni ma’naviy kamolot sari yetaklaydi.

 

 

Sukutning HAYOTDAGI UMUMIY VA SHAXSIY AHAMIYATI:

  1. Sukut — hayotning pokligi.
  2. Sukut — ichki tinchlikning ramzi.
  3. Sukut — shoshma-shosharlikdan himoya.
  4. Sukut — qalbni poklash vositasi.
  5. Sukut — fikr va harakatda barqarorlik.
  6. Sukut — insonni sabrli qiladi.
  7. Sukut — hayotdagi muammolarni yengillashtiradi.
  8. Sukut — boshqalar bilan munosabatda muvozanat.
  9. Sukut — ruhiy salomatlikka yordam.
  10. Sukut — ishonch va hurmat uyg‘otadi.
  11. Sukut — ortiqcha so‘zdan himoya.
  12. Sukut — baxt hissini oshiradi.
  13. Sukut — ijobiy fikrlarni kuchaytiradi.
  14. Sukut — hayotdagi muvozanat belgisi.
  15. Sukut — har bir kunni sof his qilish.
  16. Sukut — ichki qudrat manbai.
  17. Sukut — aniq qarorlar chiqarishga yordam.
  18. Sukut — hayotiy tajribani to‘g‘ri qabul qilish.
  19. Sukut — qalbni yorug‘likka yo‘llaydi.
  20. Sukut — ruhiy barqarorlik.
  21. Sukut — hayotdagi to‘siqlarni yengib o‘tish.
  22. Sukut — diqqat va idrokni kuchaytiradi.
  23. Sukut — oila va do‘stlikni mustahkamlaydi.
  24. Sukut — ichki shoshma-shosharlikni kamaytiradi.
  25. Sukut — baxtli kunlarni to‘liq his qilish.
  26. Sukut — hayotiy qarorlarni puxtalashtiradi.
  27. Sukut — qiyin paytlarda tinchlik saqlaydi.
  28. Sukut — fikrlarni tozalaydi.
  29. Sukut — hayotdagi har bir lahzani qadrlash.
  30. Sukut — muammoga sabr bilan yondoshish.
  31. Sukut — insonga kuch va qudrat beradi.
  32. Sukut — ichki faollikni uyg‘otadi.
  33. Sukut — ortiqcha tafakkurdan xalos qiladi.
  34. Sukut — ruhiy tinchlikni ta’minlaydi.
  35. Sukut — hayotiy qimmatlarni ko‘rsatadi.
  36. Sukut — energiyani tejaydi.
  37. Sukut — hayotdagi muhim masalani to‘g‘ri baholash.
  38. Sukut — ichki oromni saqlash.
  39. Sukut — fuqarolik va insoniylikni uyg‘otadi.
  40. Sukut — o‘z-o‘zini nazorat qilishga yordam.
  41. Sukut — hayotiy tajribani boyitadi.
  42. Sukut — muvozanatli hayot qurish.
  43. Sukut — qalb va aqlni uyg‘unlashtiradi.
  44. Sukut — ortiqcha so‘zsiz ham ta’sir ko‘rsatadi.
  45. Sukut — hayotning osoyishtaligi.
  46. Sukut — ichki shiddatni yumshatadi.
  47. Sukut — qalbni quvonch va tinchlik bilan to‘ldiradi.
  48. Sukut — hayotdagi katta va kichik sinovlardan himoya.
  49. Sukut — haqiqiy donolik va baxt ramzi.

 

 

  1. Sukut — IJTIMOIY MUNOSABATLARNING BЕZAGI.
  2. Sukut orqali kishi o‘zini tutadi.
  3. Sukut jamiyatda obro‘ni oshiradi.
  4. Sukut — xushmuomalalik vositasi.
  5. Sukut — keraksiz tortishuvdan saqlaydi.
  6. Sukut — maslahatning yarmi.

 

 

Sukutning IJTIMOIY VA MULOQOTDAGI FAZILATLARI:

  1. Sukut — tinglash san’atining asosi.
  2. Sukut — bahsni tinch qiladi.
  3. Sukut — xulqli muloqot uchun sharoit yaratadi.
  4. Sukut — so‘zdan oldin ehtiyotlik.
  5. Sukut — ehtiromli munosabat belgisi.
  6. Sukut — aytishdan oldin o‘ylashni o‘rgatadi.
  7. Sukut — tushunmovchiliklardan saqlaydi.
  8. Sukut — o‘zga fikrlarga hurmat.
  9. Sukut — muammoni yechishda sabrlilik.
  10. Sukut — bahsda g‘alaba hamda ehtirom.
  11. Sukut — kalomni me’yorda qiladi.
  12. Sukut — so‘z bilan zarar bermaslik.
  13. Sukut — muomalada muvozanat.
  14. Sukut — muhokamada fikrni to‘g‘ri yetkazishga imkoniyat.
  15. Sukut — ziddiyatda orom.
  16. Sukut — gapni o‘z vaqtida aytishga o‘rgatadi.
  17. Sukut — so‘z ortidagi ma’noni anglash.
  18. Sukut — ishonchli muloqotning asosi.
  19. Sukut — bahsda ortiqcha his-tuyg‘ulardan saqlaydi.
  20. Sukut — so‘zsiz ham ta’sir ko‘rsatadi.
  21. Mo‘tadillikni oshiradi.
  22. Ortiqcha bahsdan saqlaydi.
  23. Nizolarni oldini oladi.
  24. Insonni mulohazali qiladi.
  25. Odamlar orasida obro‘ni oshiradi.
  26. Hukmronliksiz haybat.
  27. Sukunat odamlar bilan totuvlikda yashashni osonlashtiradi.
  28. Uzr aytishdan behojatlik.

 

 

  1. Sukut — BAXT VA OMONLIK YO‘LI.
  2. Sukut ko‘ngilni fozil qiladi.
  3. Sukut baxt eshigini ochadi.
  4. Sukut — xayotda barqarorlik manbai.
  5. Sukut — oila tinchligining ustuni.
  6. Sukut — serg‘ayratlikning siri.

 

 

  1. Sukut — RIZOLIK VA XOTIRJAMLIK MANBAI.
  2. Sukut qalbni tinch qiladi.
  3. Sukut jahlni so‘ndiradi.
  4. Sukut ruhni oromlantiradi.
  5. Sukut xayolga tinchlik olib keladi.
  6. Sukut xavotirni kamaytiradi.

 

      Ibrohimjon domla Inomov.

 

Boshqa maqolalar
Maqolalar

“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA

11.08.2026   13724   10 min.
“TAKFIR” – MUSULMON JAMIYATINI ICHIDAN YEMIRUVCHI FITNA

Ayrim ilmsiz yoshlar eng nozik va qaltis masalalarni ko‘tarib, musulmonlar birligiga raxna solish bilan shug‘ullanmoqda. Dinda g‘uluvga ketib, g‘ayridinlar haqidagi oyat va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilgan holda ularni musulmonlarni kofirga chiqarishga qurol qilmoqdalar. Bu juda ham xatarli va qaltis yo‘l. Bu yo‘lda ko‘pchilik toyilib, adashib ketgan. Shunday pallada yoshlarni xatarlardan ogoh etish har bir ziyoli, ma’rifatparvar insonning birlamchi vazifalari sirasiga kiradi.

“Takfir” tushunchasi “birovni kofirga chiqarish”, “kofir deb hisoblash” ma’nolarini anglatadi. Shariatimizda musulmon kishini aniq hujjat bo‘lmasdan “kofir” deb hukm qilish o‘ta xatarli bo‘lib, aslo mumkin emas.

Alloh taolo Qur’oni karimda bunday degan:

﴿ولا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً﴾

“...Sizga salom bergan kimsaga mo‘min emassan, demanglar” (Niso surasi, 94-oyat).

Demak, Alloh taolo bu oyati karimada shoshmashosharlik bilan birovning mo‘min emasligi haqida hukm chiqarishdan qaytarmoqda.

Shariatda musulmon insonni uning musulmon ekaniga qarshi dalil topilmagunicha musulmon deb hukm qilinadi. Mo‘min kishi iymon asoslarini ochiq inkor etishi yoki kufr kalimasini bilib turib, o‘zi xohlab talaffuz qilishi, Islomdagi qat’iy farz qilingan amallardan birini inkor qilishi yoki din shiorlaridan birini masxara qilishi bilan dindan chiqadi. Shunda ham darhol uning kofirligiga hukm chiqarilmaydi. Balki bu shar’iy masala bo‘lib, muftiy va qozilarning ishidir.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam “Laa ilaha illalloh, Muhammadur Rasululloh” deb turgan shaxsni kofirga chiqarish xatarini bir qancha hadislarida bayon qilganlar. Jumladan, Rasuli akram alayhissalom bunday dedilar:

‏ثَلاَثَةٌ مِنْ أَصْلِ الإِيمَانِ:‏ الْكَفُّ عَمَّنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَلاَ نُكَفِّرُهُ بِذَنْبٍ وَلاَ نُخْرِجُهُ مِنَ الإِسْلاَمِ بِعَمَلٍ.

«Uch narsa iymonning aslidandir. “Laa ilaha illalloh” degan kimsaga tegmaslik, uni gunohi tufayli “kofir” demaymiz, amali tufayli Islomdan chiqarmaymiz» (Imom Abu Dovud rivoyati).

Ushbu hadisi sharifda musulmon kishi boshqa dindoshiga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishi borasida aniq hukm berilmoqda. Ya’ni haqiqiy mo‘min boshqa birodarini gunohi tufayli kofirga chiqarmasligi, qilgan amali sababli unga “mo‘min emas” degan so‘zni aytmaslik lozimligi uqtirilmoqda.

Yana bir hadisi sharifda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:

وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِناً بِكُفْرٍ فَهُوَ كَقَتْلِهِ.

“Kim mo‘min kishini kofirga chiqarsa, uni o‘ldirgandek (gunohkor) bo‘ladi” (Imom Buxoriy rivoyati).

Ushbu hadisga sharh yozgan ulamolarimiz: «Musulmonni o‘ldirgan qotil qancha gunoh olsa, musulmon insonni “kofir” deb hukm qilgan kimsa ham xuddi shunday gunohkor bo‘ladi», deganlar. Vaholanki, musulmonni o‘ldirish qanday gunoh ekani haqida Alloh taolo bunday marhamat qilgan:

﴿وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا﴾

“Kim bir mo‘minni qasdan o‘ldirsa, uning jazosi jahannamdir. Unda abadiy qolur. Unga Allohning g‘azabi va la’nati yog‘ilur. Va Alloh unga ulkan azobni tayyorlagandir” (Niso surasi, 93-oyat).

Kofirga chiqarishning xatari haqidagi mashhur hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bunday deganlar:

أَيُّمَا امْرِئٍ قَالَ لأَخِيهِ: يَا كَافِر فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا إِنْ كَانَ كَمَا قَالَ وَإِلا رَجَعَتْ عَلَيْهِ.

«Agar kishi o‘z birodariga: “Ey kofir” desa, ikkisidan biri kofir bo‘ladi. Agar birodari haqiqatan ham kofir bo‘lsa, to‘g‘ri aytgan bo‘ladi, aks holda bu gapi kofir deguvchini o‘ziga qaytadi» (Imom Muslim rivoyati).

Shu ma’nodagi hadislarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Ularning barchasida inson boshqa musulmonlarni kofirga chiqarishga shoshmasligi, ayblangan shaxs u aytganidek bo‘lmasa, o‘zi o‘sha sifatga doxil bo‘lib qolishi ta’kidlangan.

Rasulullohning ta’limlarini olgan sahobai kiromlar va ulardan keyingi ulamolarimiz ham musulmonni “kofir” deyishdan qattiq hazir bo‘lganlar. Chunki ular bu ishda katta gunoh borligi va bu gap o‘ziga qaytib qolishidan xabardor edilar.

Islom tarixidan ma’lumki, musulmonni gunohi sababli “kofir” deyishga birinchi bo‘lib jur’at etganlar xavorij firqasi bo‘ldi. Ular: “Mo‘min kishi gunoh ish qilsa, kofir bo‘ladi, Islomdan chiqadi”, dedi. Bora-bora xavorijlarning musulmonlarni kofirga chiqarishdan boshqa qiladigan ishlari qolmadi. Ularning shariatga zid bu ishlari musulmonlar orasida ixtilof va ziddiyatlarni chiqarib, qirg‘inbarot urushlarga, musulmonlarning qonlari to‘kilishiga olib keldi. Ulamolarimiz xavorijlarchalik Islomga katta zarar yetkazgan firqa bo‘lmaganini ta’kidlaydilar.

Afsuski, hozirgi kunda ham xavorijlarning g‘oyaviy izdoshlari chiqib turibdi. Zamonamiz xavorijlari ham qadimgi maslakdoshlaridan “o‘rnak” olib, fitna-fasod qilmoqdalar. Bularning ham, o‘tmishdagi maslakdoshlari kabi, musulmonlarni ayblashdan boshqa “g‘am”lari yo‘q. Bular iloji boricha ko‘proq musulmonni gunohi sababli kofirga chiqarishni o‘zlarining bosh vazifalari deb biladilar.

Ayni paytda bular ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda davlat rahbarlaridan boshlab, o‘zlariga hamfikr bo‘lmagan har bir musulmonni osongina kofirga chiqaradilar. Ularning soxta fatvolarida hozirda musulmonman deb yurganlarning ko‘pchiligi mushrik va kofir bo‘lib ketgan, deyiladi (Alloh asrasin!). Ularning bu soxta “fatvosi”ning puch ekaniga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning yuqorida zikri kelgan hadislaridagi: “Musulmonni gunohi tufayli kofir demaymiz”, degan qoidaning o‘zi kifoya qiladi.

Boshqa bir hadisi sharifda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Kim biz o‘qigan namozni o‘qisa, qiblamizga yuzlansa, biz so‘ygan narsalardan yesa, u musulmondir. Bizga nima huquq bo‘lsa, unga ham shu huquq va bizga nima majburiyat bo‘lsa, unga ham shu narsa majburiyatdir” (Imom Buxoriy, Imom Muslim rivoyati).

Mashhur sahoba Jobir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan bu masala borasida so‘raldi: «“Gunohlardan birortasini kufr, shirk yoki nifoq deb bilarmidinglar? U: “Alloh saqlasin! Biz gunoh qilgan kishini gunohkor mo‘min deb bilamiz”, dedi» (“Majma’uz zavoid va manbaul favoid”).

Ahli sunna val jamoa e’tiqodiga ko‘ra, barcha ulamolar bir ovozdan harom ish qilgan kishi, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarilmaydi, balki fosiq, gunohkor bo‘ladi, deydilar.

Qolaversa, mazhabboshimiz Imomi A’zam rahmatullohi alayh “Fiqhul akbar” kitobida bunday degan:

وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِمًا بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَاِنْ كَانَتْ كَبِيْرَةً اِذَا لَمْ يَسْتَحِلَّهَا.

“Musulmon kishi katta gunohlardan birini qilsa ham, modomiki o‘shani halol sanamasa, kofirga chiqarmaymiz”.

Buyuk muhaddis olim Abu Ja’far Tahoviy Hanafiy “Aqidatu-Tahoviya” asarida bunday deganlar: “Qibla ahllarining birontasini gunohi sababli, modomiki uni halol sanamas ekan, kofirga chiqarmaymiz”.

Bu masalada Mulla Ali Qoriy rahmatullohi alayh bunday deganlar:

قَالَ عُلَمَاؤُنَا: إِذَا وُجِدَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ وَجْهًا تُشِيْرُ إِلَى تَكْفِيْرِ مُسْلِمٍ وَوَجْهٌ وَاحِدٌ إِلَى إِبْقَائِهِ عَلَى إِسْلاَمِهِ

فَيَنْبَغِي لِلْمُفْتِي وَالْقَاضِي أَنْ يَعْمَلاَ بِذَلِكَ الْوَجْهِ.

Ulamolarimiz aytadilar: “Agar (biror so‘z yoki ish ustida) musulmonni kofir deyishga dalolat qiladigan to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, musulmon deb bilishga dalolat qiluvchi birgina dalil bo‘lsa, muftiy va qozilar uchun o‘sha bitta dalilni olish lozim bo‘ladi” (“Sharhush shifo”).

Ammo hozirgi kundagi adashgan kimsalar bu masalada: “Mo‘min deyish uchun to‘qson to‘qqizta dalil bo‘lsa-yu, kofir deyish uchun birgina dalil bo‘lsa, to‘qson to‘qqiztasini chetga surib qo‘yib, o‘sha bir dalilni olish kerak”, deyishgacha borib yetdilar. Bu esa barcha ahli sunna ulamolarimizning tutgan yo‘llariga butunlay ziddir.

Hozirgi kundagi musulmonlarni kofirga chiqaruvchilarning asosiy xatolari – dinni puxta bilmaslik, oyat-hadislarni yengil-yelpi tushunish, mo‘tabar mujtahid ulamolar, mufassirlar va hadislarga sharh yozgan buyuk olimlarning so‘zlarini bilmasliklari yoki bilsalar ham, e’tiborga olmasliklaridir. Misol uchun ayrim johil toifalar

﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾

“Bas, Meni eslangiz, sizni eslarman. Va Menga shukr qilingiz, kufr qilmangiz” (Baqara surasi, 152) oyatidagi وَلَا تَكْفُرُونِ degan joyini “Menga kofir bo‘lmanglar” deb tafsir qilishadi. Ya’ni, gapni kofirlikka buradilar.

Vaholanki, biror mufassir bu so‘zni “kufr” deb tafsir qilmagan, balki, “noshukrlik” deb tafsir qilganlar. Masalan, Imom Qurtubiy buni shunday tafsir qilgan: فَالْكُفْرُ هُنَا سَتْرُ النِّعْمَةِ ya’ni, “bu joydagi “kufr” so‘zi Alloh bergan ne’matni yashirish – noshukrlik qilishdir”, degan.

Bunday misollarni Qur’oni karim va hadisi shariflardan ko‘plab keltirish mumkin.

Shunday ekan, Qur’oni karimda yoki hadisi shariflarda “kufr” so‘zi yoki unga o‘zakdosh kalimalar kelganda, undan faqat kofirlik nazarda tutilgan deb tushunmasdan, balki mo‘tabar mufassir va muhaddis ulamolarimizning tafsir va sharhlariga qarab xulosa chiqarishimiz shart bo‘ladi.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, musulmonni kofirga chiqarishga hech kimning haqqi yo‘q. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam, sahobai kiromlar, tobeinlar va ularga ergashgan ulamolarimiz gunohkor musulmonlarni murtad yoki kofirga chiqarmaganlar.

Shunday ekan, musulmon shaxs o‘zini sunnatga hamda salafi solihlar yo‘liga ergashishini da’vo qilar ekan ularning yo‘lini mahkam tutishi lozim.

 

O‘tkirbek Sobirov

O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi

Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

MAQOLA
#logo