Sayt test holatida ishlamoqda!
28 Avgust, 2026   |   15 Rabi`ul avval, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:21
Quyosh
05:45
Peshin
12:24
Asr
17:06
Shom
19:07
Xufton
20:26
Bismillah
28 Avgust, 2026, 15 Rabi`ul avval, 1448

Sukut saqlashning 702 ta eng muhim foydasi (4-qism)

20.01.2026   11268   14 min.
Sukut saqlashning 702 ta eng muhim foydasi (4-qism)

Bismillahir Rohmanir Rohiym

 

1-qism, 2-qism, 3-qism

faqat ASOSIYLARIni sanab o‘tamiz 

ULUG‘  USTOZ  ULAMOLARIMIZ  bayon  qilib  berganlar:  

SUKUT saqlashning

702 ta eng muhim XISLATI (faqat ASOSIYLARI)

 

 

  1. Sukut — AQL VA FIKR RAVSHANLIGINING MANBAI.
  2. Sukut — aqlning boyligi.
  3. Sukut — aqlning qut-barakasi.
  4. Sukut — fikrning ravshanligi.
  5. Sukut — teran tafakkur eshigi.
  6. Sukut — zehnni changdan tozalaydi.
  7. Sukut — fikrni tinchlantiradi.
  8. Sukut — xulosani to‘g‘ri chiqaradi.
  9. Sukut — tafakkurga fazo ochadi.
  10. Sukut — masalani aniq ko‘rsatadi.
  11. Sukut — qarorni pishitadi.
  12. Sukut — har fikrni vazminlaydi.
  13. Sukut — donolikning avvali.
  14. Sukut — fikrni puxta qiladi.
  15. Sukut — chalg‘ituvchi narsalardan asraydi.
  16. Sukut — qalbdagi g‘ovlarni ketkazadi.
  17. Sukut — fikrni tartibga soladi.
  18. Sukut — zehnni guldek ochadi.
  19. Sukut — aqlni hadikdan ozod qiladi.
  20. Sukut — o‘zini anglashga xizmat qiladi.
  21. Sukut — har ishni qayta o‘ylatadi.
  22. Sukut — insofli xulosa beradi.
  23. Sukut — tajribaning eng yaxshi ustozi.
  24. Sukut — muammoni chuqur o‘rgantiradi.
  25. Sukut — javobni pishitadi.
  26. Sukut — har bir so‘z ortidagi ma’noni ochadi.
  27. Sukut — to‘g‘ri qaror topishga yordam beradi.
  28. Sukut — ilhomni uyg‘otadi.
  29. Sukut — zehnga nur soladi.
  30. Sukut — qalb va aql o‘rtasidagi ko‘prik.
  31. Sukut — tafakkur qudratini oshiradi.
  32. Sukut — vazmin fikrlash odati.
  33. Sukut — aqlni beg‘araz qiladi.
  34. Sukut — xom xulosalardan saqlaydi.
  35. Sukut — fikrni nafis qiladi.
  36. Sukut — muammoning ildizini ko‘rsatadi.
  37. Sukut — eng kuchli mulohaza.
  38. Sukut — behuda gapdan asraydi.
  39. Sukut — hikmatni eshitish imkoni.
  40. Sukut — fahm-farosatni rivojlantiradi.
  41. Sukut — vaziyatni chuqur anglash.
  42. Sukut — har fikrni o‘ylab aytish.
  43. Sukut — muvaffaqiyat kaliti.
  44. Sukut — aql uchun musaffolik.
  45. Sukut — qalb uchun orom.
  46. Sukut — fikr uchun ozodlik.
  47. Sukut — g‘oyalar parvozi.
  48. Sukut — xayolni nazorat qiladi.
  49. Sukut — har ishni mulohaza bilan bajartiradi.
  50. Sukut — nutqdan avvalgi xazina.
  51. Sukut — to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi nur.
  52. Sukut — ishonchli xulosalar manbai.
  53. Sukut — fikrda poklik.
  54. Sukut — har bir savolga mulohazali yondashuv.
  55. Sukut — fikr-farosatni oshiradi.
  56. Sukut — anglashning chuqurlashuvi.
  57. Sukut — ichki dunyo bilan muloqot.
  58. Sukut — ijodning otilishi.
  59. Sukut — qalbdagi g‘oyalarni oydinlashtiradi.
  60. Sukut — sabr bilan fikr yurgizish.
  61. Sukut — o‘y va mulohaza bag‘ri.
  62. Sukut — xayolining oyoqqa turishi.
  63. Sukut — har fikrning imtihoni.
  64. Sukut — fikrni chuqurlashtiradi.
  65. Sukut — murakkab masalalarni osonlashtiradi.
  66. Sukut — aqlga oziq.
  67. Sukut — so‘zni puxta tanlaydi.
  68. Sukut — fikrdagi tartib.
  69. Sukut — har bir fikr qimmatini oshiradi.
  70. Sukut — to‘g‘ri yechim topish yo‘li.
  71. Sukut — xulosa chiqarish madaniyati.
  72. Sukut — ilmiy fikrning tayanchi.
  73. Sukut — ma’rifat eshigi.
  74. Sukut — azaliy hikmat siri.
  75. Sukut — ichki xotirjamlik.
  76. Sukut — vaziyatni diqqat bilan kuzatish.
  77. Sukut — kamgaplik hikmati.
  78. Sukut — fikr orolining tinchligi.
  79. Sukut — beozorlik.
  80. Sukut — himoya vositasi.
  81. Sukut — shoshilmaslik fazilati.
  82. Sukut — aniq fikrning manbai.
  83. Sukut — boshqalarni yaxshiroq anglash.
  84. Sukut — mulohazali insonning yo‘ldoshi.
  85. Sukut — xayoldagi tartib.
  86. Sukut — zehnni charxlaydi.
  87. Sukut — dushmanga qarshi mudofaa.
  88. Sukut — har bir fikrni sinchkov qiladi.
  89. Sukut — anglash qudrati.
  90. Sukut — ilhom chorlagan lavha.
  91. Sukut — axborotni sidqidil bilan qabul qilish.
  92. Sukut — qalbdagi g‘ovlarni yuvib tashlaydi.
  93. Sukut — bema’ni so‘zga qarshi qalqon.
  94. Sukut — xato so‘zdan saqlovchi devor.
  95. Sukut — ichki intizom.
  96. Sukut — o‘zingni tinglash fazilati.
  97. Sukut — fikrni jiddiylashtiradi.
  98. Sukut — ruhni poklash.
  99. Sukut — chuqur idrok yoritqichi.
  100. Sukut — muvaffaqiyatli mulohazaning asli.
  101. Sukut — aqlni nur bilan to‘ldiruvchi xazina.

 

  1. Sukut — ODOB VA KAMTARLIK MAKTABI.
  2. Sukunat — odobning nishoni.
  3. Kamgap odam — kamxato odam.
  4. Kamtarlik sukutdan boshlanadi.
  5. Sukunat — odobning eng chiroyli kiyimi.

 

 

  1. Sukut — ODOBU-AXLOQNING ASOSI.
  2. Sukut — odobning eng baland qirrasi.
  3. Sukut — olijanoblik tarozisi.
  4. Sukut — hayo va iffat ziynati.
  5. Sukut — tarbiyaning nishoni.
  6. Sukut — xulqni sokinlashtiradi.
  7. Sukut — insoniylikning mezoni.
  8. Sukut — odobning yuzi.
  9. Sukut — insoniylikka bezak.
  10. Sukut — hayoning ramzi.
  11. Sukut — muhtoj so‘zni tanlaydi.
  12. Sukut — yurakni yumshatadi.
  13. Sukut — muomalaga nafosat beradi.
  14. Sukut — imonning latofati.
  15. Sukut — iffatning niqobi.
  16. Sukut — xulqni nazorat qiladi.
  17. Sukut — xushmuomalaning avvali.
  18. Sukut — o‘rinli so‘zga rohat.
  19. Sukut — kamtarlik belgisi.
  20. Sukut — madaniyatning tayanchi.
  21. Sukut — barcha beniqoblikdan xalos qiladi.
  22. Sukut — tarbiya mezoni.
  23. Sukut — tozalik alomati.
  24. Sukut — qalbning toza oynasi.
  25. Sukut — gapni joyida aytishni o‘rgatadi.
  26. Sukut — so‘zni vazmin qiladi.
  27. Sukut — adolatning boshlang‘ichi.
  28. Sukut — samimiyatga buriladi.
  29. Sukut — kichiklikda ulug‘lik.
  30. Sukut — xulqning bezagi.
  31. Sukut — har kimga munosib javob.
  32. Sukut — so‘zning mas’uliyatini oshiradi.
  33. Sukut — behudalikdan asraydi.
  34. Sukut — izzatning darajasi.
  35. Sukut — nafsni tarbiyalaydi.
  36. Sukut — hurmatning nishoni.
  37. Sukut — kamtarlikning o‘zi.
  38. Sukut — oriyatni kuchaytiradi.
  39. Sukut — ibratning avvali.
  40. Sukut — so‘zni olam qilib beradi.
  41. Sukut — muvozanat tuyg‘usi.
  42. Sukut — odamlarda ishonch uyg‘otadi.
  43. Sukut — kibrdan xalos qiladi.
  44. Sukut — bebosh so‘zni yo‘q qiladi.
  45. Sukut — insonni nafis qiladi.
  46. Sukut — odatlar islohchisi.
  47. Sukut — xulq-atvorni yumshatadi.
  48. Sukut — og‘ir-bosiqning belgisi.
  49. Sukut — bevaqt so‘zdan saqlaydi.
  50. Sukut — odamlarga yaqinlashtiradi.
  51. Sukut — ortiqcha qo‘pollikni yo‘q qiladi.
  52. Sukut — salobatning chirog‘i.
  53. Sukut — oilada baraka.
  54. Sukut — tartib va tuzum belgisi.
  55. Sukut — o‘rinli gapga yo‘l ochadi.
  56. Sukut — har daqiqada hikmat.
  57. Sukut — barcha so‘zning ustozi.
  58. Sukut — ruhiy odob.
  59. Sukut — mahramlik rishtasi.
  60. Sukut — muhtaramlik darajasi.
  61. Sukut — insonga insoniy qiyofa beradi.
  62. Sukut — gunohdan panoh.
  63. Sukut — sabrning tarbiyachisi.
  64. Sukut — hurmatni mustahkamlaydi.
  65. Sukut — muomaladagi noziklik.
  66. Sukut — qalbni yumshoq qiladi.
  67. Sukut — so‘zning g‘animati.
  68. Sukut — odamlarga xush ta’sir.
  69. Sukut — odobning mukammal shakli.
  70. Sukut — avvalo tinglash madaniyati.
  71. Sukut — qadr topgan odob.
  72. Sukut — qalbga muloyimlik soladi.
  73. Sukut — nafsning islohchisi.
  74. Sukut — o‘zaro hurmatni mustahkamlaydi.
  75. Sukut — jimlikdan hikmat yaratadi.
  76. Sukut — so‘zga mas’uliyat.
  77. Sukut — odobdagi nufuz.
  78. Sukut — ruhiy ravishda latofat.
  79. Sukut — qiyofatda salobat.
  80. Sukut — ortiqcha gapdan poklaydi.
  81. Sukut — muomaladagi nodir fazilat.
  82. Sukut — vazminlikning o‘zi.
  83. Sukut — hurmatga munosiblik belgisi.
  84. Sukut — so‘zni tozalaydi.
  85. Sukut — oilada xushmuomalalik.
  86. Sukut — ruhiy salobat.
  87. Sukut — barcha bo‘sh gaplarga darvoza emas.
  88. Sukut — qalbni beqarorlikdan asraydi.
  89. Sukut — ma’naviyatni ko‘taradi.
  90. Sukut — o‘rinli so‘zga muhr.
  91. Sukut — muhokamani tozalaydi.
  92. Sukut — ortiqcha dag‘dag‘asiz hayot.
  93. Sukut — tabassumni ham chiroyli qiladi.
  94. Sukut — jamiyatda latofat.
  95. Sukut — qalblarga rohat beradi.
  96. Sukut — muomaladagi yutuq.
  97. Sukut — borliqni his qilish.
  98. Sukut — fahm-farosatda yordamchi.
  99. Sukut — bema’nilikka yo‘l qo‘ymaydi.
  100. Sukut — hurfaollik rishtasi.
  101. Sukut — yurakka muloyimlik soladi.
  102. Sukut — hayotni nafis qiladi.
  103. Sukut — odamzotni birlashtiradi.
  104. Sukut — ruhiy tarbiyani mustahkamlaydi.
  105. Sukut — o‘zida hech narsa yo‘qdek, ammo juda ko‘pni beradi.
  106. Sukut — odobning eng yuksak maqomi.

 

 

Sukutning AXLOQIY FOYDALARI:

  1. Sukut — odobning asosi.
  2. Sukut — odamni kamtar qiladi.
  3. Sukut — xushmuomalalikka yo‘l ochadi.
  4. Sukut — o‘rinsiz so‘zdan saqlaydi.
  5. Sukut — yomonlikka javob bermaslikning eng go‘zal yo‘li.
  6. Sukut — hurmat ichidan sug‘oriladi.
  7. Sukut — so‘zdagi og‘irlikni oshiradi.
  8. Sukut — yurakdagi kibrni sindiradi.
  9. Sukut — nafsga saboq beradi.
  10. Sukut — his-tuyg‘ularni tartibga soladi.
  11. Sukut — hikmatning asosi.
  12. Hikmatni eshitish uchun sukut kerak.
  13. Donolik — sukutdan tug‘iladi.
  14. Sukut qilsang, so‘zing vazmin bo‘ladi.
  15. Sukut — hikmat eshituvchilar yo‘li.
  16. Bezaksiz ziynat.
  17. Odobni mustahkamlaydi.
  18. Kamtarlikni oshiradi.
  19. Hikmat eshitish qobiliyatini kuchaytiradi.
  20. Mehribonlikni chuqurlashtiradi.
  21. Tavozeni oshiradi.
  22. Sukunat insonni ma’naviy kamolot sari yetaklaydi.

 

 

Sukutning HAYOTDAGI UMUMIY VA SHAXSIY AHAMIYATI:

  1. Sukut — hayotning pokligi.
  2. Sukut — ichki tinchlikning ramzi.
  3. Sukut — shoshma-shosharlikdan himoya.
  4. Sukut — qalbni poklash vositasi.
  5. Sukut — fikr va harakatda barqarorlik.
  6. Sukut — insonni sabrli qiladi.
  7. Sukut — hayotdagi muammolarni yengillashtiradi.
  8. Sukut — boshqalar bilan munosabatda muvozanat.
  9. Sukut — ruhiy salomatlikka yordam.
  10. Sukut — ishonch va hurmat uyg‘otadi.
  11. Sukut — ortiqcha so‘zdan himoya.
  12. Sukut — baxt hissini oshiradi.
  13. Sukut — ijobiy fikrlarni kuchaytiradi.
  14. Sukut — hayotdagi muvozanat belgisi.
  15. Sukut — har bir kunni sof his qilish.
  16. Sukut — ichki qudrat manbai.
  17. Sukut — aniq qarorlar chiqarishga yordam.
  18. Sukut — hayotiy tajribani to‘g‘ri qabul qilish.
  19. Sukut — qalbni yorug‘likka yo‘llaydi.
  20. Sukut — ruhiy barqarorlik.
  21. Sukut — hayotdagi to‘siqlarni yengib o‘tish.
  22. Sukut — diqqat va idrokni kuchaytiradi.
  23. Sukut — oila va do‘stlikni mustahkamlaydi.
  24. Sukut — ichki shoshma-shosharlikni kamaytiradi.
  25. Sukut — baxtli kunlarni to‘liq his qilish.
  26. Sukut — hayotiy qarorlarni puxtalashtiradi.
  27. Sukut — qiyin paytlarda tinchlik saqlaydi.
  28. Sukut — fikrlarni tozalaydi.
  29. Sukut — hayotdagi har bir lahzani qadrlash.
  30. Sukut — muammoga sabr bilan yondoshish.
  31. Sukut — insonga kuch va qudrat beradi.
  32. Sukut — ichki faollikni uyg‘otadi.
  33. Sukut — ortiqcha tafakkurdan xalos qiladi.
  34. Sukut — ruhiy tinchlikni ta’minlaydi.
  35. Sukut — hayotiy qimmatlarni ko‘rsatadi.
  36. Sukut — energiyani tejaydi.
  37. Sukut — hayotdagi muhim masalani to‘g‘ri baholash.
  38. Sukut — ichki oromni saqlash.
  39. Sukut — fuqarolik va insoniylikni uyg‘otadi.
  40. Sukut — o‘z-o‘zini nazorat qilishga yordam.
  41. Sukut — hayotiy tajribani boyitadi.
  42. Sukut — muvozanatli hayot qurish.
  43. Sukut — qalb va aqlni uyg‘unlashtiradi.
  44. Sukut — ortiqcha so‘zsiz ham ta’sir ko‘rsatadi.
  45. Sukut — hayotning osoyishtaligi.
  46. Sukut — ichki shiddatni yumshatadi.
  47. Sukut — qalbni quvonch va tinchlik bilan to‘ldiradi.
  48. Sukut — hayotdagi katta va kichik sinovlardan himoya.
  49. Sukut — haqiqiy donolik va baxt ramzi.

 

 

  1. Sukut — IJTIMOIY MUNOSABATLARNING BЕZAGI.
  2. Sukut orqali kishi o‘zini tutadi.
  3. Sukut jamiyatda obro‘ni oshiradi.
  4. Sukut — xushmuomalalik vositasi.
  5. Sukut — keraksiz tortishuvdan saqlaydi.
  6. Sukut — maslahatning yarmi.

 

 

Sukutning IJTIMOIY VA MULOQOTDAGI FAZILATLARI:

  1. Sukut — tinglash san’atining asosi.
  2. Sukut — bahsni tinch qiladi.
  3. Sukut — xulqli muloqot uchun sharoit yaratadi.
  4. Sukut — so‘zdan oldin ehtiyotlik.
  5. Sukut — ehtiromli munosabat belgisi.
  6. Sukut — aytishdan oldin o‘ylashni o‘rgatadi.
  7. Sukut — tushunmovchiliklardan saqlaydi.
  8. Sukut — o‘zga fikrlarga hurmat.
  9. Sukut — muammoni yechishda sabrlilik.
  10. Sukut — bahsda g‘alaba hamda ehtirom.
  11. Sukut — kalomni me’yorda qiladi.
  12. Sukut — so‘z bilan zarar bermaslik.
  13. Sukut — muomalada muvozanat.
  14. Sukut — muhokamada fikrni to‘g‘ri yetkazishga imkoniyat.
  15. Sukut — ziddiyatda orom.
  16. Sukut — gapni o‘z vaqtida aytishga o‘rgatadi.
  17. Sukut — so‘z ortidagi ma’noni anglash.
  18. Sukut — ishonchli muloqotning asosi.
  19. Sukut — bahsda ortiqcha his-tuyg‘ulardan saqlaydi.
  20. Sukut — so‘zsiz ham ta’sir ko‘rsatadi.
  21. Mo‘tadillikni oshiradi.
  22. Ortiqcha bahsdan saqlaydi.
  23. Nizolarni oldini oladi.
  24. Insonni mulohazali qiladi.
  25. Odamlar orasida obro‘ni oshiradi.
  26. Hukmronliksiz haybat.
  27. Sukunat odamlar bilan totuvlikda yashashni osonlashtiradi.
  28. Uzr aytishdan behojatlik.

 

 

  1. Sukut — BAXT VA OMONLIK YO‘LI.
  2. Sukut ko‘ngilni fozil qiladi.
  3. Sukut baxt eshigini ochadi.
  4. Sukut — xayotda barqarorlik manbai.
  5. Sukut — oila tinchligining ustuni.
  6. Sukut — serg‘ayratlikning siri.

 

 

  1. Sukut — RIZOLIK VA XOTIRJAMLIK MANBAI.
  2. Sukut qalbni tinch qiladi.
  3. Sukut jahlni so‘ndiradi.
  4. Sukut ruhni oromlantiradi.
  5. Sukut xayolga tinchlik olib keladi.
  6. Sukut xavotirni kamaytiradi.

 

      Ibrohimjon domla Inomov.

 

Boshqa maqolalar
Maqolalar

NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI

20.08.2026   30094   7 min.
NIMA BID’AT-U, NIMA SUNNAT? “BID’AT” TUSHUNCHASINING BUGUNGI KUNDAGI TALQINI

Hozirgi kunda “bid’at” so‘zini ko‘pchiligimiz tez-tez eshitamiz. Ta’bir joiz bo‘lsa, bu so‘zni bilgan ham, bilmagan ham, tushungan ham, tushunmagan ham ishlatmoqda.

Alloma ibn Hajar Makkiy rahimahulloh o‘zining “Fathul Mubiyn” asarida bid’atning lug‘aviy ma’nosini quyidagicha keltirgan:

“Bid’at so‘zi lug‘atda – o‘xshashi bo‘lmagan, yangi narsani paydo qilish”, degan ma’noni beradi.

“Bahrul Layoliy sharhi Bad’ul Amoliy”da esa, bid’atning lug‘aviy ma’nosini: “Avval bo‘lmagan, o‘xshashi yo‘q narsani paydo qilish” deb keltirgan.

Shundan kelib chiqib, mazkur ulamolar bid’at xoh ibodatlarda, xoh odatlarda bo‘lsin, yaxshi yoki yomon bo‘lsin, Qur’on va sunnatda mavjud bo‘lmagan yangi paydo bo‘lgan narsa deb qaraganlar.

Ulamolar lug‘aviy bid’atni besh qismga bo‘lganlar.

Birinchisi: Vojib bid’at. Nahv ilmini o‘rganish bid’atning shu turiga kiradi. Chunki bu ilmni bilmasdan Qur’on va sunnatni bilib bo‘lmaydi. Bu ikki manbani o‘rganish vojib. Vojibni bajarishga xizmat qiladigan narsa ham vojib bo‘ladi.

Demak, Qur’on va sunnatni o‘rganish uchun nahvni o‘rganish vojib.

Ikkinchisi: Harom bo‘lgan bid’at. Mo‘tazila, jabariya va hozirgi salafiy hamda ahli sunnaga zid bo‘lgan turli firqa va oqimlarni ta’sis etish. Chunki bular ham Islomning ilk davrlarida bo‘lmay, keyinchalik turli maqsadlarda tashkil qilingan bo‘lib, asosan sof Islom aqidasini noto‘g‘ri talqin qilish, Islomga va musulmonlarga zarar berish bilan tanilgan. Shuning uchun bunday firqa va oqimlarga kirish harom hisoblanadi.

Uchinchisi: Mustahab bid’at. Masjidlarga minoralar qurish, ma’had va madrasalar barpo etish, Qur’on qiroatini eshitish va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning siyratlarini o‘rganish uchun turli majlislar tashkil qilish mustahab bid’atlar sirasiga kiradi.

To‘rtinchisi: Makruh bid’at. Masjidlarga ziynat berish.

Beshinchisi: Muboh bid’at. Yeb-ichish, kiyim-kechak, maskan-manzillarda kengchilikka yo‘l qo‘yish. Ya’ni agar haloldan bo‘lsa, kishi o‘zi yashaydigan manzilini chiroyli ta’mirlasa, faxr va kibrdan xoli bo‘lib, qimmatbaho kiyim kiygan bo‘lsa va yemoq-ichmog‘ida kengchilikka yo‘l qo‘ysa, gunohkor bo‘lmaydi. Chunki shar’an bu paytda mazkur ishlar muboh sanaladi.

 

Bid’atning shar’iy-istilohiy ma’nolari

Bid’atning shar’iy – istilohiy ma’nolarini “Bahrul Laoliy sharhi Bad’ul Amoliy” asarining sohibi quyida uch qism qilib keltirganlar:

الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ فِي الدِّينِ مِنْ غَيْرِ إِذْنِ الشَّارِعِ

1. “Shore’ning iznisiz dinda ziyoda va nuqsonga yo‘l ochish”.

جَعْلُ غَيْرِ الدِّينِ دِينًا أَوْ مَا يَكُونُ مُشَابِهًا بِالدِّينِ وَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ

2. “Dindan bo‘lmagan narsani din deb bilish yoki dinga o‘xshash martabaga ko‘tarish”.

عَمَلٌ مُحْدَثٌ عَلَي نِيَّةِ الْعِبَادَةِ

3. “Dinda asli yo‘q bo‘lib, yangi paydo bo‘lgan narsani ibodat niyatida bajarish”.

Mazkur ta’riflarga asoslanib fuqaholar ikita fiqhiy qoidani joriy qilganlar.

الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْإِبَاحَةُ

1. “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”. Ya’ni, aslida hamma narsa muboh va tozadir.

الْأَصْلُ فِي الْأَشْيَاءِ هُوَ الْحُرْمَةُ

2. “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”.

Zohiran qaraganda bir-biriga zid bo‘lgan bu ikki qoidani tatbiqi shundayki, agar bir kishi dunyo ishlarini osonlashtirish, odamlarning og‘irini yengil va uzog‘ini yaqin qilish maqsadida biror narsa masalan mashina, telefon yoki turli foydali moslamalar o‘ylab topib ixtiro qilsa, “Narsalardagi asl qoida mubohlik va tozalikdir”, qoidasiga binoan bu yaxshi va maqtalgan ish hisoblanadi.

Ammo, ibodat niyatida dinda biror narsani joriy qilish, sunnat bo‘lmagan amalni sunnat deb e’tiqod qilish, “Narsalardagi asl qoida haromlik va nopoklikdir”, qoidasiga binoan bid’at va harom ish hisoblanadi.

Bid’atning turlari.

“Sahihi Buxoriy” kitobini sharhlagan Imom Qastaloniy rahimahulloh aytadilar: “Imom Bayhaqiy Imom Shofe’iydan naql qilib: “Kitobu sunnatga va ijmoga xilof bo‘lgan ishlar zalolatga chorlovchi bid’atdir. Ammo, kitobu sunnatga xilof bo‘lmagan yaxshi ishlar bid’at emas, balki “Muhdasotu mahmuda” ya’ni keyin paydo bo‘lgan maqtalgan ishlardir”, deganlar (Qastaloniy. J. 1. B. 302).

Jarir ibn Abdulloh roziyallohu anhudan qilingan rivoyatda:

قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ سَنَّ فِي الإسلام سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا یُنْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ کُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَایُنْقَصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “Kim Islomda chiroyli yo‘lni joriy qilsa, bas u uchun uning ajri va undan keyin unga amal qilganlarning ham ajri bo‘ladi. Ularning ajrlaridan biror narsa kamaytirilmaydi” (Imom Muslim rivoyati).

Mana shu va boshqa dalillarga tayanib, ulamolarimiz bid’atni ikki qismga bo‘lganlar: bid’ati hasana (yaxshi bid’at) va bid’ati sayyia (yomon bid’at).

Hofiz ibn Hajar rahimahulloh: “Shariatning asliga xilof bo‘lmay, shu bilan birga foydali va xayrli amallar bid’ati hasanadir. Shar’iy asosga ega bo‘lmagan amal yoki e’tiqodni joriy qilish bid’ati sayyia deyiladi”, deganlar. (“Fathul Boriy” kitobi, J. 4. B. 253).

Bid’ati hasana – bunga hazrati Umar roziyallohu anhuning ishlarini misol qilish mumkin. Sunnat amal bo‘lgan tarovih namozini Rasululloh sollallohu alayhi vasallam jamoat bilan o‘qimas edilar. Hazrati Umar esa xalifalik davrida mazkur namozni imomga iqtido qilib, jamoat bilan o‘qishni joriy qildi va: “Qanday yaxshi bid’at bo‘ldi”, dedi.

Shunga binoan diniy ilmlar o‘rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni go‘zal siyratlarini targ‘ib qilish uchun mavlid o‘qish singari din asoslariga zid bo‘lmagan amallar bid’ati hasana bo‘ladi. Unga amal qilish joiz va u zalolatga boshlamaydi.

Bid’ati sayyia esa, shar’iy asosga ega bo‘lmagan biror amal yoki e’tiqodni joriy etishdir. Bunday bid’at ayni zalolat bo‘lib, u shariatimizda rad etilgan. Quyidagi hadisi sharif ham shunga dalolat qiladi.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytdilar:

مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ

“Kim bizning bu dinimizda unda bo‘lmagan yangi narsani kiritsa, rad qilinadi” (Imom Buxoriy rivoyati).

Demak, hadisda ko‘zlangan maqsad dinning asosiy manbalari bo‘lmish Kitob, sunnat va ijmoga xilof bo‘lgan ishlarni paydo qilish bo‘lsa, bas, u rad qilingandir. Ammo dunyoviy hayotning ravnaqiga xizmat qiladigan, insonlarga manfaat beradigan ishlarni paydo qilish, garchi Kitobu sunnatda asosi mavjud bo‘lmasa-da, zinhor bid’at deyilmaydi.

 

O‘tkirbek Sobirov
O‘zbekiston musulmonlari idorasi mas’ul xodimi
Toshkent islom instituti o‘qituvchisi

MAQOLA