Munosabat

O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlarining “Yoshlarga nasihatim” kitobida (24579 ta so‘z qo‘llanilgan) ilk nozil bo‘lgan Alaq surasida “Iqro (o‘qing)” so‘zi ikki marta takrorlanishi keltirilgan. 
 

Birinchi “o‘qing” so‘zidan keyin insonni juda haqir va arzimas laxta qon holati zikr qilindi. Ikkinchisidan keyin esa insonning qadrli va sharafli, ilm-ma’rifatli holati bayon qilindi. Shunga ko‘ra, kim dunyoda o‘qib-o‘rgansa, qadr-qiymatga ega bo‘ladi. Aks holda, o‘sha holicha – qadr-qiymatsiz qolib ketadi.

Mazkur kitob bizni mutolaa to‘g‘risida yozishga undadi. 

Angliyada birinchi sinfdan to universitetning so‘nggi bosqichigacha bo‘lgan davrda o‘quvchi va talabalarning darsliklarida 71 mingdan ortiq so‘z qo‘llanilar ekan. Bu ko‘rsatkich Yaponiyada 42 ming, Italiyada 30 mingdan, Turkiyada esa 7–10 ming orasida ekan. Xo‘sh, o‘zimizda-chi? Bu borada mutaxassislarga murojaat qilganimizda har xil raqamlar aytildi: 5–10 ming atrofida...

Odatda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari “navbatchi so‘zlar”ni ko‘p ishlatadilar: “Yaxshimisiz?”, “keldim-ketdim”, “ko‘rdim”, “o‘qidim”, “javob qaytarolmadim”, “yozdim-chizdim”, “rahmat”, “sog‘ bo‘ling”, “xayr” va hokazo. Xuddi shu so‘zlarni universitetning talabalari ham qo‘llaydilar.

Bu nimadan darak? Bu so‘z boyligimiz kamligidan, kitob o‘qimasligimizdan darak. Hatto ko‘rgan-kechirganlarimiz voqea-hodisalarni ham eplab aytib bera olmaymiz. Nega? Chunki mutolaadan yiroqlashib ketdik.

9-sinfda o‘qiydigan o‘g‘limning telegramida “Sinfdoshlar guruhi” bor. Yaqinda o‘g‘limga: «Guruhingga: “Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanini kim to‘liq o‘qib chiqqan?” deb yoz-chi», dedim. Oradan ikki kun o‘tgach, o‘g‘lim telefonini ko‘rsatdi. Mazkur romanni 20 nafar o‘quvchidan bor-yo‘g‘i 3 kishi to‘liq o‘qigan, yana 3 nafari esa “O‘tgan kunlar”ni qo‘liga olgan-u, biroq tili og‘irlik qilgani bois tashlab qo‘yganini yozibdi. Ayrimlar esa Abdulla Qodiriy kimu uning romani nima haqidaligini ham bilmas ekan.

Xo‘sh, nega biz ajdodlarimizning kitoblarini o‘qimay qo‘ydik?

Nima uchun oila boshliqlari – ota-onalar, bobo-buvilar oila davrasida farzandi, nabiralariga ajdodlarimizning durdona asarlaridan parchalar aytib berishmayapti?

Nega bolalarimizga: “Falon kitobni to‘liq o‘qib chiqib, mazmun-mohiyatini aytib bersang, seni mukofotlaymiz”, deb ularni mutolaaga qiziqtirmaymiz?

Nega jadidchi-ma’rifatparvar bobolarimiz yozgan kitoblarni bugun faqat mutaxassislargina o‘qib tushunyapti?

Nima uchun bugun Alisher Navoiyning asarlarini o‘qisak, uyqumiz keladi?

Shu savollarni ziyoli tengqurlarimga berib ko‘rdim. Ular: “Ajdodlarimiz asarlarining tili og‘ir. Shu bois ko‘pchilik ularni tushunishga qiynaladi”; “Bugun axborot asri. Turli gadjetlar ommalashib ketdi. Yoshlar shular bilan andarmon bo‘lib qoldi”; “Oila davrasida kitob o‘qilmay qo‘ydi. Qush uyasida ko‘rganini qiladi-da”; “Ota-onaning qo‘lidan telefon tushmagandan keyin farzanddan nimani ham kutish mumkin?” kabi javoblar bo‘ldi.

Tijorat yoki boshqa ish bilan shug‘ullanadigan tanishlarimning javoblarini eshitib, ochig‘i afsuslandim. Ularning ayrimlari: “Kitob nima ham berardi?” degan xunuk javobni aytishdi.

Shu o‘rinda O‘zbekiston Qahramoni, Xalq shoiri Abdulla Oripovning kunchiqar yurt – Yaponiyadan qaytgach, safar taassurotlari haqida aytgan gapi esimga tushdi: “Yaponiyada hatto tilanchilarning ham qo‘llaridan kitob, gazeta tushmas ekan”.

Bir tanishim aytgan edi, u 2016 yil Angliyada dengiz bo‘ylab sayohat qilish asnosida kema boshqaruvchisi bilan tanishib qolibdi. Undan:

– Shekspirni o‘qiysizlarmi? – deb so‘rabdi (bilasiz, Uilyam Shekspir 1616 yili vafot etgan, ya’ni 400 yil oldin). Kema boshqaruvchisi tanishimga jiddiy qarab:

– Bizda Shekspir asarlarini o‘qimagan kishi ziyoli hisoblanmaydi, – deb javob beribdi. Shunda tanishim unga:

– Siz suhbat asnosida oilangiz haqida ham gapira turib, qizingiz universitetga tayyorlanayotganini aytdingiz. U ham Shekspir asarlarini o‘qiydimi? – deb so‘rabdi.

Kema boshqaruvchisi:

– Qizim Shekspirni tushunishi uchun maxsus o‘qituvchi ham yollaganman, – debdi...

E’tibor bering-a, angliyalik bir kishi 4 asr oldin vafot etgan bir adib asarlarini farzandlariga o‘rgatyapti. Bizda-chi: qaysi birimiz bolalarimizga har kuni Alisher Navoiy asarlaridan, oz-oz bo‘lsa-da, o‘qityapmiz. Qay bir o‘zbek xonadonida serial ko‘rilmay, uning o‘rniga Ahmad Yassaviy, Boborahim Mashrab, Zahiriddin Muhammad Bobur, So‘fi Olloyor asarlari mutolaa qilinyapti? Telefon, gadjetlarni bir chetga surib, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniy, Abdulhamid Cho‘lpon, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi ma’rifatparvar bobolarimizning kitoblarini qo‘ldan qo‘ymay o‘qiyotgan mutolaa shaydolari bormi?

Bir ingliz o‘z farzandiga 20 ming so‘z ishlatgan Uilyam Shekspir kitoblarini alohida o‘qituvchi yollab o‘rgatar ekan, takrorsiz 75 ming so‘z qo‘llagan Navoiyning, 22 ming kalima ishlatgan Oybekning, 22 ming so‘zdan istifoda qilgan Abdulla Qahhor kitoblarini o‘rganishga, o‘rgatishga e’tiborsizligimizni qanday baholash mumkin?!

Besh yuz yil oldin yashagan Navoiy hazratni qo‘ya turaylik, 20 yil oldin omonatini topshirgan Shukur Xolmirzayevni bugun o‘qiyotganlar bormi? 10 yil oldin boqiy dunyoga rihlat qilgan Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahullohning kitoblarini-chi?!

Xo‘sh, biz-chi? Kecha necha bet kitob o‘qidik, bugun qancha o‘qiymiz?

Kitob o‘qimagan odam ma’naviy jihatdan qashshoqlashib boraveradi. Oxiri u yuqorida keltirilganidek (Alloh asrasin!): “Kitob nima ham berardi?” degan gapni aytishdan ham tap tortmaydi.

Farzandlarimizni kitobga qanday oshno qilishimiz mumkin? Bu jarayonda, avvalo, oilaviy muhit muhim ahamiyatga ega. Ya’ni ota-onaning, do‘stlarning, ustozu murabbiylarning yoshlarni kitobga mehrli qilishda turli targ‘ibot usullarini qo‘llashlari kerak. Ba’zan bir og‘iz shirin so‘z ham insonning kelajagiga poydevor bo‘lishi mumkin.

Bugun farzandlarimizga Imom Qatoda rahimahullohning bir tuya kitobni yod olganini, Imom Sha’biyning: “Oq narsaga yozilgan har bir narsani yod oldim”, degan so‘zini, Ashraf Ali Tahonaviyning qisqa umri davomida bir yarim mingta kitob yozganini, Ibn Rushd umri davomida ikki kecha: uylangan va otasi vafot etgan kecha kitob o‘qiy olmagani uchun afsuslanganini bot-bot eslatib turishimiz zarur. Shunda ular kitobga oshno bo‘ladilar.

Hasan Basriy rahmatullohi alayh tushida Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni ko‘radi va u zotdan: “Yo Rasululloh, menga nasihat qiling”, deydi. Nabiy alayhissalom: “Kimning ikki kuni bir xil o‘tsa, u zarardadir. Kimning ertasi bugunidan yomon bo‘lsa, u la’natlangandir. Kim o‘z kamchiliklarini tuzatib bormasa, u tanazzulga uchraydi. Kim tanazzulga uchrasa, uning uchun o‘lim yaxshiroqdir”, dedilar (“Hilyatul avliyo”).

Xulosa qilib aytsak, ildizidan uzilgan daraxtning qurishi muqarrar bo‘lgani singari kitob mutolaasidan uzoqlashgan, Qodiriy, Avloniy, Behbudiylarni, So‘fi Olloyor, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy asarlarini o‘qimagan, hadislarni bilmagan, Qur’oni karim suralarini yod olmagan kishining ham tanazzulga yuz tutishi turgan gap. Shunday ekan, ko‘p kitob o‘qishga o‘rganaylik, farzandlarimizga ham o‘rgataylik.

Tolibjon NIZOM