Bog‘iylik arab tilidagi “bag‘yun” (بغي) so‘zidan olingan bo‘lib, arab tilidan tarjima qilinganda tilamoq, qasd qilmoq, jabrlamoq, zulm qilmoq, buzuqlik, axloqsizlik[1] kabi ma’nolarni anglatadi.

Bog‘iy esa باغي)) zulmkor, tajovuzkor va sulhni buzuvchi, shuningdek, podshoh (rahbar)ga qarshi chiquvchi, qaroqchilik, yo‘lto‘sarlik qilib, birovning moli hamda joniga qasd qiluvchi ma’nosi bildiradi[2].

Qur’oni karimda bag‘iy/bag‘aa (بغي/بَغَى) so‘zi bir necha xil ma’noni ifodalab kelgan. Jumladan «A’rof» surasining 33-oyatida “nohaq tajovuzkorlik”[3] ma’nosini anglatgan bo‘lsa, «Qosos» surasining 76-oyatida esa “takabburlik qildi”[4] ma’nosida kelgan.

Ulamolar istilohiy ma’nosi haqida: “Bog‘iy – biror ta’vil[5]ga ko‘ra adolatli amirga qarshi chiquvchi musulmonlarning qurol-aslahaga ega bo‘lgan toifasidir”, deb ta’kidlaydilar[6].

Burhoniddin Marg‘inoniy (hij.511/593–mil. 1123/1196)ning shogirdi faqih Majduddin Ustrushaniy podshohga qarshi bosh ko‘tarib chiqqan guruhlarni qoralab, bunday toifalarni Islom nuqtayi nazaridan bog‘iy ekanligi, bunday kimsalar xalq va dinimizning haqiqiy dushmanlari deb baho beradi. Quyida uning “Kitab al-fusul” nomli asaridan parcha beramiz:

“Musulmonlar haqli ravishda hukmdorlik qilayotgan podshoh qo‘l ostida xalq tinch va osoyishta yashab turganlarida o‘zlari ichidan unga qarshi bosh ko‘targan kishilar toifasi bog‘iylardir[7]”. Ulamolar hukmiga ko‘ra, shariatda bog‘iylarga qarshi kurashda fuqarolar bor imkoni bilan davlatga yordam berishlari shart[8].

Filolog Ibn Faris bog‘iylikka quyidagicha ta’rif beradi:

Bag‘yun so‘zi ب, غ va ي harflaridan tashkil topgan bo‘lib, bu so‘z quyidagi ikki xil ma’noga ega:

birinchi ma’nosi – biror narsani izlash, talab qilish;

ikkinchi ma’nosi – axloqsizlik, buzuqlikning bir turi[9]. 

Ibn Nujaym bog‘iylikni quyidagicha ta’riflaydi: Arab tilidagi باغ (baag‘( so‘zining ko‘plik shakli بغاة (bug‘aat) bo‘lib, bu so‘z odamlarga jabr-zulm o‘tkazuvchilarga nisbatan ishlatiladi. Shuningdek, fitnalarni qo‘zg‘atuvchilar hamda hukumatga itoat etmaydiganlar ham bog‘iy deb ataladi[10].

Haskafiy bog‘iylik haqida: Bag‘yun so‘zining lug‘aviy ma’nosi biror narsani izlash va istash kabi ma’nolarni bildiradi. Jumladan, Qur’oni karimdagi: «Mana shu biz istagan narsa edi»[11] (Kahf surasi, 64–oyat) oyatidagi  «نبغ» (nabg‘i( oyati bunga misol bo‘ladi.

Istilohda esa, ruhsat etilmagan, man etilgan narsalarni, xususan, zulm, odamlarga ziyon yetkazish kabi qabih amallarni istashni anglatishini aytib o‘tadi[12].

«Tabyiynul-haqoiq sharhi kanzud-daqoiq» asarida bu so‘zning ma’nosi quyidagicha keltiriladi: «Urfda halol bo‘lmagan narsani jabr va zulm bilan tortib olishdir. Fuqaholar nazdida esa, mavjud boshliqqa qarshi chiqish bu – «bog‘iy»lik hisoblanadi[13].

Abul-Barakot Nasafiy (hij.701/mil.1310 vaf.et.): «Kanzud-daqoiq»da «bog‘iy»larni shunday ta’riflaydi: Musulmonlar qavmidan boshliqqa itoat qilishlikdan bosh tortgan kishilar jamoasi[14]. Demak,  muallifninig ta’biri bo‘yicha «bog‘iy» mavjud hokimiyatga qarshi chiquvchi ma’nosini anglatadi.

Alim ibn al-Ala al-Andaritiy ad-Dihlaviy: Musulmonlardan rahbarga qarshi chiquvchilar toifasi bog‘iylar deb ataladi. Agar ular qurol olib hukumatga qarshi chiqsa ularga nisbatan qarshi kurashish lozim. Shuningdek, bu kabi toifalarga qarshi kurashda mamlakat fuqarolari ham hukumatga yordam bermoqliklari shart.

Hanafiylik mazhabining mashhur olimlaridan Ibn Humam o‘zining “Fath al-Qadiyr” asarida bog‘iylikka izoh berib uni bir necha turlarga tasniflaydi:

Faqihlar nazdida bog‘iy so‘zi mavjud hukumatga qarshi chiqishni anglatib ular to‘rt guruhga ajratiladi:

1. Hech qanday ta’vilsiz faqatgina odamlarning mol-mulkini egallash va ularning joniga qasd qilish bilan shug‘ullanuvchilar toifasi bo‘lib ular qaroqchi, yo‘lto‘sarlar deb nomlanadi.
2. Yuqorida zikr etilgan toifa singari bo‘lib, biroq Qur’onni noto‘g‘ri ta’vil qilib musulmonlarga zulm qiladilar.
3. Hukumatga bo‘ysunishni o‘zlarining noto‘g‘ri ta’villari bilan rad etuvchi hamda unga qarshi chiqishga da’vat etuvchilar toifasi «Xorijiylar[15]» deb ataladi. Xorijiylar o‘zaro ixtilof sababli bir-birlarini kofirga chiqaruvchi ko‘plab firqalardan tashkil topgan hamda davlat rahbariga itoat etishdan bosh tortib isyon ko‘targanlari uchun “bog‘iylar” deb hukm qilingan. Ular musulmonlar molini o‘zlashtirish va qonini to‘kishni haq deb e’lon qildilar, musulmon ayollarni asirlikka oldilar, Payg‘ambarimiz alayhissalomning xalifalarini murtadlikda aybladilar[16].
4. Hukumatga qarshi chiquvchi musulmonlar toifasi bo‘lib, biroq xorijiylar singari musulmonlarning qonini to‘kishni joiz deb bilmaydilar[17].

Zayniddin ibn Nujaym al-Hanafiy: Bog‘iy – hukumatga qarshi chiquvchi musulmonlar toifasi bo‘lib, biroq xorijiylar kabi musulmonning qonini to‘kishni va yosh bolalarni asirga olishni joiz deb hisoblamaydilar[18].

Ibn Obidin ash-Shomiy “Radd al-muxtor” asarida: Bog‘iylar toifasi o‘z ichiga hokimiyatni qo‘lga kiritishga intilgan barcha guruhni oladi. Ular begunoh odamlarga o‘zlarining noto‘g‘ri ta’villari bilan qarshi chiqadilar va “haqiqat biz bilan” deb buzuq da’voni qiladilar[19].

Hanafiy mazhabining yirik ulamolaridan Imom Kosoniy aytadilar: Bog‘iylar – xorijiylar singari kichik yoki katta gunoh qilgan insonni kufrda sanaydilar. Hukumatni dinga amal qilmaslikda ayblab, o‘zlarining noto‘g‘ri ta’villari orqali unga qarshi chiqadilar, shuningdek, rahbarni qatl etishni, uning molini o‘zlashtirishni va qonini to‘kishni joiz deb biladilar [20].

Mazkur masalada hozirgi zamonning yetuk olimlardan biri Vahba Mustafo Zuhayliy (1932-2015) o‘zining “Al-fiqh al-islomiy va adillatuhu” asarida sunniylikning to‘rttala mazhabi xulosalari asosida bog‘iylarga “imom (rahbar)ga asossiz tarzda bo‘ysinishni rad etgan musulmon qavmi (guruh)ga aytiladi” deb ta’rif berib, “Kim bizga qarshi chiqsa (qilichini chiqarsa), u bizdan emas” degan hadisni keltirgan[21].

Demak, din niqobi ostidagi terroristik tashkilotlarning davlat rahbariga qarshi chiqib, Islom davlatini tuzishga qaratilgan hatti-harakatlari Islom ta’limotiga ko‘ra batamom asossizdir.

Davron NURMUHAMMAD