O`zbekiston musulmonlari idorasi

Men vafot etsam, ortimdan nima qoladi?

06.04.2026 19626 8 min.

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Bir hadis sharhi

Inson bu dunyoda mehmon, har bir jon egasi bir kun kelib bu dunyodan o‘tadi. Ammo, islom ta’limoti insonni faqat dunyo bilan cheklab qo‘ymaydi, balki uning bu dunyoda qilgan ayrim amallari savobi vafotidan so‘ng ham davom etishi haqida ta’lim beradi.

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam inson vafotidan keyin ham ayrim amallarning savobi to‘xtamasligini ma’lum qilib, ushbu hadisni (yuqoridagi hadisni) aytganlar:

عن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول اللهﷺقال: «إذا ماتَ الإنسانُ انقَطَعَ عنه عَمَلُه إلَّا مِن ثَلاثةٍ: مِن صَدَقةٍ جاريةٍ، أو عِلمٍ يُنتَفَعُ به، أو ولَدٍ صالِحٍ يَدعو له».

“Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Inson vafot etganda, uch narsadan boshqa barcha amallari savobi undan uziladi: joriy sadaqa, (odamlarga) foydasi tegadigan ilm yoki uning haqqiga duo qiladigan solih farzand”, dedilar[1].

Ushbu hadis bizga juda muhim haqiqatni o‘rgatadi: inson uchun bir kun kelib uning hayoti tugaydi, u xayrli ishlar qilishdan to‘xtaydi, ammo u vafot etib ketgan bo‘lsa ham bu dunyoda qilgan ayrim amallari orqali o‘ziga yetadigan savoblar to‘xtamaydi. Bu Alloh taoloning rahmati va fazlidandir. U Zot bandalarining gunohlarini mag‘firat qilib, oxiratda darajalarini ko‘tarish uchun va savoblarini vafotidan keyin ham davom ettirish uchun ko‘plab sabablarni yaratib qo‘ygan.

Ushbu hadisda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam bayon qiladilarki, inson vafot etgach, dunyodagi amallari undan uziladi, ya’ni u endi u solih amallar qilishni qanchalar istasa ham buni amalga oshira olmaydi. Savoblariga savob qo‘sha olmaydi. Agar u yaxshilik qilgan bo‘lsa, shu yaxshiligi o‘ziga, agar yomonlik qilgan bo‘lsa, u ham o‘ziga. Endi amal qilish yoki tavba qilish imkoni yo‘q. Qilgan yaxshi amallariga savob yozilib bo‘lgan, nomai a’moli – amallar daftari yopilgan bo‘ladi. Ammo, o‘zidan so‘ng bu dunyoda uch narsani qoldirgan bo‘lsa, u bundan mustasnodir. Bu amallarning savobi va foydasi inson vafoti sababli to‘xtab qolmaydi, uzilmaydi:

Ulardan birinchisi sadaqai joriya – savobi bardavom bo‘lgan sadaqadir. Sadaqa moddiy va ma’naviy ko‘rinishga ega bo‘lib, yaxshi so‘z ham sadaqadir. Sadaqa – Alloh taoloning roziligini topish, qurbat hosil qilish niyati bilan beriladigan narsadir. Bu ma’no zakot va ixtiyoriy sadaqani o‘zi ichiga oladi, ya’ni ixtiyoriy mol chiqarish sadaqa deyiladi, farz mol chiqarish esa zakot deyiladi. Gohida qilingan har bir yaxshilik ish ham sadaqa deyiladi. Sadaqa ikki turli bo‘lib, ulardan biri sadaqa qilish bilan ko‘zlangan savob niyatiga yarasha beriladi va shu sadaqa to‘xtashi bilan unga beriladigan savob ham yopiladi. Sadaqai joriya esa uzoq muddatli savob manbai bo‘lib, jamiyatga foydasi qancha muddat tegib tursa, savobi ham shuncha vaqt davom etadigan xayrli ishlardir. Ya’ni, jamiyatga foydasi davomiy bo‘lgan ishlar sadaqai joriya sanaladi va savobi ham doimiy bo‘ladi. Masalan:

masjid qurish;
suv chiqarish, quduq yoki ariq qazish;
yo‘l, ko‘prik qurish;
bog‘ barpo qilish;
zavod, fabrika qurish;
maktab yoki madrasa tashkil qilish yoki boshqa bir ilm dargohlari qurish va ular faoliyatiga yordam berish;
vaqf qilish, manfaat keltiradigan mulkini masjid yoki ilm dargohlariga doimiy foydalanishga berish, karvonsaroylar qurish;
odamlarga uzoq yillar davomida manfaati tegib turadigan bunyodkorlik ishlarni amalga oshirish.

Bunday narsalar inson vafot etganidan keyin ham odamlarga xizmat qilaveradi. Shu sababli savobi ham doimiy bo‘ladi.

Ikkinchisi jamiyatga foydasi tegadigan ilmdir. Ya’ni inson vafotidan keyin ham odamlar undan foydalanadigan ilm. Ilmning “foyda beradigan” deya ta’kidlanishi sababi foyda bermaydigan ilm o‘z egasiga savob keltirmaydi.

Agar inson biror ilm o‘rgatsa, kitob yozsa, odamlarni yaxshilikka yo‘naltirsa, uning vafotidan keyin ham o‘sha ilmdan foydalangan har bir inson sababli unga savob yozilib turadi.

Ilm – inson qoldirishi mumkin bo‘lgan eng qimmatli meroslardan biridir.

Uchinchisi solih farzand qoldirishidir. Hadis matnida farzand “solih” deb ta’kidlandi, chunki ota-onaga noqobil farzanddan savob yetmaydi.

Ota-ona haqqiga duo qiluvchi solih farzand – ota-ona uchun eng katta baxt va buyuk ne’matdir. Agar farzand yaxshi amallar qilsa, ibodatlarida ota-ona haqqiga duo qilsa, buning savobi ota-onasiga ham yetib turadi. Hatto boshqa hadislarda ota-onaning farzandiga bergan eng katta hadyasi yaxshi tarbiya ekani aytilgan.

Hadisda farzandning ota-onasi haqqiga mag‘firat so‘rab duo qilishi zikr qilingani zamirida farzandni bu ishga rag‘batlantirish ma’nosi ham bor. Aslida esa, solih farzandning amallaridan – u duo qilsa ham, qilmasa ham – ota-onaga savob yetib turaveradi. Bu xuddi bir kishi daraxt ekib qo‘ysa, uning mevasidan yegan insonlar sababli ular duo qilsa ham, qilmasa ham unga savob yozilishiga o‘xshaydi.

Ibn Moja rivoyatida kelgan: “Albatta, insonning jannatdagi darajasi ko‘tariladi va u: «“Bu qayerdan keldi?” deb so‘raydi. Unga: “Farzanding sen uchun istig‘for aytgani sababli”, deb javob beriladi».

Yana Ibn Moja rivoyatida: “Mo‘minga uning vafotidan keyin ham amallari va yaxshiliklaridan yetib turadigan narsalardan biri – u o‘rgatgan va tarqatgan ilm, qoldirgan solih farzand, meros qilib qoldirgan mus'haf, qurgan masjid, yo‘lovchilar uchun qurgan uy (rabot, karvonsaroy), oqizgan ariq yoki hayotligida molidan chiqargan sadaqadir. Bu ishlar unga vafotidan keyin ham yetib turadi”.

Savobi yangilanib turadigan bu kabi amallarning savobi insonga vafotidan keyin ham yetib boradi. Shuningdek, inson yo‘lga qo‘ygan har qanday yaxshilik va uning asari qolsa ham, u shu hadis zamiridagi hukm ostiga kiradi. Chunki Imom Muslim rivoyatida Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam dedilar: “Kim Islomda yaxshi bir sunnat (yo‘l)ni joriy qilsa, o‘sha amalning savobi va undan keyin amal qilganlarning savobi – ularning savobidan hech narsa kamaytirilmagan holda – yoziladi”.

Bunga jamiyatda joriy qilingan yaxshi urf-odatlar, tartib-intizom va yo‘l qoidalarini misol qilib keltirish mumkin.

Demak, ushbu hadisga ko‘ra inson faqat bugun uchun emas, vafotidan keyin uchun ham yashashi kerak, mol-dunyo – abadiy savob qoldirish uchun berilgan imkoniyatdir. Sadaqai joriya, foydali ilmni tarqatish va farzandga berilgan go‘zal tarbiya – insonning hayotidan keyingi hayotiga sarmoyasidir.

Ushbu hadisda:

ota-onani vafotidan keyin ham ehtirom qilishga targ‘ib;
foydali ilmni o‘rganish va uni tarqatishga rag‘bat;
joriy sadaqalar qilishga chaqiriq;
farzandni solih qilib tarbiyalashga targ‘ib mavjud.

Fikrimiz xulosasida aytar so‘zimiz shuki, har birimiz o‘zimizga “Men vafot etsam, ortimdan nima qoladi? Qanday ezgu ishlar qoladi?” deb savol beraylik! Agar ortimizda bir insonga bo‘lsa ham foydamiz tegadigan narsa qoldirgan bo‘lsak, jamiyatga foydasi tegadigan biror ilm o‘rgatgan bo‘lsak, bir yaxshi farzand tarbiyalagan bo‘lsak, demak, umrimizni behuda o‘tkazmagan, bu hayotda yashashdan haqiqiy manfaatga erishgan bo‘lamiz.

1] Roviy: Abu Hurayra. Muhaddis: Imom Muslim. Manba: Sahihu Muslim. Hadis raqami: 1631. Hukmi: sahih. Taxrij: Imom Muslim rivoyat qilgan, “Sahihul Buxoriy”da rivoyat qilinmagan hadislardandir.

Nodir QOBILOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Maqolalar

«Uyi tozaga gard yuqmas, gard yuqsa ham dard yuqmas»

17.09.2026 10168 9 min.

«BMT Bosh Assambleyasi 20 sentyabrni Butunjahon tozalik kuni

deb e’lon qilish va uni

har yili nishonlashga qaror qiladi»

(BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2023 yil

8 dekabrda qabul qilingan Rezolyutsiya).

2023 yil 8 dekabrda BMT Bosh Assambleyasi A/RES/78/122-sonli Rezolyutsiyani yakdillik bilan qabul qilib, 20 sentyabrni Butunjahon tozalik kuni deb e’lon qildi.

Bu kun insoniyatga toza va sog‘lom atrof-muhit uchun umumiy mas’uliyatimizni hamda tabiiy resurslarga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish zarurligini eslatishga qaratilgan.

Ammo chuqurroq o‘ylab ko‘rsak, tozalik ko‘chada axlat yo‘qligidan ancha ko‘proq ma’noni anglatadi.

Tozalik – bu shunchaki tartib emas. Bu qalb holatidir.

Tozalik supurgidan boshlanmaydi. U qalbdan boshlanadi. Inson o‘zi yurib turgan zamin unga begona emasligini anglagan lahzadan boshlanadi. U soyasida dam oladigan daraxt – shunchaki daraxt emas. U ichadigan suv – shunchaki suv emas. Bularning barchasi Yaratganning bizga vaqtincha ishonib topshirgan ne’matlaridir.

Shuning uchun tozalik masalasi faqat ekologiya masalasi emas. Bu vijdon, tarbiya, imon va bizdan keyin keladigan avlodlar oldidagi mas’uliyat masalasidir.

«Albatta, Alloh poklanuvchilarni sevadi»

Qur’oni Karimda shunday deyilgan: «Albatta, Alloh chin tavba qiluvchilarni va obdon poklanib yuruvchilarni sevadi» (Baqara surasi 2/222).

Bu so‘zlar naqadar teran! Alloh poklanishni tavba bilan – insonning nafaqat tashqi, balki ichki poklanishi bilan bog‘laydi.

Qo‘lni yuvish mumkin, ammo ko‘chada axlat qoldirish mumkin. O‘z uyini ideal darajada ozoda saqlash mumkin, ammo birovning uyi oldida tashlab ketilgan axlat yonidan beparvo o‘tib ketish mumkin. Tabiatga bo‘lgan muhabbat haqida gapirish mumkin, ammo plastik idishni ariqqa tashlash mumkin. Bu haqiqiy tozalikmi?..

Haqiqiy tozalik inson o‘zigagina tegishli bo‘lmagan joyni iflos qilmaslikni anglaganida boshlanadi.

Hech kim ko‘rmayotgan bo‘lsa ham, birov tashlab ketgan qog‘ozni yerdan olganida. Mashina oynasidan axlat tashlamaganida. Suvni iflos qilmaganida. Farzandiga toza ko‘cha toza odatlardan boshlanishini o‘rgatganida. «Mendan keyin bu yerda boshqalar yashaydi», deb anglaganida.

«Tozalik – imonning yarmi»

Allohning Payg‘ambari sallallohu alayhi vasallam, shunday deganlar: «Poklik – imonning yarmidir».

Naqadar kuchli so‘zlar! Shunchaki «tozalik foydali», emas. Shunchaki «tozalik chiroyli», emas.

Tozalik imon bilan bog‘liq! Imon nafaqat so‘zlarda, namoz va ibodatda namoyon bo‘ladi. U insonning atrofidagi olamga qanday munosabatda bo‘lishida ham namoyon bo‘ladi.

Agar biz o‘z uyimizni asrasak, nega hovlimizni iflos qilishimiz kerak? Agar oilamizni sevsak, nega o‘zimizdan keyin boshqalarga ifloslik qoldirishimiz kerak? Agar suv uchun Allohga shukr qilsak, nega daryolar, kanallar va ariqlarni chiqindilar tashlanadigan joyga aylantirishimiz kerak? Agar Vatanimizni sevsak, nega uning ifloslanishiga befarq qarashimiz kerak?

Ajdodlarimiz hikmati

Dono xalqimiz zamonaviy dunyo ekologik dasturlar, ilmiy tadqiqotlar va xalqaro tashabbuslar orqali yetib kelayotgan haqiqatni allaqachon anglagan.

O‘zbek xalq hikmatida shunday deyiladi: «Uyi tozaga gard yuqmas, gard yuqsa ham dard yuqmas».

Bu maqol xalq xotirasida bejiz yashab kelayotgani yo‘q. Unda tozalik va salomatlik o‘rtasidagi chuqur bog‘liqlik aks etgan. Bu maqol O‘zbekistonning rasmiy ekologik resurslarida ham keltirilib, xalqimizning tozalik va ozodalikka an’anaviy munosabati ta’kidlangan.

Yana bir har birimizga tanish fikr bor: «Tozalik – salomatlik garovi».

Bu oddiy ibora kundalik tilimizning bir qismiga aylangan. Ammo, ehtimol, bugun uni yana bir bor qalbimiz bilan eshitishimiz kerakdir...

Ajdodlarimiz zamonaviy ma’nodagi «ekologik barqarorlik» degan so‘zni bilmaganlar. Ammo ular suvning qadrini bilganlar. Yerni hurmat qilganlar. Hovlini asraganlar. Ko‘chalarni supurganlar. Hasharlarda bir-birlariga yordam berganlar. Chunki ular uchun tozalik ko‘z-ko‘z qilish vositasi emas edi. Tozalik madaniyatning bir qismi edi.

Bizdan keyin nima qoladi?

Bir kuni har birimiz bu dunyoni tark etamiz. Uylarimiz qoladi. Ko‘chalarimiz qoladi. Daraxtlar o‘sishda davom etadi. Daryolar oqishda davom etadi. Bugun farzandlarimiz o‘ynayotgan joylarda ertaga boshqa bolalar o‘ynaydi.

Shunda oddiy, ammo juda muhim savol tug‘iladi: Biz ularga nimani qoldiramiz?

Toza hovlimi yoki chiqindi uyumi? Tiniq suvmi yoki ifloslangan kanalmi? Yashil bog‘mi yoki kuyib ketgan yermi? Nafas olish yoqimli bo‘lgan havomi yoki tutundan yuzingizni berkitgingiz keladigan shaharmi?

Biz ko‘pincha bir inson hech narsani o‘zgartira olmaydi, deb o‘ylaymiz. Ammo axir ifloslik birdaniga paydo bo‘lmaydi-ku? Yo‘q. U yerga tashlangan bitta qog‘ozdan boshlanadi. Bir shishadan. Bir paketdan. «Buni boshqa birov tozalaydi», degan bitta fikrdan.

Lekin tozalik ham bir insondan boshlanadi. Yerdan olingan bitta qog‘ozdan. Axlat qutisiga tashlangan bitta paketdan. Bitta daraxtdan. Axlat tashlamaslikka o‘rgatilgan bitta boladan. O‘z namunasi bilan «to‘g‘ri yo‘l shu» ekanini ko‘rsatgan bitta katta insondan.

Befarq o‘tib ketmang

Yonidan befarq o‘tib ketmaydigan insonda o‘ziga xos go‘zallik bor. U axlatni ko‘radi – va uni yerdan oladi. Ifloslangan joyni ko‘radi – va tozalaydi. Singan daraxtni ko‘radi – va uni asrab qolishga harakat qiladi. Konfet qog‘ozini yerga tashlagan bolani ko‘radi – uni kamsitmaydi, balki xotirjamlik bilan tushuntiradi.

Madaniyat ana shunday tarbiyalanadi. Buyruq bilan emas – namuna bilan. Qichqiriq bilan emas – mehr-oqibat bilan. Birgina bayram kuni bilan emas – har kunlik odat bilan.

Axir Butunjahon tozalik kuni – yiliga bir marta ko‘chaga chiqib, suratga tushish uchun hududni tozalaydigan kun emas. Bu kun biz o‘zimizga shunday savol berishimizga sabab bo‘lishi kerak: «Atrofimdagi olam yanada toza bo‘lishi uchun men har kuni nima qilyapman?»

Tozalik shukronamizga aylansin

Alloh bizga ajoyib bir olamni ato etdi. Har kuni ufq uzra ko‘tariladigan quyoshni. Yerni jonlantiradigan yomg‘irni. Daryolar va buloqlarni. Bog‘larni. Dalalarni. Qushlarni. Daraxtlarni. Havoni. Bularning barchasini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rish imkoniyatini.

Bunday ne’matlar uchun shukr faqat so‘z bilan ifodalanadimi?

Ba’zan shukr juda oddiy amaldir. Axlat tashlamaslik. Suvni tejash. Daraxt ekish. O‘zingizdan keyin tozalash. Boshqa birov iflos qilgan joyni ham tozalash.

Bu odatni farzandga o‘rgatish. Befarqlikning g‘alaba qozonishiga yo‘l qo‘ymaslik. Zero, atrof-muhitni asraydigan inson go‘yo shunday deydi: «Ey, Parvardigor, Sen menga ishonib topshirgan ne’matlarni qadrlayman!»

20 sentyabr – keling, boshlaylik

20 sentyabr taqvimdagi oddiy sana bo‘lib qolmasin.

Bu har birimiz atrofimizga qarab: «Men o‘zimdan boshlayman», deydigan kun bo‘lsin.

Kimdir kelib tartib o‘rnatishini kutmaylik. «Bu mening hududim emas», demaylik. Chunki Yer – bizning umumiy uyimiz!

Ko‘cha tozaligi inson vijdoni pokligidan boshlanadi.

Keling, hovliga chiqaylik. Pod’ezdimizni tozalaylik. Maktab, mahalla, masjid va ish joyi atrofini obod qilaylik. Daraxt ekaylik. Axlatlarni yig‘aylik. Keraksiz bir martalik mahsulotlardan voz kechaylik.

Bolalarga suv va yerni asrashni o‘rgataylik!

Va eng muhimi – 20 sentyabrda to‘xtab qolmaylik.

Bu kundan keyin faqat toza ko‘cha emas, balki toza odat qolsin. Pok vijdon qolsin. Tabiatga nisbatan pok munosabat qolsin. Pok qalb qolsin.

Chunki bir kuni farzandlarimiz bizdan qancha pul topganimiz yoki qancha narsa sotib olganimiz haqida emas, balki: «Siz bizga qanday dunyoni qoldirdingiz?» – deb so‘raydilar.

Shunda biz javob berishdan uyalmaylik: «Biz uni toza holda saqlashga harakat qildik».

Ko‘chalarimiz toza bo‘lsin. Suvlarimiz tiniq bo‘lsin. Bog‘larimiz yashil bo‘lsin. Mahallalarimiz obod va ozoda bo‘lsin. Uylarimizda tartib, qalblarimizda mehr-shafqat hukmron bo‘lsin.

Va Payg‘ambarimiz alayhissalomning: «Poklik – imonning yarmidir» degan muborak so‘zlari har birimiz uchun shunchaki eshitgan hadis emas, balki hayotimizda amal qiladigan tamoyilga aylansin!

Tozalik har birimizdan boshlanadi.

Bugun – bir qadamdan.

Ertaga – bir odatdan.

Birgalikda esa – farzandlarimiz uchun toza kelajakdan.

Ibrohimjon Inomov.

Maqolalar

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Muallif

Oʼzbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati