O`zbekiston musulmonlari idorasi

13 yil ochilmagan xatlar

14.04.2026 14647 9 min.

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Ilm tahsil qilishda va ilmdan haqiqiy nasibador bo‘lishda olimlar bir qancha vositalarni sanab o‘tganlar. Xususan, Shayx Muhammad Avvoma hazratlari o‘zlarining “Ma’alim irshadiyya fi sina’ati tolibi ilm” (Haqiqiy talaba yetishtirishdagi yo‘l-yo‘riqlar) asarida ilm tahsil qilish jarayonida – “tafarrug‘” ya’ni, butkul ilm uchun ajrab chiqish, ilm olishdan to‘sadigan har qanday ishlardan forig‘ bo‘lishni alohida bob sifatida keltiradilar. Bu borada olimlarning aqlbovar qilmas hikoyalari bor-ki, ilm o‘rganayotgan har bir talabani jiddiy o‘ylantiradi.

Shayx Muhammad Avvoma hafizahulloh aytadi: “Ilm olishdan va ilmda yuksak cho‘qqilarni zabt etishdan to‘sadigan omillar shu qadar ko‘p-ki, ularni sanab chiqish mushkil ish. Shu bois, tolibi ilm o‘z-o‘zini hamda qimmatli vaqtini nazorat qilib borishi, zimmasidagi majburiyatlarini ado qilishdan ma’n qiladigan, chalg‘itadigan ishlardan uzoq turishi shartdir! Har qanday ilmdan chalg‘itadigan narsalarni najoti yo‘lidagi to‘siq va to‘g‘anoq deb bilishi kerak. Ilmga mutlaq ajrab chiqish va bor-budini sarf qilishning naqadar zaruriy ekanligini Imom Abu Yusuf rahimahullohning so‘zlaridan anglab olsak bo‘ladi: “Ilm shunday (buyuk) ishki, unga to bor-yo‘g‘ingni bag‘shida qilmaguningcha, senga bir qismini ham bermaydi. Agar sen unga boringni bersang – bir qismini senga berishi ham nasiya (xohlasa beradi, xohlasa yo‘q)” (Xatib Bag‘dodiy, “Tarix”)

Ushbu jumlalar ortidan Xatib Bag‘dodiy faqih Abu Ahmad Nasr ibn Ahmad Iyoziyning gapini keltiradi: “Ushbu ilm (shariat ilmlari)ga do‘konlarini tark qilgan, bog‘u rog‘larini qarovsiz qoldirgan, do‘stlaridan uzoqda bo‘lgan hamda yaqinlari vafot etib, janozalariga qatnasha olmagan insongina yeta oladi”. Ibn Ahmad Iyoziy o‘z gaplarining amaliy isboti o‘laroq Qozi Abu Yusuf rahimahullohdan hech ham ajramagan, uzoq muddat yonlarida yurib ilm tahsil qilib, hanafiy fiqhida mashhur faqih rutbasiga yetgan.

Ilmga butkul ajrab chiqqanlar orasida Imom, Hofiz Munziriy rohimahullohning ham hikoyasi bor:

“U kishi Qohiradagi “Komiliyya” Hadis maktabida ilm berar edi. Bir kuni 30 yoshlar orasidagi Muhammad ismli farzandi vafot etdi. U ilmda ancha ko‘zga ko‘rinib qolgan yosh olimlardan edi. Munziriy farzandining janozasini madrasa binosining hovlisida o‘qidi va tobutini madrasa eshigigacha kuzatib bordi. Ko‘zlaridan shashqator yoshlari oqqan holda: “Ey, jigarporam! Seni Alloh taologa omonat topshiraman”, dedi-da, madrasa hovlisiga qaytib kirdi” (Tojiddin Subkiy, “Tobaqot”).

Yana shunga yaqin hikoyalardan birini rahmatli Hazrat otam aytib bergan edi: “Shayx, alloma Muhammad Rog‘ib Tobbax rohimahullohning katta o‘g‘illari Muhammad vafot etganidan bir kun o‘tib o‘zining nashr ishlariga – “Matba’ati ilmiyya”ga qaytgan edi. U kishi janozaning ertasiga “Xusraviyya” madrasasi (Halabdagi dunyoviy institut)ga darsga keladi. Talabalar ustozning darrov darsga kelganidan hayratga tushishadi va orada visir-visirlar tarqaldi. Gap-so‘zlar shayxning ham qulog‘iga yetadi: “Katta o‘g‘lini yaqinda ko‘mib kelgandi-ya…” Ularga qarata shayx aytdi: “Bolamdan-ku, ayrilib, xasrat o‘tida yonmoqdaman. Endi ilmning barakasidan ham mosuvo bo‘lib yana xasrat chekaymi?!”

Imom Sulaym ibn Ayyub Roziy rahimahulloh haqida Subkiy “Tobaqoti Vusto”da quyidagicha bayon qiladilar: “Sulaym Ray shahridan ilm olish uchun Bag‘dod sari yo‘l oldi. Aytilishicha, ilm olib yurgan kezlarida unga oilasidan ora-sira xat kelib turar edi. U birorta xatni ochib ham ko‘rmasdi. Faqat yig‘ib, to‘plab borardi. O‘zi ko‘zlagan ma’lum bir yillar o‘tganidan keyin xatlarni ochib ko‘rdi. Ularda kimningdir vafot etgani va yana ko‘plab ilm olishdan to‘siq bo‘ladigan yaqinlarining xabarlari yozilgan edi”.

Muhammad Avvoma aytadi: “Ilm olib yurgan kezlarimning boshlarida shunga o‘xshash xabar qulog‘imga chalingan edi. Shayx Ahmad ibn Abdulkarim Turmoniniy Halabiy hazrat Azhari Sharifda 13 yil ilm tahsil qilibdilar. Bu muddat oralig‘ida uylaridan xatlar kelib turar, birortasini ham ochmas, ularni xonaning tokchasiga qo‘yib borar ekan. Ta’lim muddati tugab, uyga qaytishdan oldin xatlarni o‘qiy boshlabdilar. Ularning ba’zisida kimdir vafot etgani, yaqin qarindoshi turmush qurgani va yana qandaydir sodir bo‘lgan o‘zgarishlar yozilgan ekan. U kishi mazkur xabarlar ilm olishdan to‘siq bo‘lishini, yurakka yaqin xabarlar esa butkul ilm dargoxini tashlab ketishiga sabab bo‘lib qolishini juda yaxshi bilar edilar!” (Iqtibos tugadi).

Endi ta’lim olayotgan har bir talaba (o‘zimizga ham) haqli savol tug‘iladi – bizning hayotimizda ilm nechanchi o‘rinda? Unga qancha kuch va vaqt sarflayapmiz? Qozi Abu Yusuf aytganlaridek ilmdan bir nima olish uchun borlig‘imizni bermayotganimiz aniq! Ba’zi soatimiz yoxud ba’zi daqiqalarimizni ajratar ekanmiz, ana shu vaqtda birorta chalg‘ituvchi ish, xabar va o‘y-xayollardan forig‘mizmi? Aytaylik, bir kunda dars uchun 2 soat ajratsak, shuning necha daqiqasi sof ilm tahsili uchun sarf bo‘lmoqda?!

13 yil xatlarni o‘qimaslik u yoqda tursin, qo‘l telefonimiz 24/7 tartibida ishlaydi. Internet ham muntazam yoniq. Namoz, dars, taom, uyqu safar yoki uchrashuvlar bilan bandligimizda ham “jiring” etgan xabarnomani albatta ochib o‘qiymiz. Hattoki, svetaforda turganda ham telefon titamiz. Soatlab reels tomosha qilamiz. Zehnimizni band qiladigan ma’lumotlarni yaxshi ko‘ramiz. Qaysi futbolchi qaysi jamoaga qabul qilingan, qaysi san’atkor kim bilan debat qilgan, qaysi fudbloger yangi taomni reklama qilgan, yana qaysi oshpaz erkak xotiniga yashil somsa qilib berganini maroq bilan tomosha qilamiz.

Aksar mavzulari befoyda bo‘lgan “gap” va “choyxona”lar, keti tugamaydigan o‘tirishlar, bemaza telefondagi o‘yinlar, aksiyaga tushgan mahsulotlar, qimmatbaho mashinalar, ularning bir-biridan farqlari, kunlik retseptlar, yangidan-yangi brendlar va hakazo! Sanasa, shayh Avvoma aytganlaridek, ado qilib bo‘lmaydi.

Bobolari Buxoriy, Termiziy, Jomiy, Temurlar bo‘lgan biz avlodlar na dunyo ishini va na din ilmlarini puxta o‘rganishga toqatiz yo‘q. Brendlarni soatlab sanab, farqlab, xulosa qilib qayerdan necha pulga, necha kunda xarid qilishgacha “ilm” tahsil qilganmiz, biroq, ikki dunyo obodligi va najoti bo‘lgan, Payg‘ambarlar merosi o‘laroq Buxoriylar qoldirgan ilmdan 15 daqiqa to‘xtamay, bexato ma’lumot ayta olmaymiz. O‘qiyotgan ilmlarimiz chala, uzuq-yuluq. Bir ilmni haqqini berib o‘rganish payida emasmiz. Bobolarimizning nechtasini ismi va yozgan asarini sanab bera olamiz, aqalli? Lekin siyosiy ongimiz baland, zo‘r taxminlar aytib dunyo kelajagini ko‘ra bilamiz. To‘xtamay nechta hadisni Buxoriydan Payg‘ambarimiz sallollohu alayhi vasallamgacha bo‘lgan sanadi ila yoddan keltira olamiz? Deylik, hadisdagi 5 ta roviyning yashagan yili, davri, rivoyati, u haqidagi jarh-ta’dil olimlarining fikrlari, undan kim rivoyat qilgan, o‘zi kimdan hadis olgan – bu haqidachi, soatlab gapirib bera olamizmi? Bitta hadisning lug‘aviy, fiqhiy, axloqiy jihatlarni to‘liq sharhlab bera olamizmi? Ikkita bir-biriga qarama-qarshi hadis kelsa, uni yechishning Hanafiy mazhabida nechta yo‘lini bilamiz? Bu bo‘yicha qanday kitoblar o‘qiganmiz? Nechta lug‘at yod olganmiz? Yoki tafsir, fiqh, aqoid, arab tili, balog‘atga oid kitobni to‘liq o‘qib, barcha ma’lumotlarini jam qilib olganmiz? Lekin mashina, kiyim, texnik bo‘lsa, soat, dala hovli, mashhurlarning shaxsiy ma’lumotlarini xotirjam tahlil qilib berishimiz mumkin.

Na ilmga qiziqamiz? Na ilm yo‘liga kirganimiz ta’lim uchun o‘zimizni butkul bag‘shida qila olmaymiz. To‘liq ajrab chiqish qiyin bo‘lsada, ma’lum bir soatlarimizda ham bitta sms, bitta sharh o‘qiymiz. Qiziq! Ayni paytda katta “olim”, bilimdon siyosatchi, uddaburon tijoratchi, shaxsiy qarashlariga ega motivator-bloger, o‘tirishlarda qo‘li shirin oshpaz, sport zallarida eng kuchli shtangsit, tog‘, dala hovlilarga tashna sayohatchimiz! Aslida biz hech kimmiz. Ilm mashaqqatiga toqati yo‘q, ammo maqsadi ulkan “ajoyib xayolparast”miz.

Ilm tahsil qilinayotgan vaqtda tolibi ilm imkon qadar o‘yin-kulgu, o‘tirish va turli chalg‘ituvchi ishlardan o‘zini saqlashi, butun diqqat-e’tiborini matn yodlash, ma’lumotlarni jamlash, yangidan-yangi bilimlarni o‘rganish, ularni o‘zlashtirishga, talaba do‘stlari bilan har kuni ustoz bergan vazifalarni birgalikda takror qilishga sarflamog‘i lozim. “Sement zavodiga men, g‘isht zavodiga men” kabi yashayotgan talaba bilsin-ki, undan katta olim chiqmaydi. Imom Shofe’iy ta’kidlaganidek, “Agar bir dona piyoz sotib olish uchun bozorlarda yurganimda, menda katta olim chiqmas edi!”

Alloh barchamizni foydali ilm tahsil qilishda va uni haqqini ado qilishda ko‘mak bersin!

Faxriddin Muhammadnosir,
«Hadis va Islom tarixi fanlari» kafedrasi katta o‘qituvchisi

MА`LUMOTNI IJTIMOIY TАRMOQLАRDА ULАSHING

Yangiliklar

Islom sivilizatsiyasi markazi Jenevadagi BMT qarorgohida Markaziy Osiyoning ilmiy va ma’naviy merosini taqdim etdi

24.10.2026 22393 7 min.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi Jenevadagi BMT bo‘linmasida Markaziy Osiyoning ilmiy va ma’naviy merosi, shuningdek, uni o‘rganish, saqlash va keng targ‘ib etishga qaratilgan zamonaviy loyihalarni taqdim etdi. Millatlar saroyida «Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar» ko‘rgazmasi hamda diplomatlar, xalqaro tashkilotlar vakillari, olimlar va madaniyat namoyandalarini birlashtirgan xalqaro ilmiy konferensiya bo‘lib o‘tdi, xabar bermoqda iccu.uz.

«Islom sivilizatsiyasi: Movarounnahrning buyuk ma’naviy va ilmiy merosi hamda ma’rifat ufqlari» mavzusidagi konferensiya Buxoro, Samarqand va Termizning ilmiy an’analari jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo‘shgan hissasi hamda ushbu merosning zamonaviy jamiyat uchun ahamiyatiga bag‘ishlandi.

Tadbir 7 oktyabr kuni Parijdagi YUNЕSKO qarorgohida boshlangan xalqaro muloqotning mantiqiy davomi bo‘ldi. Har ikki uchrashuv O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2025 yil 23 sentyabr kuni BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasida ilgari surgan Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiy merosini chuqur o‘rganish hamda jahon jamoatchiligiga keng tanitish tashabbusini amalga oshirish doirasida tashkil etildi.

Dastur «Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar» ko‘rgazmasi bilan boshlandi. Unda kitoblar, ilmiy va illustratsiyali nashrlar, miniatyuralar, shuningdek, Markaziy Osiyoning buyuk mutafakkirlari hayoti va kashfiyotlari haqidagi materiallar namoyish etildi. Ekspozitsiya mintaqa ilmiy va badiiy an’analarining boyligini, shuningdek, avlodlar o‘rtasidagi bilimlar davomiyligini ochib berdi.

Tadbirda BMTning Jenevadagi bo‘linmasi Bosh direktori Tatyana Valovaya hamda O‘zbekiston Respublikasining BMTning Jenevadagi bo‘linmasi va boshqa xalqaro tashkilotlar huzuridagi Doimiy vakili Eldiyor Toshmatov tabrik so‘zlari bilan ishtirok etdilar.

Tatyana Valovaya konferensiyaning sivilizatsiyalar muloqoti va o‘zaro ishonchni mustahkamlashdagi ahamiyatini ta’kidlab, Markazning ma’rifiy missiyasi hamda BMTning Jenevadagi bo‘linmasi kutubxonasi bilan hamkorlik istiqbollariga yuksak baho berdi.

«O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi menda ulkan taassurot qoldirdi. Bu — boy tarixiy meros zamonaviy texnologiyalar yordamida taqdim etiladigan ilhom maskani. Bu haqiqatan ham XXI asr markazi bo‘lib, turli avlod vakillari, ayniqsa, yoshlar va bolalar uchun qiziqarlidir.

Ko‘rgazma hayratlanarli, taqdim etilgan kitoblar esa mutlaqo noyob. Biz kutubxonamiz va Markaz o‘rtasida hamkorlik qilishga kelishib oldik. O‘ylaymanki, bu juda qiziqarli hamkorlik bo‘ladi», — dedi Tatyana Valovaya.

Konferensiyaning ochilish marosimida O‘zbekiston Respublikasi Inson huquqlari bo‘yicha Milliy markazi direktori, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati Akmal Saidov ham so‘zga chiqdi.

Asosiy ma’ruza bilan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bo‘yicha jahon jamiyati (WOSCU) boshqaruvi raisi doktor Firdavs Abduxoliqov ishtirok etdi. U muzey faoliyati, ilmiy-tadqiqot ishlari va ma’rifiy yo‘nalishlarni birlashtirgan Markazning xalqaro missiyasi haqida so‘z yuritib, kelgusidagi hamkorlik istiqbollarini belgilab berdi.

«O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2025 yilda BMT minbaridan turib ilgari surgan tashabbusi bugun aniq natijalarda o‘z ifodasini topmoqda. Parijdagi YUNЕSKOdan so‘ng buyuk ajdodlarimiz merosi Jenevadagi Millatlar saroyida ham taqdim etildi va xalqaro hamjamiyatda katta qiziqish uyg‘otdi.

Biz BMTning Jenevadagi bo‘linmasi rahbariyati bilan BMT kutubxonasi va arxivlaridan foydalanish imkoniyatini yaratish bo‘yicha kelishuvga erishdik. Bu Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston tarixiga oid ilgari noma’lum bo‘lgan materiallarni o‘rganish uchun yangi imkoniyatlar ochadi», — dedi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori Firdavs Abduxoliqov.

Ishtirokchilar Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiyning Buxoro, Termiz va Samarqandning ilmiy an’analari bilan bog‘liq merosiga alohida e’tibor qaratdilar. Muhokamalar markazida bilimlarning ishonchliligi, ularni keyingi avlodlarga yetkazish mas’uliyati, shuningdek, e’tiqod va aql o‘rtasidagi munosabat masalalari bo‘ldi.

Jeneva diplomatik doirasi prezidenti Robert Blyum Samarqand tarixiga, uning turli madaniyatlar va dinlar uchrashgan maskan sifatidagi o‘rniga to‘xtalib, bilim olishga bo‘lgan umumiy intilishning ahamiyatini ta’kidladi.

«O‘zbekiston boy tarix va noyob madaniy merosga ega mamlakat. Samarqandda turli din vakillari birgalikda bilim olishga intilganlar. Odamlar Yaratganni turlicha nomlashlari mumkin, ammo bu bir-birlarini tushunishlariga to‘sqinlik qilmasligi kerak. Bugungi konferensiyaning ahamiyati ham aynan shunda», — dedi Robert Blyum.

Berlindagi Cultur-Cooperation International tashkiloti direktori, WOSCU a’zosi Ketlin Gyobel maxsus ma’ruza bilan ishtirok etib, tinchlikni mustahkamlash yo‘lidagi sa’y-harakatlarni birlashtirish zarurligini alohida ta’kidladi.

«Qo‘rquv va terror mavjud bo‘lgan, insonlar hayotdan ko‘z yumadigan bugungi dunyoda tinchlikni mustahkamlash davlatlar, jamoat institutlari va xalqaro tashkilotlarning birgalikdagi sa’y-harakatlarini talab etadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi tinchlik va hamjihatlik sari qo‘yilgan amaliy qadam bo‘ldi, deb hisoblayman», — dedi Ketlin Gyobel.

Markaziy Osiyo buyuk mutafakkirlari merosining zamonaviy jamiyat uchun ahamiyatini BMT bilan aloqalar bo‘yicha Latter-day Saint Charities tashkiloti vakili Kreyg Teylor ham alohida ta’kidladi.

«Men Imom Moturidiy va Beruniy merosini o‘rgandim hamda ularning g‘oyalari nima uchun bugun ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagani haqida mulohaza yuritdim. Diniy mansubligimizdan qat’i nazar, har birimiz tinchlikparvar bo‘lishga va xilma-xillikka boy jamiyatimizda tinchlikni mustahkamlashga hissa qo‘shishga intilishimiz nihoyatda muhim, deb hisoblayman», — dedi Kreyg Teylor.

Konferensiyaning ilmiy qismini uning moderatori, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Bahrom Abduhalimov ochib berdi. U Markaziy Osiyo olimlarining kashfiyotlari, ularning jahon ilm-faniga qo‘shgan hissasi hamda Markazning xalqaro missiyasi haqida so‘z yuritdi.

Ma’rifat va bag‘rikenglik mavzusini O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi raisining birinchi o‘rinbosari Davronbek Mahsudov davom ettirdi.

Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi direktori Komiljon Shermuxamedov o‘z ma’ruzasida mutafakkir merosida aql, mo‘tadillik va axloqiy mas’uliyatning ahamiyatini ochib berdi.

Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi direktori o‘rinbosari Otabek Muhammadiyev esa Imom Buxoriy va Imom Termiziy ilmiy merosida manbalar ishonchliligini tekshirish usullariga to‘xtaldi.

Dastur doirasida uchta qisqa metrajli film ham namoyish etildi. Ularda O‘zbekiston va Islom sivilizatsiyasi merosi, yangi avlod muzeyi sifatidagi Islom sivilizatsiyasi markazi, shuningdek, Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiy merosi haqida hikoya qilindi. Filmlar mintaqa tarixiy merosini o‘rganish va ommalashtirishdagi zamonaviy yondashuvlarni namoyon etdi.

«Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar» ko‘rgazmasida taqdim etilgan barcha kitoblar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi tomonidan BMTning Jenevadagi bo‘linmasi kutubxonasiga sovg‘a qilindi.

Konferensiya ilmiy va madaniy-ma’rifiy sohalardagi qo‘shma loyihalar istiqbollarini muhokama qilish bilan yakunlandi. Rasmiy dasturdan so‘ng Millatlar saroyida o‘zbek milliy taomlari taqdim etilgan milliy qabul marosimi bo‘lib o‘tdi. U diplomatlar, xalqaro tashkilotlar vakillari, olimlar va madaniyat namoyandalari o‘rtasidagi muloqotning mantiqiy davomi bo‘ldi.

Konferensiya O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi, O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi, O‘zbekiston Respublikasining BMTning Jenevadagi bo‘linmasi va boshqa xalqaro tashkilotlar huzuridagi Doimiy vakolatxonasi, O‘zbekiston Respublikasi Din ishlari bo‘yicha qo‘mitasi, Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari, O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, O‘zbekiston madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi (ACDF), O‘zbekiston musulmonlari idorasi hamda O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bo‘yicha jahon jamiyati (WOSCU) tomonidan tashkil etildi.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati