“Mazhab” so'zi arab tilida “yo'l”, “yo'nalish”, shar'iy istilohda esa “diniy masala bo'yicha muayyan mujtahid olimning fatvo chiqarish yo'li” ma'nolarini bildiradi.
Hanafiy mazhabi ahli sunna val jamoa yo'nalishining to'rt fiqhiy mazhablari orasida asrlar osha ergashuvchilarining ko'pligi, mustahkam asoslari va qulayligi bilan ajralib turadi.
Hanafiylik mazhabi faqat Imom Abu Hanifaning ijtihodlari asosidagina shakllanmagan. Abu Hanifa rahmatullohi alayh Iroq fiqhiy maktabining yorqin vakili hisoblanadi. Iroq fiqhiy maktabi asoslari Kufada yashagan Hazrati Ali roziyallohu anhu, Abdulloh ibn Mas'ud roziyallohu anhu boshliq bir ming besh yuzdan ortiq sahobaga tayanadi.
Abu Hanifa rahmatullohi alayh mujtahid (oyat va hadislardan hukm chiqarishga salohiyati bor, etuk olim) darajasidagi ko'plab shogirdlari hamrohligida o'z davrlarida paydo bo'lgan deyarli barcha fiqhiy masalalarni tizimli ravishda echimini topib, hattoki hali sodir bo'lmagan faraziy masalalarga ham echim topganlar. Shu tariqa kelajak avlodga juda katta fiqhiy meros xazinasini qoldirdilar.
Imom A'zam Abu Hanifaning o'zlariga xos ijtihod yo'llari mavjud bo'lib, u kishi buni quyidagicha ta'riflaydilar: “Men hukmlarni Qur'ondan olaman. Agar Qur'ondan topa olmasam, Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning hadislaridan olaman. Agar Qur'ondan ham, Rasulullohning hadislaridan ham topa olmasam, sahobalardan xohlaganimning fatvosini olaman, xohlamaganimni olmayman. Keyin ularning so'zlaridan chiqmayman. Ammo tobeinlarga kelsak, masalan, Ibrohim an-Naxa'iy, Sha'biy, Hasan, Ibn Sirin, Said ibn Musayyablardek, mening ham ularga o'xshab ijtihod qilishga haqqim bor”.
Demak, Imom A'zam rahmatullohi alayhning hukm chiqarishda tutgan yo'llari quyidagi hadisga muvofiq bo'lgan:
Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallam Muoz ibn Jabal roziyallohu anhuni yamanliklarga islomni o'rgatish uchun yuborganlar. Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu jo'nab ketayotgan paytlarida Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallam u kishini to'xtatib, shunday deganlar:
“U erda sizga biror masala duch kelsa, qanday qilib hukm chiqarasiz?” deb so'radilar. Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu: “Allohning kitobi ila”, deb javob berdilar. Rasuli Akram sollallohu alayhi va sallam: “Allohning kitobidan topa olmasangiz-chi?” deb so'radilar. Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu: “Rasulullohning hadislari bilan”, deb javob berdilar. Payg'ambar sollallohu alayhi vasallam: “Rasulullohning hadislaridan ham topa olmasangiz-chi?” deb so'radilar. Shunda Muoz ibn Jabal roziyallohu anhu: “Qarab turmasdan fikrim ila ijtihod qilaman”, dedilar.

Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam bu javoblardan g'oyat mamnun bo'ldilar va: “Rasulullohning elchisini Rasulullohni rozi qiladigan narsaga muvaffaq qilgan Alloh taologa hamdu sanolar bo'lsin”, dedilar (Imom Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyatlari).
Moturidiya aqidasi asoslari. Aqidaning lug'aviy ma'nosi – bir narsani haq deb bilib, qalbda mahkam tutmoqlikdir. Aqidaning aqoid ilmi istilohidagi ma'nosi esa, musulmonlar haq va to'g'ri deb ishonib, e'tiqod qiladigan masalalardir.
Rasullar ummatlarini, avvalo, sof aqidaga, ya'ni Alloh taoloning borligi, birligini tasdiq etish, unga noloyiq bo'lgan barcha sifatlardan pok ekaniga ishonish, oxirat kuni, hisob-kitob, jannat-do'zax haqligiga imon keltirishga da'vat etganlar.
Barcha payg'ambarlarning aqidasi bir bo'lib, shariatlari har xil bo'lgan. Aqidani qalbga mustahkam o'rnatib olish va qalb undan hech qachon gumon qilmasligi hamda unga haqiqiy ishonishi kerak. Aqidasiz kishining hayoti hayot emas. Aqidasiz umr juda og'ir va ma'nosizdir. Aqida bilan o'tgan umr esa juda yaxshi, lazzatli va ma'noli bo'ladi.
Darhaqiqat, aqida bu – Islomning asosiy poydevori bo'lib, uning sahih va sog'lom bo'lishi o'ta muhimdir. Zero, aqida birligi jamiyatdagi birlikka sabab bo'ladi, odamlarning maslaklari va g'oyalari bitta bo'lgani uchun ham o'zaro ixtilofga borishmaydi.

Muqaddas Islom dinimizdagi yagona va eng to'g'ri aqida bu – ahli sunna val jamoa aqidasidir. Zero, kishining aqidasi to'g'ri bo'lsa, uning yuradigan yo'li to'g'ri bo'ladi. Aqidasi to'g'ri bo'lgan odam yaxshiliklarning eshigini ochguvchi, yomonliklarning eshigini yopguvchi kalit singaridir. Saodat asrining buyuk vakillari bo'lmish sahobalar ham o'z aqidalarida mustahkam bo'lib, ularni dunyoning hech bir narsasi chalg'ita olmagan. Jumladan, Hazrati Ali karramallohu vajhahuning Alloh taologa bo'lgan ishonchi shunchalik kuchli ediki, hech bir narsa uning imoniga xalal bera olmas edi. U zot o'z imoni xususida bunday degan: “Agar parda ko'tarilib, Allohning jamolini ko'rsam ham, imonim zarracha ko'paymaydi”.

Ammo kishining aqidasi buzuq bo'lsa, u qilgan amallarning ko'pligi unga foyda bermaydi. Sog'lom aqida bilan bajarilgan ozgina amalning savobi buzuq aqida bilan bajarilgan ko'plab amallarning savobidan ustun bo'ladi. Zero, ulug' allomalarimizdan biri So'fi Ollohyor: “Aqida bilmagan shaytona eldur, Agar ming yil amal deb qilsa eldur”, deb juda ham to'g'ri aytgan.

Chust tumani "Kattabog'" jome masjidi imom xatibi Mahmud Jalolov