Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom institutida 21 oktyabr – O‘zbek tili bayrami kuni hamda o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganining 37 yilligi munosabati bilan «Davlat tili – milliy ma’naviyatimiz timsoli» mavzusida ma’naviy-ma’rifiy davra suhbati o‘tkazildi.

Tadbirdan maqsad talaba-yoshlarda ona tiliga hurmatni oshirish, ularni o‘zbek tilining tarixi, milliy davlatchiligimiz va ma’naviy hayotimizdagi o‘rni bilan tanishtirish, davlat tiliga oid islohotlarning mohiyatini keng tushuntirishdan iborat bo‘ldi.

Davra suhbatini institutning «Ijtimoiy fanlar va tillar» kafedrasi o‘qituvchisi Sh.Badiyev olib bordi. U 1-bosqich talabalariga o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyot bosqichlari, sovet davridagi til siyosati, davlat tili maqomi uchun olib borilgan sa’y-harakatlar hamda mustaqillik yillarida ona tilimiz nufuzini oshirish borasida amalga oshirilgan islohotlar haqida batafsil ma’lumot berdi.

Tadbirda til har bir millatning ma’naviy qiyofasi, tarixiy xotirasi, milliy o‘zligi va madaniy merosini saqlab qoluvchi eng muhim omillardan biri ekani ta’kidlandi. Xalqning asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, qadriyatlari, ilmiy tafakkuri va ma’naviy boyliklari avloddan-avlodga, avvalo, ona tili orqali yetkaziladi.

Ma’ruzada sovet davri til siyosatiga alohida to‘xtalindi. Bu davrda rus tilining davlat boshqaruvi, oliy ta’lim, ilm-fan va ayrim rasmiy ish yuritish sohalaridagi mavqei kuchayib borib, o‘zbek tili ijtimoiy hayotning muayyan yo‘nalishlarida cheklangan imkoniyatlar bilan qo‘llanilgani tarixiy misollar orqali tushuntirildi. Yozuv tizimining bir necha bor o‘zgartirilgani, jumladan, arab yozuvidan lotin grafikasiga, keyinchalik kirill alifbosiga o‘tilishi milliy yozma merosni o‘rganishga va avlodlar o‘rtasidagi ma’naviy-madaniy uzviylikka ta’sir ko‘rsatgani qayd etildi. Shu bilan birga, ma’ruzachi o‘zbek tilida adabiyot, matbuot va ilmiy faoliyat rivojlanganini, biroq tillarning rasmiy va ijtimoiy mavqeida tengsizlik mavjud bo‘lganini ham ta’kidladi.

Ayniqsa, 1989 yil 21 oktyabrda «Davlat tili haqida»gi Qonunning qabul qilinishi xalqimiz ma’naviy hayotidagi muhim tarixiy voqea sifatida e’tirof etildi. Qonun bilan o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi milliy o‘zlikni anglash, ona tiliga hurmatni kuchaytirish va uning davlat hamda jamiyat hayotidagi o‘rnini mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadam deb baholandi.

Mustaqillik yillarida davlat tilining huquqiy maqomini mustahkamlash, nufuzini oshirish, ta’lim, madaniyat, ilm-fan va davlat boshqaruvida undan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish borasida amalga oshirilgan ishlarga e’tibor qaratildi. Jumladan, o‘zbek tilining davlat tili sifatida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangani, 1995 yilda «Davlat tili haqida»gi Qonunning yangi tahriri qabul qilingani, 2019 yil 21 oktyabrdagi «O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Prezident farmonining ahamiyati haqida ma’lumot berildi. 2020 yilda 21 oktyabrning «O‘zbek tili bayrami kuni» etib belgilanishi ham ona tilimiz mavqeini yuksaltirishga qaratilgan muhim tashabbuslardan biri ekani ta’kidlandi.

Davra suhbatida o‘zbek tilining boy ilmiy va adabiy merosi haqida ham so‘z yuritildi. Mahmud Koshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib, Alisher Navoiy va Bobur kabi buyuk ajdodlarimizning turkiy tillar, adabiyot va ma’naviyat rivojiga qo‘shgan hissasi e’tirof etildi. Alisher Navoiyning turkiy tilning boy ifoda imkoniyatlarini namoyon etgan ijodi va «Muhokamat ul-lug‘atayn» asarining tilshunoslik tarixidagi ahamiyati alohida qayd etildi. Allomalarimiz qoldirgan meros ona tilimiz nafaqat kundalik muloqot vositasi, balki yuksak ilmiy, adabiy va falsafiy tafakkurni ifodalashga qodir til ekanini ko‘rsatishi ta’kidlandi.

Shuningdek, diniy ta’lim muassasalari talabalari uchun o‘zbek adabiy tili me’yorlarini puxta o‘zlashtirish, fikrni aniq, ravon va mantiqiy ifodalash, diniy-ma’rifiy tushunchalarni keng jamoatchilikka sodda va tushunarli tilda yetkazish alohida ahamiyatga ega ekani aytildi. Kelajakda diniy-ma’rifiy sohada faoliyat yuritadigan mutaxassislar arab tili va islom ilmlarini puxta egallash bilan birga, o‘zbek tilining lug‘aviy boyligi, uslubiy imkoniyatlari va nutq madaniyatini ham chuqur o‘zlashtirishlari zarurligi qayd etildi.

Globallashuv, raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar sharoitida ona tili sofligi, imlo me’yorlari va nutq madaniyatini saqlash masalasiga ham e’tibor qaratildi. Yoshlarning davlat tilida savodli yozishi, adabiy til me’yorlariga amal qilishi va internetda ham ona tiliga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi muhim ma’naviy mas’uliyat ekani ta’kidlandi. Boshqa tillarni o‘rganish va o‘zbek tiliga hurmat bir-biriga zid emasligi, aksincha, ko‘p tillilik zamonaviy bilimlarni egallash va xalqaro ilmiy muloqotda ishtirok etish imkoniyatlarini kengaytirishi aytildi.

Tadbir yakunida ona tilini asrab-avaylash, uning boy imkoniyatlaridan to‘g‘ri foydalanish, milliy ilmiy-ma’naviy merosni chuqur o‘rganish va kelajak avlodlarga yetkazish har bir ziyoli va yosh mutaxassisning muhim burchi ekani ta’kidlandi.

Mazkur davra suhbati talabalarning o‘zbek tili tarixi va davlat tili siyosatiga oid bilimlarini boyitish, milliy o‘zlikni anglash tuyg‘usini mustahkamlash hamda ona tiliga hurmat-ehtiromni yuksaltirishga xizmat qiladigan muhim tarbiyaviy tadbirlardan biri bo‘ldi.

Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti Matbuot xizmati