Bir kitob bir vaqtning o‘zida lug‘at, tarixiy xarita, xalq og‘zaki ijodi to‘plami va o‘tmish jamiyatining o‘ziga xos qomusi bo‘la oladimi? XI asrda yashagan buyuk tilshunos Mahmud Qoshg‘ariyning «Devonu lug‘otit turk» asari bu savolga javob beradi.

XI asrda yaratilgan, turkiy xalqlarning tili, geografiyasi va madaniy hayotini bir asarda jamlagan «Devonu lug‘otit turk» bugun ham jahon tilshunosligi uchun muhim manba bo‘lib qolmoqda. Mahmud Qoshg‘ariyning ushbu qomusiy merosi 2017 yilda UNESCOning «Jahon xotirasi» xalqaro reyestriga kiritilgan. O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans ekspozitsiyasida asarning faksimile nusxasi namoyish etilishi esa tashrifchilarga qariyb ming yil avvalgi turkiy dunyo bilan tanishish imkonini bermoqda.

1072–1074 yillarda yaratilgan asar turkiy xalqlar tilini arab tilida tushuntirish maqsadida tuzilgan bo‘lsa-da, uning ilmiy ahamiyati oddiy lug‘at doirasidan ancha kengdir. Unda turkiy so‘zlarning ma’nosi va qo‘llanishi bilan birga turli qabilalarning til xususiyatlari, maqollar, she’riy parchalar, geografik nomlar va ijtimoiy hayotga oid ma’lumotlar jamlangan.

XI asrdagi turkiy dunyoni tasvirlagan xarita

Asarning eng e’tiborli xususiyatlaridan biri — undagi doirasimon tarixiy xaritadir. U turkiy xalqlar yashagan hududlar, geografik obyektlar va o‘sha davrdagi makon haqidagi tasavvurlarni aks ettiradi.

Turkiyaning Qo‘lyozma asarlar muassasasi ma’lumotlariga ko‘ra, mazkur xaritada tog‘lar, ko‘llar, daryolar, turkiy xalqlar istiqomat qilgan hududlar bilan birga boshqa mintaqalar, jumladan, Yaponiya ham tasvirlangan.

Bu jihat asarning ahamiyatini yanada oshiradi. Chunki Mahmud Qoshg‘ariy turkiy so‘zlarni muayyan geografik va madaniy muhit bilan bog‘lab o‘rgangan. Uning xaritasi zamonaviy geografik o‘lchovlarga asoslangan atlas emas, balki XI asrdagi bilimlar va dunyoqarashning tarixiy guvohidir.

Shu ma’noda, «Devonu lug‘otit turk»ni ilk turkiy lingvistik geografiyaning muhim manbalaridan biri sifatida o‘rganish mumkin.

Bir so‘z ortida butun bir xalq hayoti

Mahmud Qoshg‘ariyning ilmiy yondashuvi so‘zlarning ma’nosini izohlash bilan cheklanmagan. Olim ularni xalq og‘zaki ijodi, kundalik turmush va turli til muhitlari bilan bog‘liq holda qayd etgan.

Asardagi maqollar va she’riy parchalar XI asr turkiy xalqlarining axloqiy qarashlari, mehnat an’analari, ijtimoiy munosabatlari va badiiy tafakkurini o‘rganish imkonini beradi.

Bu materiallar ayniqsa folklorshunoslik uchun muhimdir. Ayrim og‘zaki ijod namunalari bizga aynan shu asar orqali yetib kelgan. Demak, Qoshg‘ariy faqat so‘zlarni emas, ular bilan birga muayyan davrning madaniy xotirasini ham saqlab qolgan.

Asarning yana bir muhim xususiyati — turkiy til va lahjalar o‘rtasidagi farqlarni qayd etishidir. Bu ma’lumotlar tarixiy tilshunoslikda so‘zlarning shakli, ma’nosi va tarqalishini qiyosiy o‘rganish uchun qimmatli dalil bo‘lib xizmat qiladi.

Nima uchun asar arab tilida yozilgan?

«Devonu lug‘otit turk»ning o‘ziga xos jihatlaridan biri — turkiy so‘zlarning arab tilida sharhlanganidir.

XI asrda arab tili musulmon olamida ilm-fan va yozma madaniyatning asosiy tillaridan biri edi. Mahmud Qoshg‘ariy ana shu ilmiy muhitda turkiy tillarning boy lug‘at tarkibi va ifoda imkoniyatlarini tizimli ravishda namoyon etdi.

Bu holat asarni madaniyatlararo ilmiy muloqotning muhim namunasi sifatida baholash imkonini beradi.

Olim turkiy tillarni boshqa tilda so‘zlashuvchi auditoriyaga tushuntirish orqali nafaqat lug‘at tuzgan, balki ularning mustaqil til tizimi va boy madaniy an’analarga ega ekanini ko‘rsatgan.

Asarning bizgacha yetib kelish tarixi

«Devonu lug‘otit turk»ning bugun ma’lum bo‘lgan yagona qo‘lyozma nusxasi Mahmud Qoshg‘ariy yashagan davrga emas, XIII asrga mansub.

Turkiya Qo‘lyozma asarlar muassasasi ma’lumotlariga ko‘ra, qo‘lyozma 1266 yilda Muhammad ibn Abu Bakr as-Saviy tomonidan ko‘chirilgan. U 319 varaqdan iborat bo‘lib, hozir Istanbuldagi Millat qo‘lyozmalar kutubxonasining Ali Amiriy fondida saqlanadi.

Qo‘lyozma XX asr boshlarida Ali Amiriy tomonidan qo‘lga kiritilgan va keyinchalik ilmiy muomalaga kiritilgan. Uning qayta kashf etilishi turkiy tillar tarixi bo‘yicha tadqiqotlarga yangi manbaviy asos yaratdi.

Muhim jihat shundaki, bugun tadqiqotchilar foydalanayotgan matn muallif davridan qariyb ikki asr keyin ko‘chirilgan nusxa orqali yetib kelgan. Shu bois asarni o‘rganishda qo‘lyozmaning matniy tarixi, ko‘chirilish xususiyatlari va ilmiy nashrlarini qiyosiy tahlil qilish ham muhim ahamiyat kasb etadi.

UNESCO e’tirof etgan umuminsoniy meros

2017 yilda «Devonu lug‘otit turk» qo‘lyozmasining UNESCO «Jahon xotirasi» xalqaro reyestriga kiritilishi uning nafaqat turkiy xalqlar, balki jahon madaniy va ilmiy merosi uchun ham ahamiyatli ekanini tasdiqladi.

UNESCOning Turkiya milliy komissiyasi mazkur asarni XI asr turkiy xalqlarining tili va etnografiyasi haqidagi eng boy manbalardan biri sifatida baholaydi.

Bu e’tirof asarning tilshunoslik, kartografiya, etnografiya va tarix kabi bir necha ilmiy sohalar uchun ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi.

Islom sivilizatsiyasi markazida ming yillik merosning yangi talqini

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Birinchi Renessans ekspozitsiyasida «Devonu lug‘otit turk» asarining faksimile nusxasiga alohida o‘rin ajratilgan.

Mazkur ekspozitsiya buyuk allomalarning ilmiy merosini tarixiy manbalar, nodir nashrlar va zamonaviy muzey yechimlari orqali namoyish etishga qaratilgan.

Mahmud Qoshg‘ariy asariga bag‘ishlangan maxsus media loyiha konsepsiyasida qo‘lyozma nusxasini raqamlashtirish, asarning yaratilish tarixi, tuzilishi va ilmiy ahamiyatini tushuntiruvchi videomaterial hamda interaktiv axborot resursi tayyorlash nazarda tutilgan.

Bunday yondashuv tarixiy qo‘lyozmani faqat ko‘rgazma ashyosi sifatida emas, balki tashrifchi mustaqil o‘rganishi mumkin bo‘lgan ilmiy-ma’rifiy manba sifatida taqdim etish imkonini kengaytiradi.

Xususan, asarning tarixiy xaritasini zamonaviy geografik ma’lumotlar bilan qiyoslash, undagi ayrim so‘zlar va maqollarni bugungi turkiy tillar bilan taqqoslash, qo‘lyozmaning saqlanish tarixini interaktiv shaklda tushuntirish kelgusidagi muzey-ta’lim loyihalari uchun istiqbolli yo‘nalishlar bo‘lishi mumkin.

O‘zbek tilining tarixiy ildizlarini anglash

«Devonu lug‘otit turk» o‘zbek tili tarixini o‘rganishda muhim umumturkiy manbalardan biri hisoblanadi.

Biroq asarni zamonaviy o‘zbek tilining yagona bevosita manbasi sifatida talqin qilish ilmiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lmaydi. O‘zbek tilining shakllanishi uzoq davom etgan tarixiy, hududiy va madaniy jarayonlar bilan bog‘liq.

Qoshg‘ariy asari ana shu murakkab taraqqiyotning qadimiy qatlamlarini o‘rganish, turkiy tillar o‘rtasidagi umumiylik va farqlarni aniqlash, so‘zlarning tarixiy ma’no o‘zgarishlarini tadqiq etish uchun muhim asosdir.

Ayniqsa, o‘zbek tili bayrami munosabati bilan mazkur asarga murojaat qilish tilni qadrlashning yana bir muhim jihatini — uning ilmiy tarixi va manbaviy asoslarini bilish zarurligini namoyon etadi.

Qadimiy qo‘lyozmadan zamonaviy ilm-fangacha

Bugun tarixiy lug‘atlar faqat tilshunoslar uchun emas, raqamli gumanitar fanlar, elektron korpuslar va tarixiy ma’lumotlar bazalarini yaratish uchun ham muhim manbaga aylanmoqda.

«Devonu lug‘otit turk»dagi so‘zlar, geografik nomlar, maqollar va lahja xususiyatlarini raqamli shaklda tizimlashtirish kelgusida til tarixi bo‘yicha qiyosiy tadqiqotlarni yanada rivojlantirish imkonini berishi mumkin.

Bu — asar asosida barcha shunday texnologiyalar allaqachon yaratilganini anglatmaydi. Biroq uning tarkibidagi ma’lumotlar zamonaviy tadqiqot usullari uchun katta ilmiy imkoniyatga ega.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida «Devonu lug‘otit turk» faksimile nusxasining namoyish etilishi ana shu uzviy bog‘liqlikni — tarixiy meros, ilmiy tadqiqot va zamonaviy ma’rifat o‘rtasidagi aloqani ko‘rsatadi.

Mahmud Qoshg‘ariyning asari bizga bir haqiqatni eslatadi: til tarixi faqat so‘zlar tarixi emas. U — xalqning dunyoqarashi, geografik tasavvuri, ijodiy tafakkuri va asrlar davomida saqlanib kelgan madaniy xotirasidir.

Durdona Rasulova, iccu.uz

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati