Ulomolar bid'atni ikki qismga bo'lganlar:
bid'ati hasana (yahshi bid'at amal) va bid'ati sayyia (yomon bid'at amal)(Nuhzatul muttaqiyn,1 juz, 160 bet).
Bid'ati hasana (yaxshi bid'at) deb shariatda asli bo'lgan amalni shu aslga tayanib, uni shakllantirish uchun joriy qilingan qushimcha amallarga aytiladi. Bunga Hazrat Umar ibn Hattob (roziyallohu anhu.)ning ishlarini misol qilish mumkin. U kishi Ramazon oyida o'qiladigan taroveh namozini imomga iqtido qilib, jamoat bilan o'qishni joriy qilganlar. Aslida sunnat amal bo'lgan taroveh namozini Rasulullox (sollallohu alayhi vasallam.) jamoat bilan uqimas edilar. Hazrati Umar (roziyallohu anhu.) esa, xalifalik davrlarida uni jamoat bilan o'qishni joriy qildilar va: "Kanday yaxshi bid'at bo'ldi" dedilar. Shunga binoan diniy ilmlar o'rgatish uchun alohida madrasalar qurish, kitoblar chop etish, masjidlarga gilam solish, mavlud o'qish va shunga o'xshash din asoslariga zid bo'lmagan amallar bid'ati hasana bo'ladi. Allohga taqarrub hosil qilish maqsadida biror aslga suyanib qilingan har qanday amal lug'aviy jixatdan bid'at deb nomlansada, unga amal qilish joiz bo'ladi va u zalolatga boshlamaydi.
Bid'ati sayyia (yomon bid'at) esa, shar'iy aslga ega bo'lmagan biror narsani joriy qilish yoki shar'iy aslga xilof ravishda ayricha talqin qilishdir. Bid'ati sayya ko'pincha e'tiqod masalalariga taalluqli bo'lib,shariaat ko'rsatgan e'tikoddan chetga chiqish, e'tiqodiy masalalarda g'uluvga ketishdir. Imom Molik (rahmatullohi alayhi.)dan bir kishi Qur'oni karimdagi:
"(U) Arsh uzra "mustaviy" bo'lmish Rahmondir" (Toho,5) oyatidagi "mustaviy" so'zining kayfiyati haqida suraganida, u kishi: "Mustaviy"ning ma'nosi ma'lum. lekin uning kayfiyati noma'lum, ammo bu xaqda savol berish bid'atdir, deganlar va u kishini majlisdan haydab yuborishga buyurganlar. Oyatdagi "mustaviy bo'ldi"
iborasi tik turdi, to'g'ri bo'ldi, chiqib joylashdi, egalladi kabi ma'nolarni bildiradi. Bulardan qaysi biri to'g'ri yoki noto'g'riligi ustida va Allohning qanday kayfiyatda mustaviy bo'lishi haqida fikir yuritib g'uluvga ketish ayni bid'ati sayyiadir. Bu kabi oyatlarga faqat imon keltirib, Allohdan ekanligini tasdiqlab qo'yishning o'zi kifoyadir.
Ulomolar bid'at ahli bilan o'tirish, ular bilan hamsuhbat bo'lishdan qaytarganliklari haqida asarlarda keltirilgan. Juladan, Hasan Basriy (rahmatullohi alayhi.) "Bidi'atchi fosiq bilan o'tirma, aks holda qalbing uning gapiga moil bo'ladi va natijada halok bo'lasan.
Unga qarshi chiqqan taqdiringda, qalbingga maraz kiradi", deganlar.
Yahyo ibn Kasiyr esa: Agar yo'lda bidi'atchiga yo'liqib qolsang, boshqa yo'lga burilib ket, deganlar.
Orifhon Imomov To'raqo'rg'on tuman "Ho'ja Kalon Abdulmoniy" masjidi imom xatibi
O‘zbekistonda Uchinchi Renessans g‘oyasini hayotga tatbiq etish, milliy va diniy merosni chuqur o‘rganish hamda ma’naviy-ma’rifiy bilimlarni kengaytirishga qaratilgan tashabbuslar doirasida Farg‘ona, Qashqadaryo va boshqa hududlardan kelgan imom-xatiblar O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida bo‘ldilar. Ular Markazdagi muzey ekspozitsiyalari, noyob qo‘lyozmalar, Renessans davrlariga bag‘ishlangan bo‘limlar va zamonaviy interaktiv yechimlar bilan tanishib, ushbu maskanni ilm, ta’lim va ma’naviyatni uyg‘unlashtirgan muhim milliy platforma sifatida baholadilar, xabar bermoqda iccu.uz.
Farg‘ona viloyati Buvayda tumani «Katta mahalla» masjidi imom-xatibi Rahmatulloh G‘oyibnazarov Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan mazkur Markazni yosh avlod uchun muhim ma’rifat maskani sifatida baholadi.
«Bu yerda Birinchi va Ikkinchi Renessans davrlari, buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy meros va mamlakatimiz taraqqiyoti haqidagi ekspozitsiyalarni ko‘rib katta taassurot oldik. Bu yerga kelgan har bir inson o‘z tarixini chuqurroq anglaydi, yoshlar esa ilmga va vatanparvarlikka yanada ko‘proq intiladi. Bu yerda olgan bilim va taassurotlarimizni xalqimizga yetkazishni o‘zimizga vazifa deb bilamiz», — dedi u.
Farg‘ona viloyati Qo‘shtepa tumani bosh imom-xatibi, «Muborak» jome masjidi imom-xatibi Otabek Xolmurodov Markaz kutubxonasida ilmiy izlanishlar uchun yaratilgan sharoitlarga e’tibor qaratdi.
Uning ta’kidlashicha, elektron kitoblar fondi, Brayl alifbosidagi adabiyotlar, maxsus tadqiqot xonalari va noyob manbalarning bir joyda jamlangani Markazni nafaqat muzey, balki keng qamrovli ilmiy resurs markaziga aylantirgan.
«Bu kutubxona ilmiy izlanish bilan shug‘ullanuvchilar uchun haqiqiy bilim maskani ekan. Bu yerda yaratilgan sharoitlar ilm ahlini yanada ko‘proq izlanishga undaydi. Biz bu imkoniyatlar haqida yoshlarimizga albatta targ‘ibot olib boramiz», — dedi u.
Farg‘ona viloyati Bag‘dod tumani bosh imom-xatibi Ahmadxon Nizomov esa Markazning ilmiy konsepsiyasiga alohida to‘xtaldi.
Uning fikricha, har bir ekspozitsiya ortida keng ko‘lamli tadqiqotlar va ilmiy izlanishlar mujassam bo‘lib, bu yerdagi interaktiv muhit tashrif buyuruvchilarni faqat tomoshabin emas, balki izlanuvchiga aylantiradi.
«Bu yerga bir marta kelib barchasini to‘liq anglash qiyin. Har bir ekspozitsiya ortida katta ilmiy mehnat mujassam. Ayniqsa, allomalarimiz merosi, tadqiqot markazlari va interaktiv imkoniyatlar insonni yanada chuqur izlanishga chorlaydi. Bu maskan kelajak avlod uchun ulkan ma’naviy boylik va Yangi O‘zbekistonning ilm-fan taraqqiyotiga xizmat qiladigan muhim poydevordir», — dedi u.
Tashrif yakunida ishtirokchilar Markazda jamlangan boy ilmiy va madaniy meros, raqamli ekspozitsiyalar hamda ta’lim imkoniyatlarini keng jamoatchilik, ayniqsa yoshlar o‘rtasida targ‘ib qilish Uchinchi Renessans g‘oyalarini hayotga tatbiq etish, milliy o‘zlikni anglash va ilmiy merosga qiziqishni yanada kuchaytirishga xizmat qilishini qayd etdilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati