Musulmonlarning to'rtinchi xalifasi Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu davri Alloh taolo islom millatini turli ixtilof hamda qiyinchiliklar bilan sinashni ixtiyor etgan pallaga to'g'ri keldi. Ali roziyallohu anhu xalifalik mansabida to'rt yilu etti oy davomida turdilar. Ali roziyallohu anhu hijratning 40 yilida ramazon oyining 16 kuni ertalabki namozga masjidning eshigidan kirayotgan vaqtlarida Abdurahmon ibn Maljam u kishining qornilariga zaharli qilich bilan uradi. Ali roziyallohu anhu o'g'illariga vasiyat qilib keyin vafot etadilar.
Shu davrda musulmonlarning orasida birinchi marotaba firqa va toifalarga bo'linish paydo bo'la boshladi. Bekordan bekor musulmonlar bir birlarining qonlarini to'kib, o'zaro adovatlarini kuchaytirishdi. Mana shunday qon to'kishlarning boshi Jamal voqeasidan boshlangan edi. Bu voqeada musulmonlar orasida, ya'ni Ali roziyallohu anhuning tarafdorlari bilan ummul mo''minin Oisha onamiz tarafdorlari orasida qattiq jang bo'lib musulmonlarning qonlari to'kiladi. Bu voqea chiroyli sulh tuzishlik bilan yakunlanadi. Keyin Siffin voqeasi bo'lib o'tadi.
Ali roziyallohu anhu Jamal voqeasidan hanuz tinib-tinchimay turib yana yangidan Muoviya ibn Abu Sufyon roziyallohu anhu Shom qo'shini bilan Ali roziyallohu anhuga qarshi kurashga otlantirayotgani xabari kelib qoldi.
Ali roziyallohu anhu ham 37 hijriy yilning 25 shavvol oyida to'qson ming askar bilan birgalikda Siffin degan joyga qarab yurdilar. Muoviya roziyallohu anhu ham sakson besh ming askar bilan Furot daryosining sohiliga kelib tushdilar.
Muharram oyining oxirgi kuniga qadar ikki o'rtada tinchlik shartnoma tuzildi. Biroq, ikki toifa o'rtasida urush alangasini butunlay to'xtatishlikka muvaffaq bo'lolmadilar. Safar oyi kirib, o'rtadagi shartnoma bitishi bilan ikki orada urush boshlanib ketdi.
Muoviya roziyallohu anhu askarlari chekinishga tushay deb qolgandilar. Biroq shu paytda Amr ibn Os roziyallohu anhu qo'llarida Qur'onni ko'tarib, Qur'on hukmiga itoat etishga har ikki tarafni chaqirgan bo'ldilar. Buni ko'rib Ali roziyallohu anhuning askarlari o'rtasida ixtilof paydo bo'ldi. Iroqliklar «Allohning kitobiga javob berishimiz kerak», dedilar.
Havorijlar hijriy 38, milodiy 658 yilda Hazrati Ali roziyallohu anhuning askarlari ichidan «xavorijlar» nomli alohida guruh ajralib chiqdi. Aslida «xavorij» so'zi «xuruj», ya'ni «qarshi chiqish» so'zidan olingan bo'lib, ular hazrati Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhuga qarshi chiqqanliklari uchun shu nom bilan atalgan edilar. Ular «Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu hakamlik ishini qabul qilgani uchun «kofir bo'ldi», deb fatvo chiqardilar». Ularga hazrati Alining hakamlikni qabul qilganlari yoqmagan edi. Aslida xavorijlarning o'zlari hazrati Ali roziyallohu anhuni hakamlikni qabul qilishga majburlashgan edi, endi esa Muoviyaga qarshi urushga qaytishni talab qila boshladilar. Hazrati Ali roziyallohu anhu ularning talabini qabul qilmadilar.
Horijiylarning fikricha, e'tiqod amaliy faoliyat bilan mustahkamlanishi lozim. Gunohkor kishilarni jazolash masalalarida xorijiylar murji'iylarga qarama-qarshi turgan.
Horijiylar dindor kishining islom arkonlariga sodiqligini amalga oshirgan ishlariga qarab baholash kerak deb hisoblab, ularning talqinidagi islom qoidalariga rioya qilmagan har qanday hukmdorga bo'ysunmaslik, uni ag'darib tashlash zarurligi haqidagi g'oyani ilgari surishgan. Bunday qarashlar o'z navbatida hokimiyat uchun kurashning zo'ravonlikka asoslangan usullari kelib chiqishi va minglab kishilarning halok bo'lishiga olib kelgan.
Umaviy va abbosiy xalifalar VII-IX asrlarda xorijiylarga qarshi keskin kurash olib bordi. Buning natijasida xorijiylar qirib tashlandi, ulardan omon qolganlari Shimoliy Afrikada o'z davlatini tashkil etdi. Horijiylar xalifalikdagi ko'pgina qo'zg'olonlarda qatnashgan. Ular o'z qarashlari va faoliyatiga qo'shilmaganlarni kofirga chiqarish, ularga qarshi «jihod» olib borish haqidagi g'oyalarni ishlab chiqib, terror uslubini qo'llash orqali xukmdorlarni jismonan yo'q qilish amaliyotini boshlab berganlar.
Ka'bul Axbordan rivoyat kilinadi: «Shahid uchun ikkita nur, xorijiylarni o'ldirgan kishilarga o'nta nur bor. Jahannamning eshigi ettita bo'lib, ularning bittasidan faqat haruriylar kiradi. Ular bir vaqtlar Dovud alayhissalomga ham qarshi urush olib borgan».
Bani Savoddan rivoyat kilinadi: «Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhuning shunday deganini eshitdim: «Alloh taolo meni yomon ko'rgan qavmni yomonlik bilan do'zaxga kirgizadi».
“Bir kuni xorijiylar bir nasroniyni ushlab olib, unga yaxshilikni va o'zining payg'ambari Iyso alayhissalomni buyruqlariga rioya etishni tavsiya qiladilar. Shu payt ularning oldidan Abdulloh ibn Habbob o'tib qoladilar. U zot bo'ynilariga Qur'on osib olgandilar. Shunda ular: “Sening bo'yningdagi kitob bizlarga seni o'ldirishni buyuradi,” – deyishdi. Ular Abdulloh ibn Habbobdan Abu Bakr roziyallohu anhu va Umar roziyallohu anhu haqida so'radilar. Shunda Abdulloh ularni maqtab gapirdilar. Ular: “Sen Ali roziyallohu anhuni “Tahkim” voqeasidan oldingi holati va Usmon roziyallohu anhuni xalifalik yillaridan dastlabki olti yildagi xolati haqida nima deysan”- deyishdi. U esa ularni yaxshilik bilan tilga oldi. Ular Abdullohdan “Tahkim” voqeasi haqida so'radilar. U: “Men Ali roziyallohu anhuni sizlardan ko'ra Alloxning kitobini biluvchiroq va sizlardan ko'ra o'z dinini saqlovchiroq deb bilaman, dedi. Ana shu so'zlarni aytganidan keyin ular Abdullohni daryo qirg'og'iga yaqinroq joyda so'ydilar. Shundan so'ng ular xaligi nasroniydan xurmo sotib olish uchun u bilan savdolashdilar. Nasroniy xurmoni ularga tekinga berdi. Lekin ular buni qabul qilmay, faqat pul evazigagina olishlarini aytdilar. U esa: “Sizlarga xayronman, Abdullohdek odamni o'ldirasizlar, ammo xurmoni tekinga olmaysizlar”,- dedi.
Ushbu qissadan xorijiylarni naqadar johil ekanligini bilib olamiz. Chunki ular nasroniyning xurmosini pul bermasdan tortib olishni gunoh sanadilar. Undanda mudxish gunoh bo'lgan musulmonning qonini to'kishni esa muboh deb bildilar. Xorijiylar tarixda islom diniga eng ko'p zarar etkazgan oqimdir. Ular dastlabki paydo bo'lgan oqim sifatida, o'zidan keyingi diniy-ekstremistik oqimlarni vujudga kelishiga zamin xozirladi.
Xorijiylar Qur'ondagi oyati karimalarni zohiriy ma'nosiga qarab hukm chiqaradilar. Ular bir qancha oyatlarni dalil qilib, katta gunohlarni sodir qilganlar kofir bo'ladi degan hukmni chiqarganlar. Aslida esa, ular o'zlariga dalil sifatida ushlab olgan oyati karimalarda Makka mushriklari haqida va ularning Islom dinini inkor etib sodir etgan manfur ishlari bois kofir bo'lganliklari xaqida gap boradi. U oyatlardagi zikr qilingan kofirlardan murod musulmonlar emas, balki Makka mushriklaridir. Xorijiylar nodonliklari tufayli ana o'sha oyatlardan ko'zlangan ma'noni noto'g'ri tushunganlar. Ana shu nodonliklari xamda dinda haddan tashqari g'uluvga ketishlari ularni ko'pdan-ko'p xunrezliklarni sodir etishlariga va buning ortidan musulmonlar jafo ko'rishiga sabab bo'ldi.
TII Modul' ta'lim shakli bitiruvchisi,
Samarqand shahar Qoraboy Oqsoqol jome masjidi
imom-xatibi Bobobek Abdurahimov
Bismillahir Rohmanir Rohiym
Ona farzandini to‘qqiz oy qornida ko‘tarib yuradi, og‘ir mashaqqatlar bilan dunyoga keltiradi va butun umrini uning kamoli uchun bag‘ishlaydi. Farzandga bo‘lgan bu muhabbat Alloh taoloning buyuk ne’matlaridan biridir.
Ammo ayol kishi o‘g‘lini uylantirgan kuni qaynonaga aylanadi. Shu kundan boshlab u farzandi hayotidagi eng muhim inson sifatidagi o‘rnini boshqa bir inson — kelini bilan baham ko‘rishga to‘g‘ri keladi.
Darhaqiqat, qaynona bo‘lish oson emas. Bu ayol hayotidagi muhim burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, ko‘pincha uning ahamiyati yetarlicha e’tirof etilmaydi.
Har bir ayol yaxshi qaynona bo‘lishni istaydi. Biroq buni aytish oson, amal qilish esa ancha mushkul. Chunki ona bilan o‘g‘lining turmush o‘rtog‘i o‘rtasidagi munosabat juda nozik va ehtiyotkorlikni talab qiladi.
Musulmon inson hayotdagi har bir o‘zgarishga tayyor turishga harakat qilishi lozim. Qaynonalik mas’uliyati ham bundan mustasno emas.
1. Kelin sizning qizingiz emas
Har bir qaynona avvalo bir haqiqatni qabul qilishi kerak: o‘g‘lingizning ayoli sizning qizingiz emas. U boshqa oilada, boshqa muhitda tarbiya topgan. Shuning uchun undan o‘z qizlaringizdan kutgan narsalarni kutmang.
U bilan qo‘pol yoki haddan tashqari to‘g‘ridan to‘g‘ri muomala qilmang. Chunki u sizning yaxshi niyatingizni qizlaringiz kabi darhol tushunmasligi mumkin.
2. Keliningizga qizingizga qanday munosabat qilinishini istasangiz, shunday munosabatda bo‘ling
Keliningiz ham bir oilaning ardoqli farzandi. Qizingizga qanday munosabatda bo‘lishlarini istasangiz, unga ham shunday munosabatda bo‘ling.
Uning har bir xatosini kuzatib yurmang. Har bir kamchiligi uchun hukm qilishga shoshilmang. Agar biror xato qilsa yoki kamchilikka yo‘l qo‘ysa, qizingizni kechirganingiz kabi kechirishga harakat qiling.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytadilar: “Rahm qilmaganga rahm qilinmaydi” (Imom Buxoriy, Imom Abu Dovud va Imom Termiziy rivoyati).
Shuningdek, Hamdun Qassor rahmatullohi alayhning quyidagi hikmatli so‘zlarini ham yodda tuting: “Agar do‘stingizdan biror xato o‘tsa, unga yetmishta uzr toping. Agar bunga qodir bo‘lmasangiz, aybni o‘zingizdan qidiring”.
3. Ayollar tug‘ma uy bekasi emasligini unutmang
O‘zingizning yosh kelin bo‘lgan davringizni eslang. O‘sha paytdagi tajribangiz bilan bugungi mahoratingizni taqqoslang.
Yaxshi uy bekasi bo‘lish bir kunda shakllanmaydi. U vaqt, sabr va tajriba orqali qo‘lga kiritiladigan fazilatdir.
4. O‘g‘lingizga tegishli har bir narsa sizga tegishli emas
Oila qurgan o‘g‘lingizning va uning turmush o‘rtog‘ining mol-mulki ularning shaxsiy mulki hisoblanadi. Ularning hayotiga va shaxsiy qarorlariga hurmat bilan munosabatda bo‘lish muhimdir.
5. O‘g‘lingiz o‘z mas’uliyatlarini anglashi kerak
Ona sifatida farzandlaringiz ustida katta haq-huquqlarga egasiz. Farzandingizni bu haq-huquqlarni to‘g‘ri anglagan holda tarbiyalang. Ayniqsa, o‘g‘lingizga ayolining haqlarini ham o‘rgating. Toki u onasining haqlarini ado qilish bahonasida turmush o‘rtog‘ining huquqlarini poymol qilmasin.
6. Dushman emas, ittifoqchi bo‘ling
O‘g‘lingiz va nabiralaringizga g‘amxo‘rlik qilish yo‘lida keliningiz bilan ahil bo‘lishingiz lozim. Sizlar bir-biringizga qarshi emas, balki bir maqsad yo‘lida harakat qilayotgan ittifoqchilarsiz.
Ishonch va samimiyatga asoslangan munosabatlarni shakllantiring. Keliningiz uning manfaatlarini o‘ylayotganingizni his qilsin.
Uning yutuqlaridan o‘zingiznikidek quvoning. Zero, uning baxti va muvaffaqiyati butun oilaning baxtidir.
Eng muhimi, keliningizga mehr va g‘amxo‘rlik ko‘rsating. Unga yaxshi so‘zlar ayting. Chunki shirin so‘z va samimiy munosabat inson qalbida muhabbat uyg‘otadi.
Unutmang: siz ham bir vaqtlar qo‘llab-quvvatlashga muhtoj bo‘lgan kelin bo‘lgansiz.
Yurtimizdagi har bir oila baxtiyor oila bo‘lsin!
Davron NURMUHAMMAD