Rivoyat qilishlaricha, bir kishi qishloqda kuch-g'ayratga to'la 120 yoshga kirgan otaxonni ko'rib qoladi. Hayron bo'lib undan so'raydi: “Bu yoshda shuncha shijoat qayerdan?” Mo'ysafid shunday javob beradi:
Tashladim yomon illat hasadni,
Hudo berdi bu g'ayratli jasadni.
Anglaganingizdek, bu galgi mulohazamiz havas va hasad to'g'risida. Suhbatdoshimiz O'zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi mutaxassisi Ravshan domla O'rinboyev
–Avvalo, suhbatimizni havas va hasad nima degan savolga javob olishdan boshlasak. Dinimizda bu borada qanday tushuntirishlar beriladi?
– Agar kimki, birovga berilgan ne'matga yomon niyat bilan qarab, o'sha ne'matni undan ketib, o'ziga berilishini xohladimi, bu hasad. Aksinchi bundan xursand bo'lib, o'sha ne'matni egasida qolishi va o'ziga ham shunga o'xshagan ne'mat berilishini orzu qilish esa havasdir. Dinimizda ham hasadgo'ylik qoralanadi. Bu illat gunohligi aytiladi. Albatta, hasad qilayotgan kishi g'iybat qilish asnosida gunohga botadi. Bu bilan to'plagan savoblarini o'sha odamga “hadya” qilib yuboradi.
Ho'sh, hasad qanday paydo bo'ladi? Bu savolga Abu Bakr ar-Roziy rahmatullohi alayh o'zining “At-Tibb ar-ruhoniy” kitobida bunday javob bergan: “Hasad baxillik va ochko'zlikning birlashishidan paydo bo'ladi. Lekin u baxillikdan ko'ra yomonroqdir. Chunki baxil o'zining mulkida bo'lgan narsani hech kimga berishni istamaydi. Hasadgo'y esa o'z mulkida bo'lmagan narsani hech kimga berishni xohlamaydi”.
– Shu o'rinda hasad ham bir kasallik, ya'ni qalb kasalligi desak adashmaymiz, to'g'rimi?
– Huddi shunday. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Sizlarga ham oldin o'tgan ummatlarning kasali: hasad va bug'zu-adovat o'tdi. U (ikkisi) qiruvchidir. Sochni qiradi demayman, balki dinni qiradi! Jonim qo'lida bo'lgan Zotga qasamki, mo'min bo'lmaguningizcha, jannatga kirmaysiz. Bir-biringizni yaxshi ko'rmaguncha, mo'min bo'lmaysiz. O'shanda sobit qadam qiladigan narsa haqida sizlarga xabar beraymi? Orangizda salomni keng yoying” (Imom Termiziy rivoyati).
Bu kasallik nafaqat qalbni, iymonni zaiflashtiradi. Balki jismoniy sog'liqdan ham ayira boshlaydi. Ya'ni doimiy mahzunlik, tez achchiqlanish, uyqusizlik, odamovi bo'lib qolish, ishtahaning buzilishi natijasida mizojni aynishi, yuzga ajin tushishi, tez va erta qarish holatlarini olib keladi. O'z navbatida jamiyatda kibr, adovat kabi parokandaliklar ko'payadi.
Ko'p va xo'p eshitgansiz, er yuzida birinchi qotillik hasad sababli sodir bo'lgandi. Qobil o'z ukasi Hobilga hasad qiladi va natijada uning qotiliga aylanadi. Qur'oni karimda bu holat quyidagicha bayon qilinadi: “Uning (havoyi) nafsi birodarini o'ldirishni xush ko'rsatdi va darhol, uni o'ldirdi. Shu bilan u ziyon ko'ruvchilardan bo'lib qoldi” (Moida surasi, 30-oyat).
– Bugun ham oramizda o'zganing yutug'ini, ayniqsa, mol-dunyosi, hatto oilaviy baxtini ko'rolmay turli “o'yinlar”ni uyushtirayotganlar, afsuski, yo'q emas. Bunga da'voni qayerdan izlashimiz kerak?
– Avvalo, oiladan, tarbiyadan boshlashimiz kerak. Qaysidir ma'noda ota-onaning o'zi ham sababchi bo'lib qolishi mumkin. Aytaylik, aksariyat hollarda oilada kenja farzandga ko'proq e'tibor beriladi. Yoki ba'zilar qaysidir o'g'il yoki qizini boshqasidan ustunroq ko'radi. Shunday hollarda bolalarning “nimaga menga kam, unga boshqachasi” degan xarxashalarini eshitamiz. Bu asta-sekinlik bilan bola onggida hasadni vujudga keltira boshlaydi. Yoki bog'cha, maktablarda o'quvchilar orasida taqqoslashlar bo'ladi. Bilinmas holda bolalikdanoq tamal toshi qo'yilgan hasad inson bilan birga o'sib-ulg'ayib, uni halokat sari etaklaydi. Shuning uchun ota-ona va murabbiylar bola tarbiyasidek nozik masalaga e'tibor bilan yondoshishlari hamda bolalarni farqlamay, ularga bir xil muomalada bo'lishlari shart.
Hadisu sharifda bunday deyiladi. “Hasaddan saqlaninglar. Chunki u xuddi olov o'tinni egani kabi yaxshiliklarni eydi” (Imom Abu Dovud rivoyatlari).
Hadisni shahrlagan ulamolarimiz aytadilarki, insonlarnning hasaddan saqlanishi yurtga xayr-baraka va hamjihatlikni olib keladi. Har bir inson boshqa ma'naviy jinoyatlardan qutilish barobarida, hasad kabi katta ma'naviy jinoyatdan ham xalos bo'lishi shart. O'shandagina elu yurtda hamjihatlik, xalqda totuvlik va yaxshiliklardan umid qilsak bo'ladi.
Huvaydo Ho'jamqulova
suhbatlashdi
Ming yillik tarix, noyob me’moriy obidalar, qadimiy hunarmandchilik va boy madaniy meros uyg‘unlashgan Buxoro bugun nafaqat sayyohlarni o‘ziga chorlamoqda, balki zamonaviy media imkoniyatlari orqali dunyo auditoriyasiga yanada keng tanitilmoqda.
Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan mamlakatimizda turizmni iqtisodiyotning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirish, O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahonga keng targ‘ib qilish, xorijiy sayyohlar oqimini ko‘paytirish va hududlarning turistik salohiyatidan samarali foydalanish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
Ana shu ezgu maqsadlarning mantiqiy davomi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi ko‘magida Malayziyaning “Universiti Teknologi MARA” oliy ta’lim muassasasi San’at, dizayn va media fakultetining talaba hamda o‘qituvchilaridan iborat 18 kishilik ijodiy guruh Buxoro viloyatida bo‘ldi, xabar bermoqda O‘zA.
Malayziyalik ijodkorlarning Buxoroga tashrifi oddiy turistik safardan ko‘ra kengroq mazmun kasb etdi. Ularning asosiy maqsadi — Buxoroning boy tarixiy-madaniy merosi, qadimiy obidalari, betakror me’moriy muhiti va turistik salohiyatini zamonaviy media platformalar orqali xalqaro auditoriyaga yetkazishdan iborat bo‘ldi.
Ijodiy guruh vakillari shaharning har bir manzilidan o‘ziga xos syujet izladi. Ular uchun asrlar silsilasida qad rostlagan obidalar shunchaki tarixiy yodgorlik emas, balki zamonaviy avlodga so‘zlab berilishi lozim bo‘lgan ulkan tarixiy hikoyaga aylandi.
Malayziyalik yosh fotograf va dizaynerlar Ark qo‘rg‘oni, Labi Hovuz ansambli, Poyi Kalon majmuasi, qadimiy savdo toqlari, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chashmai Ayub kabi ko‘p asrlik tarixdan darak beruvchi maskanlarda tasvirga olish ishlarini olib bordi.
Shuningdek, ijodkorlar Buxoroning an’anaviy hunarmandchilik markazlariga tashrif buyurib, ustalarning mehnati, milliy san’at namunalari, qadimiy kasblarning avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan jarayonlarini ham obyektiv orqali muhrlashdi.
Bugun axborot makoni jadal o‘zgarayotgan bir paytda biror mamlakat yoki shahar haqida tasavvur uyg‘otishning eng ta’sirchan vositalaridan biri — sifatli vizual kontent. Shu ma’noda, tashrif davomida tayyorlangan foto va videomateriallar “storytelling” — voqeani ta’sirchan hikoya qilish uslubida yaratilgani bilan ahamiyatlidir. Zero, bir suratda Buxoroning ko‘hna gumbazi, yana bir kadrda hunarmandning mohir qo‘llari, boshqa bir lavhada esa qadimiy ko‘chalardagi hayot aks etishi mumkin. Bu tasvirlar orqali Buxoro haqidagi ma’lumot oddiy matndan ko‘ra, ta’sirchanroq tarzda millionlab insonlarga yetib borishi mumkin.
Ijodkorlar tomonidan yaratilgan kontentlar ijtimoiy tarmoqlari hamda YouTube platformasi orqali namoyish etilishi rejalashtirilgan. Bu esa Buxoroning turistik salohiyatini, avvalo, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari auditoriyasiga keng targ‘ib qilish uchun muhim imkoniyatdir.
Bunday xalqaro ijodiy tashriflar Buxoroning turistik brendini yanada kuchaytirish, xorijiy auditoriyada shahar haqida yangi va jozibador tasavvur uyg‘otishga xizmat qiladi.
Eng muhimi, bu jarayonda Buxoro tarixi muzeylarda qolib ketmayapti. U zamonaviy texnologiyalar, ijtimoiy tarmoqlar va ijodkorlar nigohida yangi avlodga yetkazilmoqda.
Buxoroning qadimiy ko‘chalarida olingan har bir kadr, hunarmand qo‘lidan chiqqan har bir buyum, obidalar bag‘rida aks etgan har bir lavha dunyoning turli burchaklaridagi insonlarni “Bu qanday shahar?”, “Uning tarixi qanday?”, “Men ham bu joyni ko‘rishni istayman” degan qiziqishga chorlashi mumkin. Bu esa turizm targ‘ibotining eng ta’sirchan ko‘rinishlaridan biridir.
Malayziyalik talaba va ustozlarning Buxoroga tashrifi yana bir muhim jihati bilan ahamiyatli. Turli madaniyat va ta’lim maktablariga mansub yosh ijodkorlar Buxoro misolida Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasida yangi ijodiy ko‘prik yaratdi. Bu nafaqat turizm, balki madaniy diplomatiya, ta’lim va ijodiy hamkorlik uchun ham yangi imkoniyatlarni ochadi.
Bugun Buxoroning ko‘hna obidalariga qarayotgan malayziyalik yosh fotografning kamerasida nafaqat tarix, balki O‘zbekistonning zamonaviy qiyofasi ham aks etmoqda. Ertaga ushbu tasvirlarni ko‘rgan minglab yoshlar Buxoroni o‘zlari uchun yangi, qiziqarli va albatta borib ko‘rishga arziydigan manzil sifatida kashf etishlari mumkin. Shu bois, bu tashrifni bir necha kunlik ijodiy safar emas, balki Buxorodan dunyoga yo‘l olgan ulkan vizual hikoyaning boshlanishi, deyish mumkin. Zero, tarixni asrash — uni kelajak avlodga yetkazishdir. Turizmni rivojlantirish esa ana shu tarixni dunyoga tanitish bilan chambarchas bog‘liq.
O‘tmishda Buxoro karvonlar yo‘li orqali dunyo bilan bog‘langan edi. Bugun esa uning tarixi kameralar, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalar orqali butun dunyoga tarqalmoqda. Eng muhimi, bu jarayon davlatimiz rahbari tashabbuslari asosida yurtimizning turistik salohiyatini jahonga keng targ‘ib etish, O‘zbekistonni yanada jozibador va raqobatbardosh turistik maskan sifatida namoyon etish yo‘lidagi ezgu ishlarga munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati