Rivoyat qilishlaricha, bir kishi qishloqda kuch-g'ayratga to'la 120 yoshga kirgan otaxonni ko'rib qoladi. Hayron bo'lib undan so'raydi: “Bu yoshda shuncha shijoat qayerdan?” Mo'ysafid shunday javob beradi:
Tashladim yomon illat hasadni,
Hudo berdi bu g'ayratli jasadni.
Anglaganingizdek, bu galgi mulohazamiz havas va hasad to'g'risida. Suhbatdoshimiz O'zbekiston musulmonlari idorasi Fatvo markazi mutaxassisi Ravshan domla O'rinboyev
–Avvalo, suhbatimizni havas va hasad nima degan savolga javob olishdan boshlasak. Dinimizda bu borada qanday tushuntirishlar beriladi?
– Agar kimki, birovga berilgan ne'matga yomon niyat bilan qarab, o'sha ne'matni undan ketib, o'ziga berilishini xohladimi, bu hasad. Aksinchi bundan xursand bo'lib, o'sha ne'matni egasida qolishi va o'ziga ham shunga o'xshagan ne'mat berilishini orzu qilish esa havasdir. Dinimizda ham hasadgo'ylik qoralanadi. Bu illat gunohligi aytiladi. Albatta, hasad qilayotgan kishi g'iybat qilish asnosida gunohga botadi. Bu bilan to'plagan savoblarini o'sha odamga “hadya” qilib yuboradi.
Ho'sh, hasad qanday paydo bo'ladi? Bu savolga Abu Bakr ar-Roziy rahmatullohi alayh o'zining “At-Tibb ar-ruhoniy” kitobida bunday javob bergan: “Hasad baxillik va ochko'zlikning birlashishidan paydo bo'ladi. Lekin u baxillikdan ko'ra yomonroqdir. Chunki baxil o'zining mulkida bo'lgan narsani hech kimga berishni istamaydi. Hasadgo'y esa o'z mulkida bo'lmagan narsani hech kimga berishni xohlamaydi”.
– Shu o'rinda hasad ham bir kasallik, ya'ni qalb kasalligi desak adashmaymiz, to'g'rimi?
– Huddi shunday. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi vasallam bunday deganlar: “Sizlarga ham oldin o'tgan ummatlarning kasali: hasad va bug'zu-adovat o'tdi. U (ikkisi) qiruvchidir. Sochni qiradi demayman, balki dinni qiradi! Jonim qo'lida bo'lgan Zotga qasamki, mo'min bo'lmaguningizcha, jannatga kirmaysiz. Bir-biringizni yaxshi ko'rmaguncha, mo'min bo'lmaysiz. O'shanda sobit qadam qiladigan narsa haqida sizlarga xabar beraymi? Orangizda salomni keng yoying” (Imom Termiziy rivoyati).
Bu kasallik nafaqat qalbni, iymonni zaiflashtiradi. Balki jismoniy sog'liqdan ham ayira boshlaydi. Ya'ni doimiy mahzunlik, tez achchiqlanish, uyqusizlik, odamovi bo'lib qolish, ishtahaning buzilishi natijasida mizojni aynishi, yuzga ajin tushishi, tez va erta qarish holatlarini olib keladi. O'z navbatida jamiyatda kibr, adovat kabi parokandaliklar ko'payadi.
Ko'p va xo'p eshitgansiz, er yuzida birinchi qotillik hasad sababli sodir bo'lgandi. Qobil o'z ukasi Hobilga hasad qiladi va natijada uning qotiliga aylanadi. Qur'oni karimda bu holat quyidagicha bayon qilinadi: “Uning (havoyi) nafsi birodarini o'ldirishni xush ko'rsatdi va darhol, uni o'ldirdi. Shu bilan u ziyon ko'ruvchilardan bo'lib qoldi” (Moida surasi, 30-oyat).
– Bugun ham oramizda o'zganing yutug'ini, ayniqsa, mol-dunyosi, hatto oilaviy baxtini ko'rolmay turli “o'yinlar”ni uyushtirayotganlar, afsuski, yo'q emas. Bunga da'voni qayerdan izlashimiz kerak?
– Avvalo, oiladan, tarbiyadan boshlashimiz kerak. Qaysidir ma'noda ota-onaning o'zi ham sababchi bo'lib qolishi mumkin. Aytaylik, aksariyat hollarda oilada kenja farzandga ko'proq e'tibor beriladi. Yoki ba'zilar qaysidir o'g'il yoki qizini boshqasidan ustunroq ko'radi. Shunday hollarda bolalarning “nimaga menga kam, unga boshqachasi” degan xarxashalarini eshitamiz. Bu asta-sekinlik bilan bola onggida hasadni vujudga keltira boshlaydi. Yoki bog'cha, maktablarda o'quvchilar orasida taqqoslashlar bo'ladi. Bilinmas holda bolalikdanoq tamal toshi qo'yilgan hasad inson bilan birga o'sib-ulg'ayib, uni halokat sari etaklaydi. Shuning uchun ota-ona va murabbiylar bola tarbiyasidek nozik masalaga e'tibor bilan yondoshishlari hamda bolalarni farqlamay, ularga bir xil muomalada bo'lishlari shart.
Hadisu sharifda bunday deyiladi. “Hasaddan saqlaninglar. Chunki u xuddi olov o'tinni egani kabi yaxshiliklarni eydi” (Imom Abu Dovud rivoyatlari).
Hadisni shahrlagan ulamolarimiz aytadilarki, insonlarnning hasaddan saqlanishi yurtga xayr-baraka va hamjihatlikni olib keladi. Har bir inson boshqa ma'naviy jinoyatlardan qutilish barobarida, hasad kabi katta ma'naviy jinoyatdan ham xalos bo'lishi shart. O'shandagina elu yurtda hamjihatlik, xalqda totuvlik va yaxshiliklardan umid qilsak bo'ladi.
Huvaydo Ho'jamqulova
suhbatlashdi
Bismillahir Rohmanir Rohiym
#Mustaqillikning 35 yilligi
Mustaqilligimizning 35 yillik to‘yi yaqinlashib, joylarda bayram shukuhi keza boshladi. Bundan dilda shukronalik hissi ortmoqda.
Tarixga nazar tashlansa, hamma davrda ham davlatning rivojlanishi, taraqqiy topishi jamiyatning farovon va osoyishta hayot kechirishiga bog‘liqligi ayon bo‘ladi.
Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi va sallam tinchlik-xotirjamlik eng katta ne’mat ekanligini ta’kidlab, bunday deganlar: “Ikki ne’mat borki, ko‘pchilik insonlar uning qadriga yetmaydi. Ular xotirjamlik va sihat-salomatlik” (Imom Buxoriy rivoyati).
Demak, tinchlik va xotirjamlik Alloh ta’oloning behisob bo‘lgan buyuk ilohiy ne’matlaridan. Shunday ekan, tinchlikning qadriga yetib, uning shukrini ado etish insonning burchlaridandir. Zero, hayotning bir maromda davom etishi, Haq taolo buyurgan ishlar xotirjam ado etilishi uchun ham osoyishtalik lozim bo‘ladi. Alloh taolo ham: “Ey, imon keltirganlar! Yoppasiga tinchlik ishiga kirishingiz!” deya buyuradi (Baqara surasi, 208-oyat). Tinchlik, salimlik mavzusi o‘ta muhim bo‘lgani bois Qur’oni karim oyatlaridan o‘rin olgan. Zotan, arab tilidagi “salm”, “silm”, “salom”, va “islom” so‘zlari bir o‘zakdan chiqqan, turli ma’nodagi so‘zlar bo‘lsada, aynan bir maqsadga yo‘naltirilgandir.
Bandaga berilgan ne’matlarning qadriga yetishda va uni asrashda, bizga payg‘amlarlarning otasi bo‘lgan, Ibrohim alayhissalom o‘rnak bo‘lib kelgan. U zot o‘z davrida Makkaga tinchlik, uning ahliga rizq so‘ragani so‘zimizning yorqin misolidir: “Ibrohim: “Ey, Rabbim, bu (Makka)ni tinchlik shahri qilgin va uning aholisidan Allohga va oxirat kuniga ishonuvchilarga (turli) mevalardan rizq qilib bergin” dedi” (Baqara surasi,126-oyat).
Alloh taolo bu orqali Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni o‘tgan payg‘ambarlar hayotidan xabardor qilish barobarida, ular so‘ragan narsalarni ham bildirib, shunga chaqirgan.
Bu ne’atlar bardavom bo‘lishi uchun ham insondan shukr va qadrlash talab etiladi. Tinchlik hukm surib turgan joyga yana tinchlik so‘rab duo qilish esa, muqaddas dinimiz buyuradigan ishlardan. Shunday ekan, inson kim bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zi yashab turgan, Alloh ne’mat qilib bergan Vatani, uning zilol suvlari, havosi, nozi ne’matlari va boshqa barcha sharoitlariga shukr qilib, uni ziyoda bo‘lishini so‘rab duo qilishi lozim.
Bugun dunyoda tinchligi, xotirjamligini yo‘qotganlar qancha. Bularni ko‘rib, eshitib turganlar ibrat olib, xulosalar chiqarib, o‘zlari uchun in’om qilingan tinchlik va xotirjamlikni qadrlab, asrab avaylashi lozim.
Yurtimizda hukm surayotgan tinchlik, xotirjamlikni saqlash, uni turli xil g‘arazli xuruj, hamlalardan, fitna va bo‘htonlardan himoya qilish, g‘arzli va manfur kimsalarning makrlariga uchmasdan, yosh avlodni ham ulardan xabardor qilib, islom ta’limotining ezgu g‘oyalarini keng targ‘ib etish har birimizning burchimizdir. Bu xususida Alloh taolo bunday degan: “Ezgulik va taqvo (yo‘li)da hamkorlik qilingiz, gunoh va adovat (yo‘li)da hamkorlik qilmangiz! Allohdan qo‘rqingiz! Albatta, Alloh azobi qattiq zotdir” (Moida surasi, 2-oyat).
Xulosa qiladigan bo‘lsak, dinimizning tinchlik va xotirjamlikka bo‘lgan e’tibori nechog‘lik katta, hamda bag‘rikenglik uning negizi ekani yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson o‘zidagi ne’matning qadrini uning ustida mulohaza yuritish, shu ne’matdan o‘zgalar ham bahramand yoki bebahra ekanini o‘ylab ko‘rish bilan biladi. Bu esa Allohga yanada ko‘proq shukr qilishga undaydi.
Ne’matning bardavom bo‘lishi, uning shukri ado etilishiga ham bog‘liq. Yoshi ulug‘ nuroniy otaxon va onaxonlarimiz ushbu ikki ulug‘ ne’matning mustahkamligini so‘rab duo qilishlari shundan. Alloh taolo yurtimiz tinchligi va xotirjamligini barqaror, bardavom, xalqimiz hayotini bundan-da farovon qilsin.
Isomiddin AHROROV