Yaqinda Abdulloh Zufarning “you tube” tarmog'iga joylashtirgan Qur'onni tafsir qilish borasida qilgan suhbatini eshitib qoldim. Unda Abdulloh Zufar Ibn Taymiya rahimahullohning bir oyatni tafsir qilish uchun yuzlab tafsir kitoblarini ko'rishini, lekin ulardan qoniqmasdan Allohga duo iltijolar qilishini natijada o'sha oyat borasida hech kim eshitmagan tafsirni qilishini aytib o'tgan. Shundan so'ng o'zining fikrlarini davom ettirib, Islom olamida eng mo''tabar hisoblangan ayrim tafsir kitoblarini jumladan, Imom Tabariyning tafsirini yuzaki yozilgan tafsirlar sirasiga kiradi, degan!
Ho'sh! Haqiqatda ham shundoqmi? Yoki asl holat tamoman boshqachami? Imom Tabariy o'z tafsirlarini qancha muddatda yozgan va unda qanday uslubni tanlagan? Mo''tabar ulamolar mazkur tafsir haqida nimalar degan? Quyida shu kabi savollarga javob berishga harakat qilamiz.
Tafsiri Tabariy nomi bilan shuhrat qozongan “Jome'u-l-bayon fiy ta'vili-l-Qur'on” nomli ushbu bebaho asar ba'zi tadqiqotchilar nazdida ma'sur tafsir yo'nalishida yozilgan ilk mukammal asar sifatida bilinadi.
Mufassir avval oyati karimani keltiradi. So'ngra, unga umumiy ma'no beradi. So'ngra, birorta sahobiy yoki tobeindan oyati karimaning tafsiriga aloqador bo'lgan so'zlarini sanadlari bilan keltiradi. Muayyan oyatlarning o'qilish tartibi borasida vorid bo'lgan turli xil qiroat uslublarini zikr qiladi va ulardan birini tarjih etadi. Oyat mazmuni yoxud sababi nuzuliga taalluqli bo'lgan hadisi shariflarni ham sanadlari bilan zikr qiladi. Oyatlardan tarmoqlanib chiquvchi fiqhiy hukmlarga ham to'xtaladi. Goho, e'tiqodiy masalalarga ham teginib, bid'at ahliga ilmiy raddiyalar beradi.
Rivoyat qilinishicha, Muhammad ibn Jarir Tabariy ushbu asarni yozishdan oldin uch yil mobaynida istixora qilgan. So'ngra, qirq yil davomida har kuni qirq varaqdan yozgan. Uni imlo qilishdan avval shogirdlariga yuzlanib, “Qur'on tafsirini yozib olishga g'ayrat qila olasizmi?”, deydi. U zamonlarda ustozlar aytib turganlar. Shogirdlar yozib turganlar. Shunda shogirdlar: “u necha varaq bo'ladi?”, deyishdi. U kishi: “o'ttiz ming varaq bo'ladi”, deb javob berdilar. Shogirdlar “buni yozib tamomlaguncha umr ketib qolar ekan”, deya e'tiroz bildirishdi. Shundan so'ng, Tabariy o'z tafsirini qisqartirib, uch ming varaqqa tushirdi. Lekin, shunda ham ushbu asar hajm jihatidan eng katta tafsir bo'ldi.
Uning aksar, matbaalar tomonidan chop etilgan nusxasi o'ttiz mujalladdan iborat. Aytish joizki, Tabariy tafsiridan so'ng bugungi kungacha ta'lif etilgan aksar tafsir kitoblarining uslubi Tabariy qo'llagan uslubdan katta farq qilmaydi.
Ko'plab mashhur islom ulamolari tafsiri tabariyning o'z bobida misli yo'q bir kitob ekanligini e'tirof etib, madh etganlar. Jumladan, Abu Homid Isfiroyiniy shunday deydi: “Agar kimdir ushbu tafsirga ega bo'lish uchun Chin (Hitoy) yurtiga safar qilsa, bu yo'lda chekkan mashaqqati arzimas hisoblangan bo'lurdi”.
Imom Navaviy o'zining “Tahzibu-l-asmo va-l-lug'ot” nomli asarida Ibn Jarir Tabariyning tarjimai holiga to'xtalar ekan: “Uning mashhur ta'rix kitobi bor. Shuningdek, tafsir borasida hech kim o'xshashini tasnif qilolmagan bir kitobi mavjud”, deydi.
Jaloliddin Suyutiy aytadi: “Agar mendan qaysi tafsirga yo'llaysiz va o'quvchiga bu borada qaysi ishonchli kitobni maslahat berasiz, desang, men bunday kitob imom Abu Ja'far ibn Jarir Tabariyning tafsiridir, deb aytaman. Qaysiki, barcha mo''tabar ulamolar tafsir borasida uning o'xshashi yozilmaganligiga ittifoq qilganlar”.
Imom Abu Bakr Hatib o'zining “Tarixi Bag'dod” kitobida shunday yozadi: “Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir Tabariy... shunday olim ediki, so'zlari hukm o'rnida qabul qilinardi, uning ra'yiga murojaat qilishardi. U o'z asrida hech kim muvaffaq bo'lmagan darajada ilm oldi va ularni yozdi. U Qur'oni karimni to'la yod olgan, qiroat turlarining barchasini chuqur o'zlashtirgan, ularning ma'nolarini teran o'rgangan olim edi...”.
Yuqorida aytib o'tilgan ma'lumotlardan ma'lum bo'lmoqdaki, Imom Tabariy rahmatullohi alayhining yozgan tafsirlari hech ham yuzaki tafsir emas ekan. Abdulloh Zufarning gapi borasida esa, mo''tabar ulamolarning obro'sini to'kish maqsadida ataylab aytilgan gap, degan xulosa qilishimiz mumkin. Imom Tabariyning hayoti va ilmiy ijodi bilan yaqindan tanishgan har qanday kishi bunga amin bo'ladi.
Omon Qodirov, “Hoja Buxoriy” o'rta maxsus islom bilim yurti o'qituvchisi
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati