Muhtaram Prezidentimiz tashabbusi bilan barpo etilgan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’oni karim zali markazida VII asrga mansub qadimiy Qur’on qo‘lyozmasi — Usmon Mus'hafi namoyish etilmoqda. Ammo bu nodir qo‘lyozmaning bugungi manziliga yetib kelguniga qadar bosib o‘tgan yo‘li qariyb o‘n to‘rt asrlik Qur’on kitobati tarixi, Samarqand, Sankt-Peterburg, Ufa va Toshkent bilan bog‘liq murakkab tarixiy jarayonlarni qamrab oladi. Bu tarixni anglash uchun avvalo Qur’oni karimning ilk bor Mus'haf shaklida jamlanish jarayoniga nazar tashlash, xabar bermoqda iccu.uz.

VII asr: Qur’onning Mus'haf shaklida jamlanishi

Qur’oni karimning Mus'haf shaklida jamlanishi ikki muhim bosqichda amalga oshgan. Payg‘ambar Muhammad sollallohu alayhi vasallam hayotlik davrlarida Qur’on oyatlari sahobalar tomonidan yod olinib, vahiy kotiblari tomonidan turli yozuv materiallariga qayd etilgan. Biroq ular hali yagona Mus'haf holida jamlanmagan edi.

Payg‘ambar vafotlaridan keyin Abu Bakr Siddiq xalifaligi davrida yuz bergan Yamoma jangida ko‘plab Qur’on qorilarining shahid bo‘lishi Qur’on matnini bir joyga jamlash zaruratini kuchaytirdi. Imom Buxoriy Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilgan hadisga ko‘ra, Umar ibn Xattob Abu Bakrga Qur’onni jamlashni taklif qilgan. Bu vazifa Zayd ibn Sobitga topshirilgan. Zayd Qur’on oyatlarini yozma manbalar hamda sahobalarning yodidagi qiroatlar bilan solishtirib jamlagan. Natijada Qur’on suhuf — sahifalar majmuasi holiga keltirilgan. Bu sahifalar dastlab Abu Bakrda, keyinchalik Umar ibn Xattobda, undan so‘ng esa Hafsa binti Umar huzurida saqlangan.

Usmon ibn Affon davri: rasmiy Mus'haf nusxalari

Usmon ibn Affon xalifaligi davrida islom davlati hududi kengayib, turli o‘lkalardagi musulmonlar orasida Qur’on qiroatiga oid tafovutlar sezila boshladi. Imom Buxoriy Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan hadisga ko‘ra, Huzayfa ibn Yamon Armaniya va manbalarda 'Azarbayjon' deb atalgan tarixiy hududlarga yurishlarida Shom va Iroq askarlari orasidagi qiroat farqlarini ko‘rib, Usmon ibn Affonni bundan ogohlantirgan.

Shundan so‘ng xalifa Hafsa binti Umar huzuridagi sahifalarni olib kelishni buyurib, Zayd ibn Sobit, Abdulloh ibn Zubayr, Sa’id ibn Os va Abdurahmon ibn Horis ibn Hishomdan iborat hay’atga rasmiy Mus'haf nusxalarini tayyorlashni topshirgan. Tayyorlangan Mus'haflar musulmon dunyosining yirik markazlariga yuborilgan. Shu tariqa Abu Bakr davrida Qur’on bir joyga jamlangan bo‘lsa, Usmon ibn Affon davrida mazkur matn asosida rasmiy Mus'haf nusxalari tayyorlanib, musulmon o‘lkalariga tarqatilgan.

Mus'hafning Markaziy Osiyoga kelish tarixi

Mus'hafning Markaziy Osiyoga aynan qachon va qanday yo‘l bilan kelgani masalasi hanuz ilmiy tadqiqotlar mavzusi bo‘lib qolmoqda. Keng tarqalgan ma’lumotlarga ko‘ra, “Usmon Mus'hafi” XIV asrda buyuk bobomiz Amir Temur tomonidan Iroqdan Samarqandga olib kelingan. Shundan so‘ng ushbu nodir qo‘lyozma uzoq yillar davomida Samarqanddagi Nodir Devonbegi madrasasida e’zoz bilan saqlangan.

1868-yil: Samarqanddan Sankt-Peterburgga

Usmon Mus'hafi tarixining hujjatlar bilan aniqroq kuzatiladigan davri XIX asrdan boshlanadi. Mus'haf  1868-yilda (ayrim manbalarda 1869-yilda) Samarqanddan Sankt-Peterburgga olib ketilgan va avval Rossiya xalq maorifi vazirligiga, keyinchalik esa Saltikov-Shchedrin kutubxonasiga topshirilgan.

1905-yil: Mus'hafning faksimile nusxalari
Sankt-Peterburgda Mus'haf nafaqat saqlangan, balki ilmiy va nashriy jihatdan o‘rganilgan. 1905-yilda uning 50 dona faksimile nusxasi tayyorlangan. Bu nashr qadimiy qo‘lyozmani bevosita ko‘rish imkoniga ega bo‘lmagan tadqiqotchilar uchun uning matni va yozuv xususiyatlarini o‘rganishda muhim manbaga aylangan.

1917-yildan keyin: Mus'hafni qaytarish talabi

Siyosiy o‘zgarishlardan so‘ng musulmon jamoatchiligi qadimiy Mus'hafni o‘z tasarrufiga qaytarish masalasini ko‘tardi. Natijada qo‘lyozma Sankt-Peterburgdan chiqarilib, dastlab Ufaga olib borildi. Shundan keyin uning yo‘li yana Turkiston tomon burildi.

1924-yil: Toshkentga qaytish
1924-yilda Usmon Mus'hafi Toshkentga qaytarilgan. Qo‘lyozma O‘zbekiston davlat tarixi muzeyida saqlana boshlagan. Shu tariqa Mus'hafning qariyb yarim asr davom etgan Samarqand — Sankt-Peterburg — Ufa — Toshkent tarixiy yo‘li yakunlangan.

1989-yil: diniy idora tasarrufiga topshirilishi

Mus'haf bir necha o‘n yil davomida muzey fondida saqlandi. 1989-yilda O‘zbekiston hukumati qarori asosida qo‘lyozma O‘zbekiston musulmonlari idorasiga topshirildi. 1989-yil 14-mart kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan musulmonlarning to‘rtinchi qurultoyida Mus'haf musulmonlar tasarrufiga qaytarilgani e’lon qilindi. Keyingi yillarda u Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi Muborak madrasasida saqlandi.

1996–2000-yillar: YUNЕSKO e’tirofi

Usmon Mus'hafining xalqaro miqyosdagi tarixida 1990-yillar alohida o‘rin tutadi. O‘zbekiston qo‘lyozmani YUNЕSKOning “Memory of the World” — “Jahon xotirasi” xalqaro reyestriga kiritish uchun 1996-yilda taqdim etdi. 1997-yilda Usmon Mus'hafi ushbu xalqaro reyestrga kiritildi. 2000-yil 28-avgustda esa mazkur e’tirofni tasdiqlovchi maxsus sertifikat taqdim etildi. Shu tariqa qo‘lyozma xalqaro darajada muhim yozma tarixiy meros sifatida e’tirof etildi.

2007-yil: maxsus saqlash tizimi

Qadimiy qo‘lyozmani zamonaviy talablar asosida saqlash maqsadida 2007-yil 8-iyunda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 115-son qarori qabul qilindi. Germaniyada ishlab chiqarilgan maxsus himoya qurilmasi olib kelinib, Mus'hafni muayyan harorat va namlik sharoitida saqlash tizimi yaratildi. Bu qo‘lyozmaning uzoq muddat saqlanishini ta’minlash yo‘lidagi muhim bosqichlardan biri bo‘ldi.

2025-yil 13-noyabr: yangi manzil

Usmon Mus'hafi tarixidagi navbatdagi muhim sana — 2025-yil 13-noyabr. Shu kuni qo‘lyozma Hazrati Imom majmuasidagi Mo‘yi Muborak madrasasidan O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markaziga olib kelinib, Qur’oni karim zalidagi maxsus himoyalangan vitrinaga joylashtirildi. Shu kundan buyon qariyb o‘n to‘rt asrlik tarix bilan bog‘liq ushbu nodir yodgorlik Markazning Qur’on zalida namoyish etilmoqda.

338 varaqdan iborat Mus'haf

Bugungi kunda ushbu Mus'haf 338 varaqdan iborat bo‘lib, har bir varaqning o‘lchami 53 × 68 santimetrni tashkil etadi. Qur’on matni kiyik terisiga Hijoz xatida bitilgan. Qo‘lyozma yozuvida harakat va nuqtalar qo‘llanmagan, har bir sahifada esa 12 qator matn joylashtirilgan.  Qur’oni karimdagi 114 suradan 89 tasi ushbu Mus'hafda saqlanib qolmagan. Qolgan 23 ta suraning ayrim qismlari bizgacha yetib kelgan. Faqat ikkita sura — An’om va Toha suralari to‘liq holatda saqlangan.

Bugun: 65 metrlik gumbaz ostidagi Mus'haf

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’oni karim zaliga kirgan mehmon avvalo uning ko‘lamini his qiladi. Sakkiz qirrali zalning diametri 45 metr, umumiy maydoni 1 638 kvadrat metrni tashkil etadi. Nigoh yuqoriga ko‘tarilganda 65 metr balandlikdagi ulkan gumbaz ko‘rinadi. Uning bezaklarida 1 million 600 mingdan ortiq Svarovsiy kristallari foydalanilgan. Zalda zamonaviy multimedia texnologiyalari asosida maxsus Qur’oni karim mapping-shousi ham namoyish etiladi. Unda Qur’oni karimning nozil bo‘lish jarayoni yorug‘lik, tasvir va ovoz uyg‘unligi vositasida ta’sirchan va badiiy shaklda gavdalantiriladi. Ana shu mahobatli va ramziy makonning markazida esa VII asrga mansub Usmon Mus'hafi joylashgan.

Bir Mus'haf atrofida 114 Qur’on qo‘lyozmasi

Qur’on zalining ekspozitsiyasi faqat Usmon Mus'hafi bilan cheklanmaydi. Markaziy eksponat atrofida jami 114 ta Qur’on qo‘lyozmasi jamlangan. Bu son ramziy jihatdan ham muhim: Qur’oni karim 114 suradan iborat. Ekspozitsiyada Somoniylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, G‘aznaviylar, Temuriylar va Shayboniylar davriga oid Qur’on nusxalarini ko‘rish mumkin. Shu tariqa zalga tashrif buyurgan kishi faqat bitta qadimiy qo‘lyozmani emas, balki Markaziy Osiyoda asrlar davomida shakllangan Qur’on kitobati, xattotlik va qo‘lyozmachilik madaniyatini bir makonda ko‘radi.

8 ta ipak gilam va 8 ta shams

Qur’on zalining yana bir muhim badiiy qismi — Qur’on oyatlari tushirilgan yirik ipak gilamlardir. Zalning 4 ravoq qismida jami 8 ta yirik ipak gilam joylashtirilgan. Ularga Qur’oni karimning turli suralaridan tanlangan oyatlar bitilgan. Shu tariqa me’morchilik, xattotlik, qo‘lyozma merosi va zamonaviy muzey texnologiyalari yagona makonda uyg‘unlashtirilgan. Bundan tashqari, gilamlar ustiga doira shaklidagi 8 ta shams joylashtirilgan bo‘lib, ularning har biriga maxsus duolar bitilgan.

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati