Azhariy aytadilar: “Arablarning kalomida fitna so'zi “sinov, imtihon” degan ma'nolarni bildiradi. Bu aslida “fatantul fizzota vaz zahaba” degan so'zdan olingan bo'lib, oltin va kumushni yaxshisini yomonidan ajratish uchun olovda eritdim, deganini bildiradi. Alloh taoloning “Yavma hum alan naari yaftanun” degan so'zi ham mana shu ma'nodadir”[1].
Ibnul Arobiy fitnaning ma'nolarini o'zlarining quyidagi so'zlari bilan xoslaydilar: “Fitna bu – sinov, fitna bu – mashaqqat, fitna bu – mol, fitna bu – farzandlar, fitna bu – kufr, fitna bu – insonlarning fikrlari bilan ixtilof qilishlari, fitna bu – olov bilan yondirish”[2].
Ibnul Asir rahmatullohi alayh aytadilar: “Fitna – imtihon, sinov degani. U qiyinchiliklar paytidagi sinov ma'nolarida ko'p ishlatilardi. Keyin keng tarqaldi, hatto gunoh, kufr, o'ldirish, yondirish, yo'ldan toydirish, biror-bir ishdan burish ma'nolarida ham ishlatiladigan bo'ldi”. Ibn Hajar “Fathul Boriy” kitobida ham xuddi shunga o'xshash gaplarni aytganlar.
Fitna lug'atda oltinni sinovdan o'tkazish maqsadida olovga qo'yishga aytiladi. Oltin fitnalanganda, ya'ni olovda yondirilganda yaxshisi yomonidan ajralgandek, fitna ham haqiqiy mo'minni yolg'onchidan ajratadi, mo'minlar qalbidan fasodni chiqaradi va fitnadan keyin sof qalblilarni chiqarib beradi. Istilohda esa, har bir yomon narsa yomonlikka olib boradigan narsaga fitna deyiladi. Masalan, kufr, gunoh, ma'siyat, fojirlik, musibat va shunga o'xshash yomon narsalar kabi. Agar bu narsalar Alloh tarafidan bo'ladigan bo'lsa, bu biror bir hikmatga ko'ra bo'lgan bo'ladi. Agar Allohning amrisiz banda tarafidan bo'ladigan bo'lsa, bu mazammat qilingandir[3].
Fitna so'zi lug'atda “imtihon va sinov” degan ma'nolarni bildiradi. Aslida fitna bir narsani yaxshisini yomonidan ajratish uchun yondirishga aytiladi. Istelohda esa, insonning yaxshi va yomon holati u bilan namoyon bo'ladigan narsaga fitna deyiladi. Fitna musibat bo'lib, u botiniy ishlarni ko'rsatib beradigan muomuladir. O'z navbatida fitnaning ham turlari bor. Alloh taoloning roziligi va oxirat diyoridagi ulug' ne'matlarga erishishni niyat qilib yo'lga chiqqan kishi uchun o'z manziliga etishi uchun unga ikki xil kuch-quvvat kerak bo'ladi. Birinchisi ilmiy quvvat bo'lsa, ikkinchisi amaliy quvvatdir. Ilmiy quvvat bilan u inson yo'lni ko'rib boradi. Bu qorong'i kechada yo'lni yoritish uchun qo'lida chiroq ko'tarib yurganga o'xshaydi. Amaliy quvvat bilan esa hassasini qo'ltig'iga qo'yib, eng shimarib, o'z maqsadi ya'ni, Alloh taolo tomonga yurib boradi. Mana shundan kelib chiqib, fitnani ikkiga bo'lishimiz mumkin. Chunki har ikki turdagi fitnalar mana shu ikki quvvatga bo'g'liqdir. Demak, fitna ikki xil bo'ladi:
Gohida har ikki turdagi fitna bir insonda jamlangan bo'ladi. Gohida esa bittasi bo'ladi. Aslida hamma fitnalar fikrni shariatdan ustun qo'yish va havoyi nafsni aqldan ustun qo'yish natijasida kelib chiqadi. Birinchi ko'rinishda ya'ni fikrni shariatdan ustun qo'yishdan shubhalar fitnasi kelib chiqsa, ikkinchi holatdan ya'ni havoyi nafsini aqlidan ustun qo'yishdan shahvatlar fitnasi kelib chiqadi. Shubhalar fitnasi yaqin ilm (aniq ishonch) bilan ketkazilsa, shahvatlar fitnasi sabr bilan ketkaziladi. Shuning uchun Alloh taolo dindagi peshvolikni bu ikki ishga bog'liq qilgan: “Va sabr qilgan paytlarida ulardan Bizning amrimiz ila hidoyatga boshlaydigan peshvolar chiqardik. Ular Bizning oyatlarimizga aniq ishonadilar”. Mana shu oyat sabr va yaqin ilm bilan pechvolikka erishish mumkinligiga, komil aql va sabr bilan shahvatlar fitnasi daf qilinishligiga, komil basira va yaqin ilm bilan esa shubhalar fitnasi daf qilinishligiga dalolat qiladi.[4]
Boboxon Boboxonov,
TII Modul' ta'lim shakli talabasi,
Samarqand shahar Ho'ja Nisbatdor jome
masjidi imom-xatibi
[1]Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad al-Azhariy, “Tahzibul lug'at” Dorul misriyya” – M. 1967
[2]Ibnul Munzir. “Lisonul arab” Doru sodr – M. 2003. 444-b.
[3] Ahmad Ibrohim Ahmad. “Al-Fitnatu va asaruhu al-mudommarotu”. Damanhur, Misr. Dorul leyna. 2004.20-b. .
[4]Ahmad Ibrohim Ahmad. “Al-Fitnatu va asaruhu al-mudommarotu”. Makka Mukarrama,. Dorul leyna. 2004.40-b.
Iordaniyaning yetakchi ommaviy axborot vositalarida O‘zbekiston Nodirjon Turg‘unovning mamlakatimiz mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlangan intervyusi chop etildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Suhbat Iordaniya Milliy axborot agentligi (Petra), “Al Rai” gazetasi, shuningdek, “Hala”, “Roya News”, “Jafra News”, “AlAnbat News”, “Johina News”, “Nabzal Balad”, “Al Qubba News” yangiliklar agentliklari va Arab axborot agentliklari federatsiyasi tomonidan keng yoritildi.
Intervyuda elchi O‘zbekiston va Iordaniya o‘rtasidagi munosabatlar jadal rivojlanib, keng qamrovli yo‘nalishlarni qamrab olayotganini ta’kidladi. Ikki tomonlama hamkorlik o‘zaro hurmat, ishonch va xalqlarimiz o‘rtasidagi tarixiy yaqinlik tamoyillariga asoslangani alohida qayd etildi.
Nashrda Iordaniya Qirolining 2025 yilda O‘zbekistonga amalga oshirgan davlat tashrifi alohida ahamiyatga ega bo‘lgani ta’kidlandi. Tashrif davomida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan o‘tkazilgan muzokaralar ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda muhim bosqich bo‘ldi. Elchi ayni bosqichda asosiy ustuvor vazifa oliy darajada erishilgan kelishuvlarni amalda ro‘yobga chiqarishni ta’minlashdan iborat ekaniga urg‘u berdi. Shu munosabat bilan so‘nggi vaqtlarda bir qator yuqori darajadagi delegatsiyalarning o‘zaro tashriflari amalga oshirildi.
Suhbatda Prezident Shavkat Mirziyoyev va Qirol Abdulla II ning iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb etish, ta’lim va inson kapitalini rivojlantirish, yoshlar uchun imkoniyatlarni kengaytirish, madaniyatlararo muloqotni ilgari surish hamda mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash masalalaridagi yondashuvlari o‘xshash ekani qayd etildi. Siyosiy hamkorlik haqida to‘xtalib, elchi O‘zbekiston va Iordaniya muntazam muloqot olib borayotgani, BMT, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqa xalqaro maydonlarda yaqindan hamkorlik qilayotganini bildirdi.
Savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga ham alohida e’tibor qaratildi. Elchi 2025 yilda o‘zaro tovar aylanmasi hajmi avvalgi yilga nisbatan deyarli ikki baravarga oshganini ma’lum qildi. Shuningdek, 2026 yil aprel oyida o‘tkazilgan O‘zbekiston va Iordaniya o‘rtasidagi Hukumatlararo komissiyaning birinchi yig‘ilishi muhim ahamiyat kasb etgani ta’kidlandi. Unda ishbilarmon doiralar o‘rtasidagi aloqalarni faollashtirish, qo‘shma ko‘rgazmalar tashkil etish va Ishbilarmonlar kengashi faoliyatini yo‘lga qo‘yishga kelishib olingan. Iordaniya vakillariniyg Toshkent xalqaro investitsiya forumidagi ishtiroki ikki mamlakat kompaniyalari o‘rtasida bevosita aloqalarni mustahkamlash uchun qo‘shimcha imkoniyat bo‘ldi.
Transport aloqalarini rivojlantirish kontekstida Amman va Toshkent o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnovlar yo‘lga qo‘yilgani olqishlandi. Joriy yilning 1 iyulidan e’tiboran “Royal Jordanian” aviakompaniyasi ikki davlat poytaxtlari o‘rtasida haftasiga ikki marta muntazam reyslarni amalga oshirishni boshladi. Shuningdek, O‘zbekiston va Iordaniya fuqarolari uchun o‘zaro vizasiz rejimning joriy etilishi turizm va ishbilarmonlik aloqalarini rivojlantirishda muhim qadam bo‘ldi.
Turistik salohiyat haqida gapirganda, elchi O‘zbekiston Samarqand, Buxoro va Xiva kabi dunyoga mashhur tarixiy shaharlarga ega ekanini, Iordaniya esa Amman, Petra va Vadi-Ram kabi noyob qadamjolarni taklif etishini ta’kidladi. Kelgusi hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlari sifatida farmatsevtika, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi, sanoat kooperatsiyasi, raqamlashtirish, logistika, ta’lim, madaniyat va islom merosi sohasidagi tadqiqotlar belgilandi.
O‘zbek-iordan munosabatlarining gumanitar tarkibiy qismiga to‘xtalinganda, 2026 yil 8 iyul kuni Iordaniyaning Fatvolar bo‘yicha bosh boshqarmasi va O‘zbekiston musulmonlari idorasi huzuridagi Fatvo markazi o‘rtasida hamkorlik memorandumi imzolangani qayd etildi. Bundan tashqari, to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnov va vizasiz rejim sharoitida ziyoratni tarixiy va madaniy obyektlarga tashrif bilan uyg‘unlashtirgan “Umra plyus” formatida qo‘shma turistik dasturlarni ishlab chiqish imkoniyati ta’kidlandi.
Mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi haqida so‘z yuritar ekan, elchi “O‘zbekiston — 2030” Strategiyasi mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyot qarashlarini aks ettirishini bildirdi. Ta’kidlanganidek, ilk bor mamlakat yalpi ichki mahsuloti 145 milliard dollardan oshdi, eksport hajmi 33,4 milliard dollarga yetdi, jalb qilingan xorijiy investitsiyalar esa 43,1 milliard dollarni tashkil etdi. Qashshoqlik darajasi 5,8 foizgacha kamaydi.
Shuningdek, joriy yilda O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlayotgani, so‘nggi yillar iqtisodiyot, davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida tub islohotlar davri bo‘lgani ta’kidlandi.
Intervyu yakunida elchi O‘zbekiston taraqqiyotining navbatdagi bosqichidagi asosiy ustuvor yo‘nalishlarni ko‘rsatib o‘tdi. Ular orasida iqtisodiy o‘sish va mehnat unumdorligi sifatini oshirish, innovatsiyalar va “yashil” energetikani rivojlantirish, suv resurslaridan oqilona foydalanish va inson kapitalini yuksaltirish o‘rin olgan. Ushbu jarayonlar xalqaro sheriklar, jumladan Iordaniya uchun ham investitsiyaviy va texnologik loyihalarni amalga oshirishda yangi imkoniyatlar ochadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati