Har bir ilmning asosi va sanadi bor. Islom ilmlarining oliy bo'lishida ham sanadning o'rni kattadir.

Imom Muslim rahimahulloh o'z «Sahih»larining muqaddimasida Abdan ibn Usmon roziyallohu anhudan keltirganlar: «Abdulloh ibn Marvaziydan eshitdim: "Sanadlar dindandir. Agar sanad bo'lmaganida, xohlagan odam xohlagan gapini gapirgan bo'lar edi", dedilar». Bizda Qur'on, hadis, aqoid, fiqh va boshqa ilm hamda fanning asosi bor. Bu asoslarning hammasi Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan keladi. Naqshbandiyadagi ikkita mashhur sanad Naqshbandiya tariqatini ifodalaydi. Yoki Rifoiy hazratlarining o'z sahih sanadi bor. Ana shu sanad bo'lgani uchun sanadi bo'lmagan odam gapirishga qo'rqadi. Sahobalar bizdan ko'ra hadis aytishga haqli bo'lganlar. Ularning orasida shunday odat bor ediki, qaysidir sahoba hadis aytadigan bo'lsa, boshqalari «O'ylab gapir! Sen hadis aytyapsan», der edi.

Hadis aytishning mas'uliyati bor. Sanad, rivoyating bo'lishi va shunga o'xshagan bir nechta talablarga qattiq e'tibor qaratiladi. Hozirgi kunga kelib esa, hamma hadis aytadigan bo'lib qoldi. Bilsa-bilmasa, hadis deb aytaveradi. Bundan ehtiyot bo'lish kerak. Hadisi sharifni aytishning mas'uliyati bor. Har bir noto'g'ri va asossiz aytilgan hadis uchun qattiq javob beriladi.

Muhammad ibn Sirin rahimahulloh oltin bir qoidani aytganlar: «Olayotgan ilmlaringiz dindir. Ilm asli dindir. Diningizni kimdan olayotganizga e'tiborli bo'ling».

Imom Hatib Bag'dodiy rahimahulloh: «Ilm ulamolarning og'izlaridangina olinadi», deydilar. Ya'ni ulamolarning og'zidan ilmni olish, sanad bilan olish nazarda tutilyapti. Har bir ilmda ustozlar uzilmasdan muallifga boradi. Masalan, «Tafsiri Nasafiy» Imom Nasafiydan ustoz va shogird an'anasi uzilmasdan kelgan. Sanad ijoza berib kelingan bo'ladi.

Imom Shofe'iy aytadilar: «Sanadsiz ilm talab qiladigan odam kechasi o'tin to'playdigan odamga o'xshaydi. Qo'rong'ida o'tin to'playman deb qo'lini cho'zadi, o'tinning tagida esa zaharli ilon turgan bo'ladi va bir kun chaqib oladi. Ustozsiz ilm hosil qilmoqchi bo'lgan odam ham bir kun mana shu holga tushadi».

Sufyon Savriy aytadilar: «Sanad mo'minning qurolidir. Sening quroling bo'lmasa, nima bilan jang qilasan?». To'rt mazhabni oladigan bo'lsak, har birining sanadi bor. Shuning uchun bu mazhablar asrlar osha davom etib kelyapti. Inshaalloh, bu mazhablar qiyomatgacha davom etadi, chunki ularning pishiq asosi bor.

Biror ilm haqida gap ketganda, albatta, uning sanadiga e'tibor berish lozim. Bir zum ehtiyotkorlikni yo'qotgan odam yot g'oyalar ta'siriga tushib qolishi hech gap emas. Hozirgi kunda avj olayotgan diniy ekstremizm va terrorizm kabi guruhlar ham umuman Islom diniga to'g'ri kelmaydigan ma'lumot va qarashlar bilan kishilarni zaharlamoqda. Ilmi bo'lmagan odamning bunday tuzoqlarga tushib qolishi juda oson. Qaysidir ilm haqida gap ketdimi, tushunmasangiz, ulamolarga murojaat qiling. To'g'ri va asosli ma'lumotni oling. Har qanday vaziyatda ham loqaydlikka yo' qo'ymang. Loqaydlik aslida insoniyat yaratilganidan boshlab uning eng katta dushmani bo'lib kelgan.

Ba'zida shunday hollarga duch kelinyaptiki, hadisni ayrimlar o'zlarining manfaatlariga moslashtirib olishyapti. Buni qanday tushunish kerak? Bilib qo'ying, hadis Payg'ambar alayhissalomning aytgan gaplaridir. Uni o'zgartirish, yolg'onini to'qib chiqarish, o'z manfaatlari yo'lida moslashtirish eng katta gunohdir. Bunday ishlarni qilib turib, xotimangiz chiroyli bo'lishiini kutmang!

Sayyid Rahmatulloh Termiziy