Kuni kecha O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Nuriddin Holiqnazarov hazratlarining ahli ilmlarga murojaati e'lon qilindi. Mazkur murojaat bugungi kunning eng dolzarb mavzusi – ahli ilmning odobi masalalariga bag'ishlandi. Hech kimga sir emaski, yurtimizga internet tizimi kirib kelishi bilan barcha soha vakillari qatori O'zbekiston musulmonlari idorasi tizimida faoliyat yuritayotgan ilm ahli ham ijtimoiy tarmoqlarning imkoniyatlaridan foydalana boshladilar. Albatta, internet tarmog'i bu soha vakillari uchun ham juda katta imkoniyatlar eshigini ochdi, lekin shu bilan bir qatorda bu tizimdan foydalanishning salbiy tomonlari ham ko'zga tashlana boshladi. Shulardan biri muftiy hazratlari o'z murojaatlarida to'g'ri ta'kidlaganlaridek, ijtimoiy tarmoqlarda ahli ilm orasida, “Keyingi paytlarda dilni xira qiladigan foydasiz tortishuvlar, nizolar avj oldi. Bu kabi tortishuvlar insonni foydali ilm olishdan uzoqlashtirib, umrni behuda o'tkazishga sabab bo'ladi. Eng yomoni ushbu tortishuvlar diniy mavzular atrofida bo'layotganidir. Ijtimoiy tarmoqlarda ko'rsangiz, diniy mavzudagi tortishuvlar, munozaralar ko'payib ketdi. Bu o'z navbatida insonlar orasida turli tushunmovchiliklarga sabab bo'lyapti”

Muftiy hazratlarining bu gaplarini tinglar ekanmiz, beixtiyor Ulug' bobomiz Nizomiddin Mir Alisher Navoiy hazratlarining “Mahbub ul-qulub” asarlaridagi quyidagi satrlar esga tushadi: “Voiz kerakki, «qolalloh» (“Alloh shunday degan” deb) so'z aytsa va «qola Rasululloh» (“Rasululloh shunday deganlar” deb) muxolafatidin (kelishmovchilikdan) qaytsa, Hudo va Rasul yo'lig'a qadam ursa. O'zi kirgondin so'ngra nasihat bila elni ham kivursa. Yurumagon yo'lga elni boshqarmoq, musofirni (safar qiluvchini) yo'ldin chiqormoqdur va biyobong'a keturmak va bodiyada (cho'l-biyobonda) iturmakdur (adashtirmoqdir). Usrukki (mastki), elga buyurg'ay hushyorliq – uyquvchidekdurki (uyquda yotgan kishikim), elga buyurg'ay bedorliq. Uyqusida so'z degan jevligon (aljiragan) bo'lur va degondek qilmoq ne degon bo'lur”.

Darhaqiqat, ijtimoiy tarmoqlarda ba'zida arzimagan mavzularni ko'tarib chiqib, yana uni asossiz ko'pirtirib, o'zaro ilm ahliga xos odob bilan bahs-munozaralarda hal etish mumkin bo'lgan muammoni ham ko'pchilik hukmiga havola etish, eng yomoni bunda bir-birini obro'sizlantiruvchi xatti-harakatlar va gap-so'zlardan saqlanmaslik hollari ko'zga tashlanmoqdaki, bu hazrat Alisher Navoiy bobomiz aytganlaridek, mast odam kishilarni hushyorlikka chaqirishi yoki uyqudagi odam kishilarni bedorlikka chaqirishi bilan tengdir.

Muftiy hazratlari murojaatlarida davrimiz ayrim ilm ahli orasida avj olgan yana bir og'riqli holat – ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalayotgan munozaralarda “fiqhul voqe'” – voqe'lik fiqhi talablariga amal qilmaslikdir. Ma'lumki, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari orasida turli yosh, turli bilim, turli qarash, turli din, turli tushunchaga ega kishilar bo'ladi. Shuning uchun ham ayrim masalalarni ijtimoiy tarmoqlarga olib chiqish, bu borada o'zaro hurmat doirasidan tashqariga chiqqan holda baxs-munozaralarni uyushtirish o'zini ahli ilm sanagan kishiga yarashadigan ish emas. Zero, “fiqhul voqe'” asosida uyushtirilgan munozara odobi, muftiy hazratlari ta'kidlaganlaridek, niyat xolis bo'lishi, munozarada o'ta ehtiyotkor bo'lish, munozaraning xilvatda bo'lishi, munozara uchun etarli bilimga ega bo'lish, munozara chog'ida sabrli bo'lish, o'zi bilan munozara qiluvchining kim ekanligini yaxshi bilish kabilarni o'z ichiga oladi. Ana shundagina kishilar, ayniqsa, ilm ahli orasidagi munozaradan har ikki taraf ham, xalq ham manfaatdor bo'ladi. Bunday munozara, shubhasiz, ilm rivojiga ulkan hissa qo'shadi. Shu o'rinda yana hazrat Alisher Navoiyning bu boradagi o'gitlari yodga tushadi: “Va'z bir murshid va ogoh ishidur va aning nasihatin qabul etgan maqbul kishidur. Avval bir yo'lni bormoq kerak, andin so'ngra elni boshqarmoq kerak. Yo'lni yurmay kirgan itar va g'ayri maqsud erga etar”, – deb yozadi u zot “Mahbub ul-qulub” asarida.

Muftiy hazratlarini tashvishga solgan holatlardan yana biri ijtimoiy tarmoqlar orqali bo'layotgan tortishuvlarda ayrim ilm ahlining din nomidan gapira turib, nasihat qila turib, o'ta qo'pol, dag'al, hatto haqoratomuz so'zlardan foydalanishlaridir. Muftiy hazratlari hazratlari bu haqda fikr bildirar ekanlar: “Nasihat yumshoqlik va muloyimlik bilan olib boriladi. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam qo'pol, dag'al gapiruvchi, haqorat qiluvchi Zot bo'lmaganlar. Ming afsuski, Alloh nomidan gapirib, haqorat qilib yuborishlik, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam nomidan gapirib, fahsh so'zlarni ishlatib da'vat qilishliklarni ham eshitib qolyapmiz. Alloh O'zi kechirsin. Dinimiz shunday go'zal, shunday madaniyat ustiga qurilganki, og'zimizdan birorta fahsh so'z chiqmasligi kerak”, – deya ta'kidlaydilar. Darhaqiqat, bugun masjidlar minbaridan, boshqa joydan turib xalqqa va'z aytayotgan, nasihat qilayotgan har bir ahli ilm bu holatga yo'l qo'ymasligi, har qanday vaziyatda ham o'ta bosiqlik, muloyimlik, shirinso'zlik, bilimdonlik bilan nasihat qilishi kerak.

So'zimizga yakun yasar ekanmiz, O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy hazratlarining ahli ilmlarga murojaati ayni vaqtida qilinganligini, unda aytilgan har bir fikr barchani o'ylashga, xulosa chiqarishga undashi, bugun bu sohada faoliyat yuritayotgan har bir ahli ilm bu fikrlarni chuqur o'rganib, ularga amal qilishi lozimligini ta'kidlashni zarur deb topdik. Zero, ahli ilmlarning har bir so'zi xalqimiz tomonidan eng to'g'ri so'z sifatida qabul qilinadi. Bas, shunday ekan, har birimiz oqibatni o'ylab, aytadigan har bir so'zimizni aql tarozisida o'lchab, keyin bayon etishga kirishsak, faqat o'zimizning emas, boshqalarning fikrini ham eshitishni, mulohaza qilib ko'rishni o'rgansak, bu murojaatda bildirilgan salbiy holatlarning oldi olingan bo'lar edi.

Farg'ona viloyati bosh imom xatibi o'rinbosari

Alisher domla Naimov