Abu Hanifa rohimahullohdan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallam: “Yolg'onchimening ummatimdan emas”, dedilar. Ya'ni bu ummat ichida yolg'onchilik bo'lishi mumkin emas.
Aslida musulmon kishi Islom tarixini yaxshi o'rganishi kerak. Imom Abu Hanifa, Imom Shofe'iy, Imom Ash'ariy va Imom Moturidiy kabi olimlarning ham hadisda aytilgani kabi rostgo'y va haqiqiy olimligini ko'radi. Ulardan keyingi olimlar imom Navaviy, Ibn Hajar Asqaloniy kabi olimlar ham yuqorida zikr qilingan buyuk imomlar oldida talabaga o'xshab qoladi. Shuning uchun Islom olimlari bir ovozdan musulmonlar, avvalo, mazhablarning to'rt imomiga ergashishi lozimligiga ittifoq qilishgan.
Buyuk olim Abdulloh ibn Muborak “Isnad minad din” – “Isnod (muayyan masalalar bo'yicha aytilgan lafzlar Payg'ambar sollallohu alayhi vasallamdan boshlanishi) dinning asoslaridan biridir”, degan. Agar Islomda ilm bunday uzluksiz bo'lmasa, kishilar xohlagan narsani dindan deb aytishi mumkin edi. Payg'ambar sollallohu alayhi va sallamdan kelgan narsaga mos kelishi yo kelmasligini tekshirib ko'rish imkoniga ega bo'lmagan bo'lardik.
Biror kishi isnod bilan ta'lim bersa, unga ishonish mumkin. Agar u o'zicha biron narsani kashf qilsa yoki o'z fikriga asoslanib, Qur'on va hadisni sharhlasa, Qur'onni ulug' olimlardan talqin qilishni odat qilmasa, unga ishonib bo'lmaydi. Bu juda muhim bir masala.
Din falsafa yoki ilmiy izlanish maktabi emas. Bu kabi falsafa va ilmiy izlanish maktablarida ko'plab fikrlar bo'ladi va ularning barchasi tengdir. Bizdan talab etiladigan vazifa esa Payg'ambar sollallohu alayhi va sallam olib kelgan narsalarga ergashishimiz, fikrimizni yoki falsafamizni aytish emas.
Shuning uchun butun ummat haqiqatni asl ilmni isnod asosida guvohlik berilgan olimlardan olishi kerak. Abu Hanifa, Shofe'iy, Molik va Ahmad ibn Hanbalning to'rt mazhab imomlariga ham shubhalardan xoli eng yuqori darajadagi ishonch bilan qarashimiz lozim. Musulmonlar 14 asrlik tarixi davomida ularga har doim ergashdi. Faqat so'nggi 50-100 yil ichida mazhablardan voz kechishimiz hamda Qur'oni karim va sunnatning o'zidan yoki isnodi mavjud bo'lmagan kimsalarga ergashamiz, degan aqliy fikrlar paydo bo'la boshladi. Mazhablardan voz kechish, Qur'oni karim tarjimalariga yoki Buxoriy va Muslimning hadislarini tarjima qilish va u erdagi narsaga erishish kifoya, degan fikrlar paydo bo'ldi. Hech qachon mazhablar biror kuch ta'sirida yoki bosimlar natijasida singdirilmagan, lekin musulmonlar necha asrlardan buyon mazhablarga ongli ravishda ergashib kelishgan.
Agar biror fikr kuch bilan singdirishga urinilsa, bu hech ham amalga oshmaydi, imkonsizdir. Kommunistik g'oyalar odamlarga kuch bilan kiritildi, lekin sovet hokimiyati qulaganidan keyin bu g'oyalar g'oyib bo'ldi, deyarli hech kim ularga ergashmaydi. Agar samimiy bir narsa yuzaga kelsa, odamlar unga ergashganini ko'ramiz.
Taassufki, bugungi kunda ko'pchilik o'zlarini hanafiy yoki shofe'iylar deyishsada, lekin imomlari haqida hech narsa bilishmaydi. Shuning uchun odamlar bu kishilarning kimligini tushunmagan holda ularning taqvodorligi va bilimlari darajasini tasavvur qila olmaydi. Ko'pchiligimiz ular aytgan yoki yozib ketgan ilmlarini emas, balki ularning ismlarini ham bilmaymiz. Ushbu olimlarning hayoti va ilmiy faoliyatini o'rganish ularga bo'lgan muhabbatimizni oshiradi.
Hadisda “Oxiratda siz sevgan kishingiz bilan birga bo'lasiz”, deyiladi. Agar bizning ularga bo'lgan muhabbatimiz samimiy bo'lsa, Alloh bizni bu odamlar bilan tiriltiradi.
Po'latxon KATTAYeV,
Toshkent islom instituti katta o'qituvchisi
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati