Tarixdan ma'lumki, barcha buyuk davlatlarda yoshlar tarbiyasiga alohida e'tibor qaratilgan. Zero, aynan jismonan sog'lom va aqlan salohiyatli yoshlar o'z yurtining qudrati va ravnaqiga zamin yaratadi. Har bir ota-ona, o'z navbatida, farzandining istiqboli, baxt-saodati va kelajakda mustaqil hayot kechirib, jismoniy, ma'naviy va ruhiy jihatdan barkamol avlod bo'lib etishishini niyat qiladi. Shunday ekan, ota-ona o'z farzandining yoshlik davrini mazmunli, namunali, foydali ishlar va savobli amallar bilan o'tkazishiga yordamchi bo'lmog'i lozim. Lekin ba'zan bolalar tarbiyasida shunday xatoga yo'l qo'yiladiki, bu xato farzandning hayotida keskin burilish yasaydi.
Esimda, bir kishi o'g'lini “eshak” deb urishganida bolaning bobosi o'g'lini chetga tortib, unday dema, “xo'tik” degin, sencha bo'lsa, eshak bo'ladi, deb o'g'liga tanbeh bergan edi. Demak, farzandlarni xato qilganida ham haqorat qilmay, xatosini to'g'ri tushuntirish maqsadga muvofiq bo'ladi. Hato qilganida urib-so'kmasdan, bosiqlik bilan tushuntirish lozim. Kichik bo'lsa-da biror yutuqqa erishsa: “Barakalla, sen ulug' inson bo'lib etishasan, kelajakda nafaqat menga, balki barchaga rahmat keltiradigan millatning faxri bo'lasan”, deb rag'batlantirish kerak. Ana shunda millatdan ulug' zotlar etishib chiqishiga zamin yaratgan bo'lamiz, inshoalloh.
Tomas Edison onasidan qolgan kitoblarni varaqlab o'tirib bir varaq topib oladi, unda: “Isaakning onasi, iltimos, o'g'lingizni bizning maktabdan olib keting, umuman uning o'qishga layoqati yo'q. Boshqa biror kasb o'rgansin, uning xotirasi juda zaif va qoloq”, deb yozilgan edi. Esladi, boshlang'ich maktabga bir necha vaqt qatnaganida o'qituvchi shu xatni onasiga berib yuborgan edi. Lekin onasi xatni o'qib bo'lgach, biroz o'ylanib: “O'g'lim, u maktabda senga saboq berishga layoqatli ustoz qolmabdi, shuning uchun seni boshqa maktabga olib boraman, yaxshi o'qiysan-a?!” deb boshqa maktabga olib borgan edi. Aslida bola maktabdan haydalgan edi, onaning oqilaligi tufayli bola ana shunday martabaga erishdi.
Darhaqiqat, qobiliyatsiz bola yo'q (agar tug'ma aqli noraso bo'lmasa) faqat qobiliyatni qo'zg'atish va yo'naltira bilish kerak.
Mashhur muhaddis Hofiz ibn Hajar Asqaloniy yoshligida madrasaga o'qishga kiradi. Zehni o'tkir emasligi bois ilm o'rganishga qiynaladi. Mudarrislar: “Sen boshqa ish bilan shug'ullan, ilm o'rganishga qobiliyating kam ekan”, deb madrasadan ozod qilishadi. Qalbida ilmga muhabbati bor o'smir noiloj madrasadan qaytayotib, havoning issig'ida dam olish uchun bir g'orga kirib yotadi va bir manzaraning guvohi bo'ladi. G'orning yuqori qismidan tomchilayotgan suvga bir muddat qarab yotdi. Tomchi toshga tushib, uni o'yib yubordi: “Suv yumshoq, lekin doimiy tomchilab turgani uchun toshni teshibdi. Mening qalbim toshdan ham qattiqmi? Nahotki, tomchichalik bo'la olmasam?” deb yana madrasaga qaytib borib, astoydil o'qib, Hofiz ibn Hajar Asqaloniy bo'lib butun dunyo Islom olamiga mashhur bo'ldi. Salkam etti asrdan beri u zotning asarlari butun Islom olamining oliy bilim yurtlarida o'qitilmoqda. Ulug'larning tarjimai hollarida bu kabi ibratlar bisyor.
Muqaddas dinimizda bolalarni go'zal axloq va odobga o'rgatib borish tavsiya etiladi. Axloq va odobi yaxshi bo'lgan bolalarga ilm tez singadi. Tasavvur qiling: bir sinfda o'ttiz nafar bola o'qisa, ulardan qaysi biri odob bilan ustozini tinglasa, o'sha ilmda eng peshqadam bo'ladi. Demak, odob-axloq ilm olishning asosiy omillaridan biri.
Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallam hadisi sharifda bunday marhamat qildilar: “Kishi o'z farzandini tarbiya qilib bir narsa o'rgatishi – bir so' (taqriban, ikki kilogramm mayiz qiymatiga teng)ni sadaqa qilishidan yaxshiroqdir” (Imom Termiziy rivoyati).
Boshqa bir hadisda: “Ota o'z bolasiga chiroyli odobdan ko'ra yaxshiroq narsa bera olmaydi” deyilgan (Imom Termiziy rivoyati) .
Bugun yoshlarga juda ko'p imkoniyatlar yaratib berilgan. Yoshlarimiz bu imkoniyatlardan oqilona va to'g'ri foydalanishlari lozim.
Yoshlarning jismonan baquvvat, sog'lom, g'ayratli va shijoatli bo'lishlarida jismoniy tarbiyaning ahamiyati katta. Islom dini ta'limotida jismoniy tarbiya tushunchasi zamiriga nafaqat badantarbiya mashqlari bilan shug'ullanish, balki inson salomatligi uchun zarur bo'lgan barcha omillarga rioya qilish, ayni paytda salomatlik uchun zararli, balki hayot uchun xavfli bo'lgan illatlardan saqlanish nazarda tutiladi.
Abu Rofi' aytadi: «Men: “Yo Rasululloh! Bizning bolalarimizda haqqimiz bo'lgani kabi, ularning ham bizda haqlari bormi?” deb so'radim. Shunda u zot: “Ha, bolaning otadagi haqqi unga yozishni, suzishni, kamondan otishni o'rgatishi hamda halol va pokiza narsalar berib tarbiyalashidir”, dedilar» (Imom Bayhaqiy rivoyati).
Ta'kidlash kerak, yoshlarimizning bo'sh vaqtlaridan unumli foydalanib, ularga kasb-hunarni o'rgatishimiz – ayni muddaodir. Payg'ambarimiz sollallohu alayhi va sallam mehnatkash va kasb-hunarli kimsalarni maqtab bunday deganlar: “Alloh taolo kasb-hunarli kishini yaxshi ko'radi” (Imom Termiziy rivoyati).
Davomi bor…
Abdulmajid ISHOQOVning
“Islomda yoshlarga munosabat” kitobidan
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz