Qadimdagi mamlakatlarning holatiga ko'ra chiqarilgan Dorul Islom va dorul kufr atamalari va tushunchalar bugunning voqe'ligiga yuz foiz to'g'ri kela olmaydi. Shunday ekan, mazkur tushunchalarni istalgan joyga tatbiq qilish ham to'g'ri bo'lmaydi.

Chunki, imom Abu Hanifaning ikki izdoshlari Abu Yusuf va Muhammad Shayboniyga ko'ra, dorul islom deganda islom ahkomlari zohir bo'lgan joylar, dorul kufr deganda esa kufr ahkomlari hukmron bo'lgan joylar tushuniladi. Vaholanki, imom Abu Hanifa rahimahullohga ko'ra, biror erni Islom yoki kufr diyori deb atash uchun aynan u erda Islom yoki kufr hukmlarining amalda bo'lishi emas balki, musulmonlarning omonda yoki xavfda bo'lishlari asosdir.

Masala asl-tagi ixtilofli ekan, bu o'rinda birini qo'yib, ikkinchisiga qattiq yopishib olish noto'g'ridir. Ikkinchidan, sohibaynning masaladagi mazhabi Ibn Obidiyn aytganlaridek, qiyosga muvofiq, xolos. Ya'ni, lug'at va mantiq jihatidan ham biror erni Islomga nisbat berish uchun u erda Islom hukmi oshkora bo'lishi lozim edi. Ammo, bu birlamchi qiyos va zehnga mutabodir bo'lib, asl voqe'likni aks ettirmasligi mumkin.

Bu masalada imom Abu Hanifa rahimahullohning mazhablari ko'p olimlar tomonidan e'tirof va qabul etilgan.

Hanafiy faqihlarining fatvolariga tayanib yurtimizni «dorul islom» (musulmon mamlakat) deyishga to'la haqlimiz. Zero, istiqlol shuncha erkinliklar berdi, yuzlab masjidlar ochildi, allomalar nomi tiklandi, ibodat uchun emin-erkin sharoitlar yaratildi. Davlat boshlig'i olib borayotgan siyosatni, nafaqat din sohasida, balki xalq ma'naviyati, iqtisodiyoti, yoshlar kamoloti, mamlakat turmushini engil qilish bo'yicha dasturini butun dunyo o'rganib, e'tirof etmoqda.

Hozirgi paytda paydo bo'lgan oqim va firqalarning da'volari shar'an asossizdir. Islom dini dushmanlari qanchadan-qancha mablag' sarflab, o'z a'zolarini jangarilikka o'rgatib, ularning qo'llariga qurol berib, insoniyatga zid bo'lgan qabih rejalarini amalga oshirishga harakat qilmoqdalar. Ular bilmaydilarki, Alloh haq tomonida va uni O'zi himoya qiladi va aytadiki: «Kimki yomonlik qilsa, o'sha (yomonlik) bilan jazolanur. O'ziga Allohdan o'zga na biror do'st topadi va na biror yordamchi»[1], yana bir oyatda: «Garchi jinoyatchilar yoqtirmasalar-da, Alloh o'z so'zlari (amrlari) bilan haqiqatni ro'yobg'a chiqarur»[2], deydi. Odam uldirish dinimizda ulkan gunohhisoblanib, gunohkor oxiratda jahannam azobiga duchor bo'lishi ta'kidlanadi. Hadisi sharifda payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam: «Mumin kishini haqorat qilish gunoh, u bilan jang qilish esa kufrdir», deb marhamat qilganlar (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyatlari).

Dinimizda fitna, fasod, g'iybat tarqatish ham ulkan gunohlardan hisoblanadi. Ulug' bobomiz Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadislarida payg'ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam: «Musulmon kishi shunday insonki, uning tilidan va qo'lidan boshqa musulmonlar ozor chekmaydilar», deganlar[3].

Islom dini insonlarni zo'rlab dinga kiritishni yoqlamaydi. Qur'oni karimda: «Dinda zo'rlash yo'q, zero, to'g'ri yo'l yanglish yo'ldan ajrim bo'ldi...»[4], deb marhamat qilingan. Albatta, bu Konstitutsiyamizda ham o'z aksini topgan bo'lib, unda: «Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan diniga e'tiqod qilish yoki hech qanday dinga e'tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo'l qo'yilmaydi», deb ta'kidlangan. Ana shunday hamohanglik Konstitutsiyaning deyarli barcha moddalarida sezilib turadi. Unda O'zbekiston hududida yashovchi har bir fuqaroning manfaatlari, xuquq va burchlari qonun asosida belgilab qo'yilgan.

Mo'min-musulmon kishi diniy ishlarida Alloh va rasuliga itoat etmog'i lozimdir. Chunki diniy ishlar ilohiy ta'limotga asoslangan bo'lib, ular faqat payg'ambar orqali bilinadi. Ammo dunyoviy ishlarda esa insonlar hayot tarzlarini bir tartibga solishlari, kelajak ishlarini rejalashtirib olishlari uchun o'z hayotiy tajribalaridan kelib chiqqan holda nizom va qoidalarni joriy qilishlari va unga amal qilib yashashlari hayot uchun zarurdir. Bu haqda Muhammad sollallohu alayhi vasallam: «Men sizlarga faqat diniy ishlaringizni ta'lim berish uchun kelganman, dunyoviy ishlaringizni o'zlaringiz mendan ko'ra yaxshiroq bilasizlar», deganlar. Yana bir hadisi shariflarida: «Men ham bir insondirman, agar sizlarga diniy ishlar bo'yicha biror narsaga buyursam, olingiz, o'z fikrim va ra'yim bilan buyurgan bo'lsam inson ekanligimni hisobga olingiz», deb marhamat qilganlar[5].

Yuqoridagi fikrlardan shuni aytish mumkinki, turli aqidaparast, dinni niqob qilib, siyosiy maqsadlarda foydalanishga urinayotgan guruhlarga qarshi g'oyaviy kurashda, yoshlarimizni islomning ma'rifiy tamoyillari, insonparvarlik va vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash o'ta muhim vazifa hisoblanadi.

Shermuhammad domla Boltayev,

Horazm viloyati, Shovot tumani

Yusuf Hamadoniy jome masjidi imom-xatibi

[1] Abdulaziz Mansurov. Qur'oni karim ma'nolar tarjimasi va tafsiri – T.: “O'zbekiston islom universiteti” 2018. Niso surasi 123-oyat.

[2] Abdulaziz Mansurov. Qur'oni karim ma'nolar tarjimasi va tafsiri – T.: “O'zbekiston islom universiteti” 2018. Yunus surasi 82-oyat.

[3] O'sha asar. –B.255.

[4] Abdulaziz Mansurov. Qur'oni karim ma'nolar tarjimasi va tafsiri – T.: “O'zbekiston islom universiteti” 2018. Baqara surasi 256-oyat.

[5] O'sha asar. –B.256.