Bugungi kunda dinimiz ilm fanining hamma sohasi: tafsir, hadis, aqoid, fiqh, tasavvuf, ijtimoiy odob-axloq, islom tarixi, faroiz kabi islomiy fanlarga oid asarlarni o'z ona tilimizda topib o'qish qiyin bo'lmay qoldi. Diniy adabiyotlarni tarjima qilishda, ona tilimizda diniy asar yozishda marhum Shayh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh hazratlarining beqiyos xizmatini alohida tilga olmasdan iloj yo'q. O'zbekiston diniy idorasi xodimlari tarafdan ham juda yaxshi diniy adabiyotlar kundan kunga xalqimizga etkazib berib borilyapti. “Hidoyat”, “Islom nuri” kabi davriy nashrlarning ham alohida o'rni bor. Buning natijasida xalqimizning diniy saviyasi kundan-kunga ortib bormoqda.
Tashqi qiyofasidan hamma qatori oddiy insondek tuyulsada, lekin anchagina oyat-hadislarni, ko'plab nozik aqidaviy va fiqhiy masalalarni o'zlashtirib olgan odamlarni uchratish bugun oddiy holga aylanib ulgurdi. Alhamdulillah! Bu quvonchli hol, albatta… Shu o'rinda kamina xodimingiz o'zbek tilidagi adabiyotlar orqali diniy ilmini oshirib borayotgan ilm toliblariga muhim bir ma'lumotni etkazishni lozim deb bildim. U ham bo'lsa, Islom fiqhining o'rni hadisshunoslikdan yuqori ekani, faqihning fikri muhaddisning fatvosidan ustun ekanidir! Mazhab ahamiyatiga e'tiborsiz yosh toliblar orasida “Rasulullohning hadisi turganda falonchi faqihning fatvosiga balo bormi?!…” va hokazo, fuqohalar qadrini tushuruvchi beodob gaplar ko'payib qolyapti. Bu ham aslida salafiylar tarafdan xalq orasiga suqib kirgizilgan fitna. Buning ortidan yuqorida aytganimizdek fiqh va fuqaholarga nisbatan hurmatsizlik shakllanib bormoqda. Ayniqsa o'zlarini “ahli hadis” deb tanishtiruvchi mazhabsizlar orasida bu hol ko'p uchraydi. Ularning mazhabboshimiz imom A'zam Abu Hanifa rahmatullohi alayh sha'niga hurmatsizlik bilan “Abu Hanifa hadisni bilmasdi”, degan bo'htonlari kishining ensasini qotiradi.
Azizlar! Aslida faqihlar muhaddislardan, fiqh ilmi hadisshunoslikdan ustundir! Hadis dunyosida shuhrati etti iqlimga ketgan yirik hadisshunos tarixiy olim, sanoqsiz olimlarning katta ustozi imom A'mash rahmatullohi alayh fuqaholarning qadri muhaddislarnikidan baland ekanini, hadislarning asl mazmun-mohiyatini hadisshunoslardan ko'ra faqihlar teranroq anglashini e'tirof etgan ekan:
1. Imom A'mash rahmatullohi alayhdan bir fiqhiy masalaga echim so'raladi. U kishi esa: “Buning javobini No''mon ibn Sobit yaxshi biladi. Uni bu sohada barakali ma'lumotga ega, deb bilaman”, deb javob bergan. (al-Hayrot al-hisan).
2. Bir kuni imom A'mash Abu Hanifaga falon masalada fikringiz qanday, deb savol qildi. Abu Hanifa unga qoniqarli javob qildi. A'mash hayron qolib: «Buni qayerdan bilasiz?», dedi. U: «Siz rivoyat qilgan falon hadisdan», dedi. Shunda imom A'mash: “Ey fuqaholar! Sizlar go'yoki tabibsizlar! Biz esa oddiy dorishunosmiz xolos!”, deydi. Ya'ni, biz hadislarni yodlaymiz, ularning sahih va zaiflarini ajratamiz. Ammo ulardan shar'iy masalalarni chiqarishni esa sizlardek uddalay olmaymiz. Huddi dorishunoslar dori vositalarining tarkibini aniq bilsalar-da, ammo qaysi dardga davo bo'lishini tabiblardek yaxshi bilmagani kabi. (Kitobus-siqot. Imom Ibn Hibbon).
3. Imom Abu Yusuf rahmatullohi alayh aytadi: imom A'mash mendan bir masala so'radi. Unga javobini batafsil aytib berdim. U: «Buni nimaga asoslanib aytmoqdasan?», dedi. Men: «Siz rivoyat qilgan falon hadisga asosan», deb o'sha hadisni ham aytib berdim. Shunda u: “Ey Ya'qub, men bu hadisni yod olganimda hali sening otang bilan onang birlashmagan edi. Lekin uning ta'vilini mana bugun sendan anglab etdim”, deydi. (Axboru Abi Hanifa va ashobih).
4. Imom Omir ash-Sha'biy aytgan ekan: “Biz faqih emasmiz. Balki biz hadislarni tinglab, yodlab faqihlarga etkazib beruvchi roviylarmiz xolos”. (at-Taqlidush-shar'iy va ahamiyatuhu fil-islam).
✍️ Haybatullo RAShIDOV - Sho'rchi tumani “Tolli ota jome masjidi” imom xatibi
O‘zbekiston elchixonasi tomonidan Bobur nomli xalqaro jamoat fondi bilan hamkorlikda o‘zbekistonlik tarixshunos va boburshunos olimlardan iborat delegatsiyaning Pokistonga tashrifi amalga oshirildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.
Tashrif Bobur va Boburiylar davriga oid tarixiy-madaniy merosni o‘rganish, Pokiston hududida saqlanayotgan mazkur davrga oid tarixiy manbalar, qo‘lyozmalar, eksponatlar va artefaktlar bilan tanishish, shuningdek, ikki mamlakatning ilmiy-tadqiqot va madaniy muassasalari o‘rtasida hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil eildi.
Delegatsiya a’zolari dastlab Lahor shahrida Boburiylar davriga oid tarixiy obidalar va manzilgohlarga tashrif buyurib, o‘rganishlar olib bordi. Xususan, Lahor muzeyi, Islom galereyasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalarida bo‘lib, mazkur muassasalarda qator ilmiy uchrashuvlar o‘tkazdi va boburiylar davriga oid tarixiy manbalar bilan tanishdi.
Lahor shahridagi Panjob universiteti rahbariyati bilan ilmiy va akademik hamkorlik masalalari muhokama qilindi. Safar davomida mazkur universitet huzuridagi Boburiylar merosi markazi bilan hamkorlikda Boburiylar sulolasining 500 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjuman o‘tkazildi.
Ishtirokchilar Bobur va Boburiylar tarixi, ularning Markaziy va Janubiy Osiyo tamaddunidagi o‘rni, mazkur davrning siyosiy, madaniy va ilmiy merosini o‘rganish masalalarini muhokama qildilar.
O‘zbekiston olimlari Islomobod shahrida Pokiston Milliy tilni rivojlantirish departamenti rahbariyati Quaid-i-A’zam universiteti, Alloma Iqbol universiteti, Pokiston Milliy kutubxonasi hamda qator ilmiy-tadqiqot muassasalariga tashrif buyurib, qo‘lyozmalar, boburiylar davriga oid eksponatlar va boshqa tarixiy manbalar bilan tanishdi.
O‘zbekiston vakillari Islom hamkorlik tashkilotining Ilmiy va texnologik hamkorlik bo‘yicha doimiy qo‘mitasi bosh koordinatori Muhammad Iqbol Choudhari tomonidan qabul qilindi.
Unda Bobur va Boburiylar merosini chuqur o‘rganish, uni asrash va musulmon dunyosi ilmiy doiralari hamda keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ib qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari ko‘rib chiqildi.
Kelgusida mazkur tashkilot bilan hamkorlikda Boburiylar merosiga bag‘ishlangan yirik xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya o‘tkazish bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Tashrifning asosiy tadbiri Islomobod shahrida «Zahiriddin Muhammad Bobur: mushtarak sivilizatsiyaviy meros va O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari ko‘prigi» mavzusida tashkil etilgan bo‘ldi.
Konferensiyada Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev, Pokistondagi «Bobur forumi» rahbari Ramzan Mug‘al hamda tarixchi va boburshunos olimlar hamda yosh tadqiqotchilar ishtirok etdi.
Diplomatik vakolatxona rahbari o‘z nutqida ikki mamlakat o‘rtasidagi tarixiy, madaniy, ma’naviy va sivilizatsiyaviy aloqalar uzoq tarix va chuqur ildizlarga ega ekanini qayd etdi.
– Ushbu mushtarak tarixda Zahiriddin Muhammad Bobur Janubiy Osiyoda ulkan davlatchilikka asos solgani xalqlarimizni birlashtiruvchi muhim tarixiy omil bo‘ldi, – dedi O‘zbekiston elchisi. – Ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston-Pokiston munosabatlari barcha sohalarda izchil rivojlanib bormoqda. Ikki davlat rahbarlari o‘rtasidagi muntazam va yaqin do‘stona muloqot natijasida ikki tomonlama munosabatlarimiz strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Aloqalarning bunday darajasida umumiy tarixiy va madaniy merosni o‘rganishning naqadar muhimligi, bu borada yaqindan hamkorlik qilish ikki xalq o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi raisi o‘rinbosari Rustam Mamasoliyev o‘z chiqishida Bobur va uning ilmiy-adabiy merosi butun mintaqa tarixida alohida o‘rin tutishini urg‘uladi.
– O‘zbekistonda Bobur va boburiylar merosini o‘rganish, asrash va targ‘ib qilish borasida juda katta ishlar amalga oshirilyapti, – dedi u. – Boburiylar merosini chuqur o‘rganishda pokistonlik olimlar va ilmiy muassasalar bilan qo‘shma tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar, nashriyot loyihalari va akademik almashinuvlarni kengaytirish juda muhim.
Pokiston Milliy meros va madaniyat vazirining o‘rinbosari Farah Naz Akbar, o‘z navbatida, boburiylarning Pokiston tarixidagi muhim o‘rniga to‘xtaldi.
– Boburiylarning Pokistondagi tarixiy-madaniy merosini asrash va kelajak avlodlarga yetkazishga hukumat darajasida e’tibor qaratilyapti, – dedi Farah Naz Akbar. – Biz O‘zbekiston bilan tarixiy aloqalarimizni yanada mustahkamlash, ilmiy hamkorlik va madaniy almashinuvlarni qo‘llab-quvvatlashga, buyuk ajdodlarimiz qoldirgan merosni birgalikda o‘rganish va targ‘ib qilishga tayyormiz.
Bobur nomli xalqaro jamoat fondi delegatsiyasi tashrifi davomida Panjob viloyatida joylashgan Boburiylar davriga oid qator tarixiy qadamjolarda o‘rganishlar olib borishi rejalashtirilgan.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati