Bizning hanafiylik mazhabimiz mo''tadilligi, milliy urf-odatlarga bag'ri kengligi, turli mintaqalardagi shart-sharoitlarga mos kelishi va boshqa omillar tufayli ko'plab musulmon mamlakatlari xalqlari tomomnidan qabul qilingan. Hozirda musulmonlarning taqriban 47 % hanafiy mazhabiga ergashadilar. Bugungi kunda musulmonlarning birligini ko'rolmayotgan bir qancha oqimlar namoyon bo'lib qoldi. Ba'zi birlari hanafiy mazhabiga qarshi targ'ibot olib borsa, yana ba'zilari butunlay mazhablarga qarshi faoliyat olib borishadi. Bularning har ikkisi ham islom dinini parchalanishga olib boruvchi toifalardir. Ayrimlar so'rashadi: “Shialik yaxshiroqmi yo soxta salafiylikmi?”. Bularning birortasi ham yaxshi emas. Balki ikkisi ham adashgan, bir-biridan yomon oqimlardir. Ularni adashgan aka-ukalar deyish ham mumkin. Bunga bir nechta dalillar keltirish mumkin:
1. Shialik yo'nalishida 3 taloqni umuman e'tiborga olishmaydi. Soxta salafiylikda esa, 3 taloqni bir taloqqa hisoblanadi. Bizning hanafiy mazhabimizda ham, qolgan 3 mazhabda ham, sarohatan aytilgan 3 taloq 3 taloqqa o'tadi. Bunga ijmo' qilingan.
2. Shialik yo'nalishida umuman tarovih namozi o'qilmaydi. Soxta salafiylikda Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam tahajjudlariga qiyosan 8 rakat o'qiladi. Bizda esa, Umar roziyallohu anhu zamonida sahobalar ijmosi bilan joriy qilingan 20 rakat tarovih namozi o'qiladi.
3. Shialik yo'nalishida tahoratda oyoqqa mash tortilsa, soxta salafiylikda yupqa paypoqqa mash tortiladi. To'rttala mazhabda oyoqqa ham, yupqa paypoqqa ham mash tortilmaydi. Paypoqqa mash tortish haqidagi bittagina zaif hadisni e'tiborga olgan holda barcha fuqaholar aytishadiki, agar paypoqda mahsiga qo'yilgan shartlar topilsa, masalan, o'zi tikka tura olsa, urfiy safar – 1 farsax (5554m)lik yo'lda yurishga yarasa, ichiga suv kiradigan yupqa va teshik bo'lmasa, unga mash tortish joizdir.
4. Shialik yo'nalishining zohiriy belgisi shuki, ular Payg'ambarimiz sahobalarini so'kishadi, ularga nisbatan noloyiq gaplar gapirishadi. Soxta salafiylar sahobalarni so'kmasalarda, ularning gaplarini, ishlarini qabul qilishmaydi. Misol uchun, boya aytganimiz 3 taloqni 3 taloqqa hisoblashmaydi, holbuki, bu Umar roziyallohu anhu davrida amalda joriy qilingan. Tarovihni ham 20 rakatligini qabul qilishmaydi, bu ham Umar roziyallohu anhu davrida sahobalar ijmosi edi. Usmon roziyallohu anhu davrida joriy qilingan jum'a namozidagi ikkinchi azonni bid'at deb qabul qilishmaydi. Amr ibn Oss roziyallohu anhu kichik farzandi bo'yniga oyat va duolardan tumor taqqanini qabul etishmaydi. Bu ikki oqimni bir-biridan yomon demasdan yana nima deyish mumkin. Bular xuddi ikki farzanddan biri otasini so'ksa, ikkinchisi unga itoatsizlik qilib, aytganini qilmayotganga o'xshaydi. Sahobalarni badnom qildi nimayu, ularni xalq oldida e'tiborsiz qildi nima?! Bular sahobalarning nomini aytsa yo eshitsa roziyallohu anhu ham deyishmaydi. Huddi bir o'rtog'ini tilga olingandek muomalada bo'lishadi. Abu Hurayra deb qo'yadi. Sahobaga nisbatan ehtiromi yo'qmi, Imom Abu Hanifaga va boshqa mujtahid ulamolarga ehtirom ko'rsatisharmidi. Musulmonlarga nisbatan juda odobsiz muomalada bo'lishadi. Namoz o'qiyotgan kishini kofir deyishadi. Nimaga? Namozda Fotiha surasini o'qish farz. 3-4 rakatda o'qimasa, yo bilmagani uchun o'qimagan bo'lsa, u farzni tark etdi, kofir bo'ldi deyishadi, ayrim chalasavodlari.
Soxta salafiylar orqasida namoz o'qisa namoz qaytarib o'qiladimi?
Bu savolning javobi tafsilotni talab qiladi. Agar soxta salafiy yupqa paypoqqa mahs tortuvchi va shunga o'xshash tahoratni to'liq bajo etmaydiganlaridan bo'lsa, muqtadiy namozini qaytadan o'qib oladi.
Soxta salafiylar avliyolarni va karomatni tan olishmaydi. Holbuki, ularning da'volariga qarshi Qur'oni karimda va ahodisi nabaviyda ko'plab dalillar va misollar mavjud. Zakariyo alayhissalom kafillikka olgan Bibi Maryamning mehrobda, ibodatxonalarida paydo bo'lgan nozu ne'matlar Alloh taolo tomonidan Bibi Maryamga berilgan karomat va avliyolik ekani Kalomullohda sobit bo'lgan. Osim roziyallohu anhuni o'ldirilgach, mukofot sifatida belgilangan katta miqdordagi pulni olish maqsadida uning boshini kesishga borgan mushriklarni bir guruh arilar talagani va Osim roziyallohu anhuning jasadlarini himoya qilgani, keyinchalik jasad yuqolib qolgani kabi jonli misollar hadislarda serob.
Jum'a kunlarining birida bir imom domlaga telefonga bir musulmon tomonidan sms xabar yuborilgan. Unda quyidagi ma'nodagi gaplar yozilgan edi: “Ey falonchi! Allohning senga va oilangga la'nati bo'lsin. Chunki sizlar Moturidiy aqidasidasizlar. Sen minbardan turib she'r aytasan...” Buni qarang, jum'a kunida jum'a bilan tabriklash o'rniga bir musulmonni, imomini avlodu ajdodi bilan qo'shib la'natlamoqda. Sababni qarang, imom Moturidiyning aqidaviy mazhabida bo'lganligi uchun. Agar bunday soxta salafiylarga, hatto ularning katta-katta rahnamolariga ham imom Moturidiyning kitobini bersangiz, uni to'liq o'qib, tushuna olishmaydi. Uning so'zini tushinishga ilmu aqllari ham etmaydi. Masjidda minbardan turib she'r aytmaslik da'vosiga keladigan bo'lsak, masjidda hech bir imom man' qilingan lag'v, bema'ni va masjidga, minbarga noloyiq she'rlar aytmaydi. Aytiladigan she'rlar oyat, hadislarning sharhi, ezgulikka chorlaydigan, yovuzlik, nojo'ya ishlardan qaytaradigan hikmatli so'zlar bo'ladi. Qolaversa, Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallamning shoirlari bo'lgan. Masjidi nabaviyda Hasson ibn Sobit roziyallohu anhu uchun minbar qo'yilgani haqida “Jomi-ut Termiziy”da Oisha roziyallohu anhodan rivoyat sobit bo'lgan. Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam Hasson roziyallohu anhuga mushriklarga she'rlari bilan javob qaytarishini buyurganlar va unga Jabroil (alayhissalom)ni ilhom berib turishi uchun Allohdan madad so'raganlar. “Sunani Abu Dovud” va “Sunani Nasoiy” kitoblarida kelganki, Makkaga qazo umrasini qilishga borilganida Rosululloh sallallohu alayhi va sallam Ka'bani tavof qilayotganlarida u zotning oldlarida bir rivoyatda Abdulloh ibn Ravoha roziyallohu anhu, boshqa rivoyatda Ka'b ibn Molik she'r aytib turib borishardi. Umar roziyallohu anhu ularni malomat qilmoqchi bo'lganlarida, Rosululloh ularning she'rlari mushriklarga nayza sanchishdan ko'ra og'riqliroq ekanini aytib, ularni tinch qo'yishini aytganlar.
Bugungi globallashuv va noxolis axborotlar keng tarqalib borayotgan zamonda biz musulmonlar zirak bo'lishimiz, oqni qoradan, yaxshini yomondan ajrata oladigan bo'lishimiz lozim. 14 asrdan beri e'tiqod qilib kelayotgan hanafiy mazhabimizni mahkam tutishimiz, uni yaxshilab o'rganib, amal qilishimiz, har xil guruh va toifalarning tuzog'iga tushmasligimiz uchun diniy bilimlarimizni oshirib borishimiz zarur.
Hoshimjon Nizomiddinov - Imom Termiziy o'rta maxsus islom ta'lim muassasasi o'qituvchisi.
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz