Sayt test holatida ishlamoqda!
15 Sentabr, 2026   |   4 Rabi`us soni, 1448

Toshkent shahri
Tong
04:43
Quyosh
06:03
Peshin
12:18
Asr
16:43
Shom
18:37
Xufton
19:52
Bismillah
15 Sentabr, 2026, 4 Rabi`us soni, 1448

Ulamolar va bid'atchilarning farqi

05.07.2022   3135   6 min.
Ulamolar va bid'atchilarning farqi

Ummati Muhammadiyya orasida turli ixtiloflar har zamon ko'tarilib turadi. Hozir bunday ixtiloflar rosa keng tarqagan zamonda yashamoqdamiz. 

 Odamlar orasida ixtilof chiqazish, ummatni tafriqa qilish juda xatarli ishlardan. Bu ish bizning ummatga zarar bo'lish bilan birga dushman uchun manfaatli hisoblanadi. Chunki bayrog'i, ommaviy fikrlashi, g'oyasi bir bo'lgan millatni yiqishdan ko'ra turli xil firqalarga bo'linib olgan millatni yiqitish ancha oson.

 Ixtiloflar ham turlicha. Millatchilik, mahalliychilik kabi illatlar yana aqiydaviy, fiqhiy, siyosiy, ijtimoiy ixtiloflar ummat kelajagiga rahna solib turgan xavflardan. 

 Aqiydaviy va fiqhiy ixtilof yoyilishining asosiy sababi ummat orasidagi befarosatlar yoki xoinlar tomonidan o'qtin o'qtin bunday ixtiloflarni esga olinishi va eslatilishidir. Yana asl maqsad tushunilishi qiyin bo'lgan hamda mutashobih bo'lgan oyatu hadislarni omma oldida zikr qilish ham bunday ixtiloflar qo'zg'alishi va tarqalishining eng katta sabablaridandir. Shuning uchun haq yo'ldagi zabardast ulamolarimiz bunday hadislarni omma oldida aytishni qoralashgan. Masalan Imom Suyutiy rahimahulloh Imom Navaviy rahimahullohning «Taqrib» nomli kitoblariga yozgan «Tadribur roviy» nomli asarlarida quyidagilarni aytadilar:

 «(Muhaddis) insonlar aqli ko'tarmaydigan va tushunmaydigan hadislarni (omma oldida aytishdan) chetlanmog'i darkor.*

 Masalan Allohning sifatlari zikr qilingan hadislar. Chunki ularning bunday hadislarni eshitib xato va noto'g'ri o'yga hamda tashbeh (ya'ni, Alloh taoloni yaratilgan mavjudotlarga o'xshatish)ga va tajsim (ya'ni, Alloh taoloni jism deb e'tiqod qilish)ga tushib qolishlari xavfi bor. 

 Aliy roziyallohu anhu: «Alloh va Rasuli yolg'onchiga chiqarilishini yaxshi ko'rasizlarmi?! Odamlarga ma'ruf narsalarni gapiring, ular inkor qiladiganlari esa tashlanglar», deb aytganlar (Imom Buxoriy rivoyat qilgan).

 Imom Bayhaqiy «Shuabul iymon»da Miqdom ibn Ma'diykaribdan rivoyat qiladi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: «Qachonki odamlarga Rabbilari haqida gapirsangiz, ularga g'arib bo'lgan va og'ir keladigan gaplarni aytmangiz».

 Ibn Mas'ud roziyallohu anhu: «Sen qavmga ularning aqli etmaydigan biror hadisni aytsang, albatta, ularning ba'zisida fitna bo'ladi», deganlar (Imom Muslim rivoyati).

 Hatib Bag'dodiy aytadilar: «(Muhaddis) yana avomga (shubhali ishlarning) ruxsatlari haqidagi hadislarni, sahobalar o'rtasida bo'lib o'tgan fitnalarni va isroiyliyotlarni aytishdan saqlanadi». Iqtibos tugadi. («Tadribur roviy» kitobi, «Muhaddis odoblari» bobi). 

 Shuningdek Hofiz Hatib Bag'dodiy rahimahulloh «Al-jome' liaxloqi ar-roviy va odobi as-some'» (Roviy axloqi va eshituvchining odobi jamlanmasi) asarlarida quyidagilarni aytadilar:

 «Muhaddis o'z imlolarida** avomning aqli ko'tarmaydigan hadislarni rivoyat qilishdan chetlanadi. Chunki bunda avom xatoga va vahmlar - turli o'ylarga kirib qolishlari, Alloh taoloni maxluqotlarga tashbeh qilishlari va U zotning vasfida mustahil bo'lgan sifatlarni U zotga nisbat berib qo'yishlari xavfi bor. Masalan zohiri tashbeh va tajsimni taqozo qiladigan va Azaliy Qadim zot - Allohga a'zo va qismlarni isbot qilishni keltirib chiqaradigan hadislar. Garchi bu hadislar sahih va ularning turli xil ta'villari bo'lsada, lekin ular faqatgina ahl bo'lgan kishilargagina rivoyat qilinishi kerakdir. Sababi ularning ma'nolarini bilmagan kishilar adashib ketib, hadislarni zohiriga yo'yishlari yoki ularni inkor qilishlari xavfi bor. Natijada esa u hadislarni rad etadilar va ularning roviylarini yolg'onchiga chiqazadilar». Iqtibos tugadi. Imom Hatib Bag'dodiy bu gaplaridan keyin aytilganlarga dalil o'laroq qariyb o'nta rivoyatni keltilaridar. 

 Imom Zahabiy rahimahulloh «Al-Muqizah» kitobida aytadilar: 

 «Muhaddis ommaning qalbi (aqli) ko'tarmaydigan mushkiloti (ma'nosida chigallik) bor hadislarni rivoyat qilishdan chetlansin. Agar bularni rivoyat qiladigan bo'lsa, bu xos majlislarda bo'lsin». Iqtibos tugadi.

 Ko'rib turganimizdek insonlar aqli ko'tarishi qiyin bo'lgan, zohiri tajsim va tashbehga olib boradigan hadislarni, agarchi ular sahih bo'lsa ham, omma oldida zikr qilish mumkin emas.

 Bugun esa ummatning 1400 yillik karvonini adashganga chiqarib, bunga o'zicha hadisdan dalil keltirayotganlarga qarasangiz, minbarlarda, ijtimoiy tarmoqda og'iz to'ldirib faqat ana shunday ommaga aytilishi mumkin bo'lmagan hadislarni aytadilar. Ummatni hadafidan, vazifasidan chalg'itadilar. Go'yo o'n to'rt asr hamma johil ediku, bular kelib musulmonlarning aqiydasini to'g'rilashdi. Go'yo bular kelguncha ushbu hadislarni hatto ulamolar ham bilmaganu, bular sahih manbalardan olib chiqib, ummatni zalolatdan qutqarib qoldi. Aslida esa ish g'irt teskarisi bo'ladi. Ulamolarimiz bu hadislarni bilgan, yodlagan, yozgan, sharhlagan va bunday hadislarni fitna bo'lmasin uchun ommaga zikr qilinishi taqiqlagan bo'lishadi.

 Kim haq kim esa aksi, buning o'zingiz xulosa qiling.

 Allohim hidoyatidan ayirmasin!

 ___

 *Ishora qilingan birinchi jumla Imom Navaviyning «Taqrib»da aytgan gaplari.

** Imlo - muhaddis hadisni o'ziga etib kelgan sanadi bilan to'liq aytib, rivoyat qilishi.

Mirolim Mansur

MAQOLA
Boshqa maqolalar
Maqolalar

“Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt”

28.08.2026   51997   9 min.
“Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt”

“Yangi O‘zbekiston” gazetasining shu yil 27 avgust kungi 175-sonida O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy, “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni sohibi Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR hazratlarining “Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt” nomli maqolasi chop etildi.
Ezgulik, bag‘rikenglik markaziga aylanayotgan mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohada erishilayotgan tarixiy yutuqlar e’tirofiga bag‘ishlangan qiyosiy-tahliliy maqolaning to‘liq matni bilan quyida tanishishingiz mumkin:

Bismillahir Rohmanir Rohiym.

Butun xalqimiz tomonidan katta shodiyona qilinayotgan, o‘z taqdirini shu aziz Vatan taqdiri bilan bog‘lagan qirq millionga yaqin yurtdoshimiz qalbini cheksiz faxr-iftixor tuyg‘ulariga to‘ldirayotgan mustaqillik bayrami – istiqlolimizning 35 yillik ayyomi bilan barchani chin qalbimdan muborakbod etaman.

Alloh taologa behisob shukrki, mamlakatimizda so‘nggi yillardagi jadal va keng ko‘lamli islohotlar qatorida e’tiqod erkinligini ta’minlash hamda mo‘min-musulmonlar emin-erkin toat-ibodat qilishi uchun yaratilayotgan sharoitlar yangi bosqichga ko‘tarildi.

Bunyodkorlik va ma’naviy tiklanish solnomasi

So‘nggi o‘n yillik solnomasiga qaraydigan bo‘lsak, yurtimizning har bir hududida ulkan bunyodkorlik ishlariga guvoh bo‘lamiz. Ularning eng mahobatlilari, shubhasiz, poytaxtimizdagi Islom sivilizatsiyasi markazi va Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasidir.

Bundan 9 yil oldin Islom sivilizatsiyasi markazini barpo etish haqida maxsus qaror qabul qilinib, amaliy ishlar boshlangan edi. Nihoyat joriy yilda qadimdan Toshkentning ma’naviy markazi bo‘lib kelgan Hazrati Imom majmuasi yonida milliy ruh va zamonaviy sharoitlarga ega muhtasham inshoot barpo etildi. Markazning asosiy zali, ta’bir joiz bo‘lsa, qalbi, hech shubhasiz, muqaddas Qur’on zalidir. Bu yerda dunyodagi eng qadimiy Hazrati Usmon Mus'hafi yuksak maqomiga yarasha munosib o‘rin topdi.

Bu maskanda O‘zbekiston musulmonlari idorasi ham yangi qarorgohiga ega bo‘ldi. Prezidentimizning oq fotihasi bilan biz ham shu yerda faoliyatimizni davom ettiryapmiz.

Imom Buxoriy majmuasi qurilishi 2019 yilda boshlangan edi. Qariyb 45 gektar maydonni qamrab olgan hududda ulkan maqbara, 10 ming kishilik masjid, innovatsion muzey, kutubxona, mehmonxonalar va boshqa zarur infratuzilma inshootlari barpo etildi.

Shu muazzam majmua foydalanishga topshirilayotganida xayolimga bir fikr keldi. Bilasiz, Imom Buxoriy bobomiz ilm talab qilish yo‘lida qancha mashaqqatlar chekib dunyo kezdilar. Buyuk muhaddis bo‘lib Vatanimizga qaytib keldilar. Lekin unga hozirgidek e’tibor, ehtirom, ­e’zoz ko‘rsatilmagandi. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini yuksak darajada qadrlash va targ‘ib etishga yangi bosqichda keng imkoniyatlar yaratildi. Hozir butun islom olami, barcha musulmonlar shu majmuaga talpinmoqda.

Shuningdek, Farg‘onadagi Burhoniddin Marg‘inoniy yangi majmuasi, Namangandagi Sulton Uvays Qaraniy ziyoratgohi, Andijon bosh masjidi, Surxondaryodagi termiziylar maqbaralari, Qashqadaryodagi Abu Muin Nasafiy ziyoratgohi, Buxorodagi Mir Arab oliy madrasasi, Nukusdagi Imom Eshon Muhammad, Urganchdagi Oxun bobo masjidlari, Toshkentdagi Suzuk ota, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf masjid-majmualari, Toshkent viloyatidagi Zangiota ziyoratgohini ham sanab o‘tish mumkin.

Yurtimizning shaharu qishloqlarida, eng chekka hududlarida 130 taga yaqin yangi masjid ochildi. 500 dan ziyod jome butunlay qaytadan bunyod etildi. 3 ta oliy va 1 ta o‘rta maxsus madrasa tashkil etildi. Jumladan, 500 yillik tarixga ega Mir Arab oliy madrasasining tarixiy maqomi tiklandi va uni dunyoga mashhur al-Azhar majmuasi darajasiga yetkazish ishlari davom etmoqda.

Samarqandda Hadis ilmi maktabi, Surxondaryoda Imom Termiziy ­nomidagi islom instituti, shuningdek, Imom Termiziy nomidagi o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi faoliyat boshladi. Toshkent islom institutida magistratura tashkil qilinib, bu yil ilk bitiruvchilar sohaning nufuzli idoralarida mehnat faoliyatiga kirishdi.

Qur’oni karim va tajvid o‘quv kurslari soni 30 dan oshdi. Mashg‘ulotlarni 100 mingdan ziyod tinglovchi yakunlab, Allohning kalomini o‘qish baxtiga erishdi. Bundan tashqari, internet orqali onlayn qiroat saboqlari yo‘lga qo‘yildi.

Diniy idoramiz huzurida Markaziy Osiyoda yagona bo‘lgan Fatvo markazi tashkil etildi. Bu yerda diniy ulamolarimiz har yili yurtdoshlarimizning 300 mingdan ortiq savoliga javob berib kelmoqda. E’tiborlisi, ishlash yo o‘qish maqsadida chet davlatda bo‘lib turgan vatandoshlarimizning savollariga mobil ilova va ijtimoiy tarmoqlar orqali ham javob berish imkoniyati yaratilgan.

Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy va Bahouddin Naqshband nomidagi 4 ta xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ta’sis etilib, nodir ilmiy-ma’rifiy asarlar tadqiq qilinmoqda.

Ziyorat va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash

Haj va umra safarlariga keng yo‘l berildi. Haj kvotasi 3 baravar, ya’ni 5 mingdan 15 mingga ko‘paygan bo‘lsa, umraga qo‘yilgan kvota cheklovlari olib tashlandi. Natijada har yili 1 millionga yaqin hamyurtimiz Allohning baytini ziyorat qilishga muvaffaq bo‘lmoqda.

Bu yildan boshlab Prezident hojilari dasturi joriy etilib, el-yurtimizga sidqidildan xizmat qilgan 100 nafar yurtdoshimiz haj safariga imtiyozli borib keldi.

Ramazon oyi, ikki hayit bayrami haqiqiy ma’noda katta ayyomga aylandi. Bu muborak sanalarni Prezident qarori bilan keng nishonlash dunyo mamlakatlari tajribasida yo‘q. Ayniqsa, joriy yilgi ayyomlarda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan amalga oshirilgan ulkan voqeliklarni alohida ta’kidlash kerak: Ramazon oyida 1 trillion 100 million so‘m, Qurbon hayitida 700 milliard so‘m mablag‘ xayriya ishlariga yo‘naltirildi.

Diniy soha xodimlariga bugungidek ­e’tibor, ijtimoiy, moddiy qo‘llab-quvvatlash ilgari kuzatilmagan edi. Ayniqsa, 15 ulamoning Imom Buxoriy ordeni bilan mukofotlanishi tarixiy voqea bo‘ldi.

Imom-xatiblarimiz xorijiy tajriba almashish va malaka oshirish uchun chet davlatlarga bormoqda. Xususan, AQSH, Rossiya, Buyuk Britaniya, Yevropa mamlakatlari, Saudiya Arabistoni, Misr, BAA, Turkiya, Janubiy Koreya singari davlatlarda malaka oshirish kurslari, Qur’oni karim xatmlari, diniy-ma’rifiy suhbatlarda ishtirok etmoqda. Albatta, bunday yuksak ehtirom va keng imkoniyatlar qalblarimizda cheksiz shukronalik tuyg‘usini uyg‘otadi. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda shukr qiluvchilarga ne’matlarini yanada ziyoda etishni va’da qilib, bunday marhamat qiladi:

“Va Robbingiz sizga: “Qasamki, agar shukr qilsangiz, albatta, sizga ziyoda qilurman. Agar kufr keltirsangiz, albatta, azobim shiddatlidir”, deb bildirganini eslang” (Ibrohim surasi, 7-oyat).

Ushbu ilohiy va’daga muvofiq, tinch va farovon kunlarimizning qadriga yetish, yurtimizda amalga oshirilayotgan xayrli va ezgu ishlarga shukronalik keltirish ne’matlarning bardavom va yanada ziyoda bo‘lishiga sababdir. Zotan, shukr faqat tilda emas, balki mehr-oqibat, saxovat va ezgu amallarda namoyon bo‘lishi bilan o‘z ma’nosini topadi.

Buyuk saodatning ifodasi

Mamlakatimizdagi ochiqlik siyosati natijasida O‘zbekiston musulmonlari idorasining islom olami bilan aloqalari rivojlanmoqda. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik mustahkamlandi. Turkiy davlatlar muftiylari kengashi, Abu Dabi tinchlik forumi, Xalqaro musulmon ulamolari kengashi, Musulmon donishmandlar kengashi, Islomiy fiqh akademiyasi, Islom olami uyushmasi, Podshoh Salmon nomidagi Hadisi sharif akademiyasi va Xalqaro islom fiqhi akademiyasi kabi nufuzli tashkilotlar shular jumlasidan.

Yaqinda mamlakatimizda I xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi o‘tkazildi. U butun dunyo e’tiborini yana bir bor O‘zbekistonga qaratdi. Forum doirasida ko‘plab nufuzli olimlar, ulamolar yurtimizga tashrif buyurib, amalga oshirilayotgan ijobiy o‘zgarishlarning shohidi bo‘ldi.

Yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk mutafakkir allomalarning hayoti va ilmiy merosini o‘rganish yuzasidan 600 dan ortiq kitob, monografiya, risola, roman nashr qilindi.

Umuman olganda, inson qadrini ulug‘lashga qaratilgan xalqparvar siyosat aholining turmush sifatini yanada oshirish, ilgari adashgan yo‘lidan qaytib, sog‘lom hayot kechirish yo‘lini tanlagan shaxslarni afv etish kabi savobli ishlarda namoyon bo‘layotir.

Bularning bari Alloh taoloning inoyati bilan erishilgan istiqlol sharofatidandir. Tiklangan ma’naviy qadriyatlar, keng ochilgan e’tiqod imkoniyatlari yangi O‘zbekistonda inson qadri naqadar yuksak darajaga ko‘tarilganining yorqin misolidir. Bu ishlar ma’rifat, bag‘rikenglik va ezgulik tamoyillari atrofida birlashgan xalqimizning kelajakka ishonchini yanada mustahkamlaydi.

Zero, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o‘z ta’limotlarida inson uchun eng ulug‘ saodat tinchlik-osoyishtalik, tansihatlik va xotirjamlik ekanini alohida ta’kidlaganlar:

“Sizlardan kim ahli-oilasi tinch, tani sog‘ va bir kunlik yeguligi bor holda tong ottirsa, go‘yoki unga butun dunyo to‘laligicha berilibdi” (Imom Termiziy rivoyati).

Bugun yurtimizda hukm surayotgan tinchlik va emin-erkinlik mana shunday ulug‘ saodatning amaliy ifodasidir.

Alloh taolo jonajon Vatanimiz istiqlolini abadiy, tinchligimizni barqaror aylasin! Yurtimiz rivoji va xalqimiz farovonligi yo‘lida sidqidildan xizmat qilayotgan Prezidentimiz va barcha mutasaddilarga kuch-g‘ayrat, mustahkam sog‘liq va ulkan zafarlar yor bo‘lsin. El-yurtimiz ahil-inoqligi, xonadonlarimizning qut-barakasi hech qachon arimasin!

Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy, “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni sohibi

Maqolalar