Qadimdan libos insonning ijtimoiy mavqei, kasb-korini anglatgan. Boyonlar, musofir darveshlar, hunarmand-savdogarlar, shuningdek, urug' va elatlarni-da libosiga qarab tanisa bo'ladi. Boisi kiyim madaniyat ko'zgusi. Bugun yirtiq-yamoq shim, kalta paypoq kiygan yoshlar ko'payib bormoqda. Bu ham madaniyat belgisi, deguvchilar topiladi. Ammo bu kabi “urf”lar xalqimizning qadimdan meros kiyinish madaniyatiga ta'sir ko'rsatayotganini ko'rib, og'rinamiz.
Biz “O'zbekiston belgisi” ko'krak nishoni sovrindori, P.Ben'kov nomidagi Respublika rassomlar tayyorlash maktabining liboslar dizayni katta o'qituvchisi Malika Qo'ziyeva bilan shu mavzuda suhbatlashdik.
– Libos inson xususiyati, fe'l-atvoriga qanchalik bog'liq va qadimda turkiy xalqlarda qanday kiyinish uslublari bo'lgan?
– Libos insonning turli xususiyati, madaniyati, tarbiyasi, didi va fe'l-atvorini ta'riflab beruvchi ko'zgudir. Turkiy xalqlarning eng qadimgi va ilk muhim bo'g'inlaridan biri bu – og'uz beklari, ya'ni ona sut bergan ilk farzandi – o'zbeklar bo'lgan deyishadi. Shuning uchun ham turkiy xalqlar ichida eng katta tarixga ega bugungi turklar O'zbekistonni ota yurtimiz, deb atashadi. Shu sabab turkiy xalqlar madaniyati bir-biriga yaqin.
Kamoliddin Behzod chizib qoldirgan bebaho miniatyura asarlarida ham ota-bobolarimizda kiyinish madaniyati yuksak bo'lganini ko'rish mumkin. Undan ham avvalgi, Afrosiyob (Samarqand), Varaxsha (Buxoro), Holchayon (Surxondaryo), Qizyotgan qal'a (Qadim Horazm-Qoraqalpog'iston) kabi qadimgi devoriy suratlar orqali hatto eramizdan avvalgi, bugungi ko'plab xalqlar hali er yuzida bo'lmagan davrlarda vatanimiz hududida o'ziga xos liboslar mavjud bo'lganini kuzatamiz. Qolaversa, qadimdan O'zbekiston Buyuk ipak yo'li orqali G'arb va Sharqqa kiyim-kechak, poyabzal va bosh kiyimlar uchun barcha iqlim va o'lkalarga zarur bo'lgan paxta, ipak, qorako'l, momiq, oshlangan ko'n va teri etishtirib etkazib bergani va bugungi kunda ham yurtimiz dunyoga turli libos uchun qimmatbaho tabiiy materiallarni etishtiruvchi eng yirik eksportyorlardan bo'lib kelayotgani bejiz emas. Bu o'zbek xalqining qadimdan yuksak did bilan kiyinish madaniyatiga ega xalqlardan bo'lganini isbotlaydi.
– Liboslarning jamiyatdagi ahamiyati va ularning mutanosibligi haqida ham to'xtalib o'tsangiz?
– Libos, ayniqsa, bosh kiyim hamma davrlarda, hamma xalqlarda muhim ahamiyatga ega bo'lgan. Bosh kiyimga qarab odamning ijtimoiy mavqei, millati, qaysi elat yoki urug'ga mansubligi, qaysi tabaqadan ekani, yoshi, jinsi, oilaviy maqomigacha bilish mumkin bo'lgan. Bejiz hukmdorlar toj, qalandar-darveshlar qalpoq, ma'lum yoshga qarab xorazmliklar cho'girmani turli rangdagisini, toshkentlik yigitlar uylangan yoki bo'ydoqligiga, unashtirilganini bildiruvchi kashtali do'ppilar kiymagan. Shuning uchun bosh kiyim avvalo egasining maqomini ko'rsatib turuvchi “ma'lumotnoma” bo'lgan. Bosh kiyim ustki libos bilan mutanosib bo'lishi ham kerak. Nafaqat kiyinish uslubi, balki liboslar ranglari ham bir-biriga mos bo'lsa, nur ustiga nur (bu mutanosiblikni, ayniqsa, ayol-qizlar qoyillatadi). Sababi libos insonning butun boshli “ID kartasi” vazifasini bajaradi.
Mashhur rus yozuvchisi Konstantin Paustovskiyning 1916 yilda o'zi ko'rgan va uni dahshatga solgan voqea – Vatan ozodligi uchun kurashgan minglab o'zbeklarni Moskva ko'chalari bo'ylab bir necha kun davomida haydab o'tilgani haqida yozar ekan, ularning boshidagi do'ppisini asosiy belgi sifatida ko'rsatadi: “Ko'chalar bo'ylab soqchilar yashil rang chopondagi minglab o'zbeklarni haydab borishardi. O'rta Osiyodagi qo'zg'olonlar bostirilgach, o'zbeklarni Murmansk sari, shimoliy qutb temir yo'lini qurib, o'lib ketmog'i sari boshlab ketar edi. Quruq qor uchqunlari ularning kumushrang naqshli qora do'ppilarini qoplardi. Bu mahkumlarning o'tishi bir necha kunlab davom etdi…” – deb yozadi u.
– Liboslar tarixi mutaxassisi sifatida qaysi qadimgi libosni hozirgi davrga qaytarishni xohlaysiz?
– Men aslida liboslar dizayneriman. Ko'pincha tarixiy libos va kiyimlar loyihalari ustida ishlaganim tufayli va Pavel Ben'kov nomidagi rassomlar maktabida uzoq yillardan buyon liboslar tarixidan dars berib kelayotganim sabab ko'p yillardan buyon o'zbek va jahon xalqlari liboslari tarixini o'rganaman. Tabiiyki, o'z ijodimda ham bu juda qo'l keladi. Parijda, Londonda, Moskvada, Lyuksemburgda, Urumchida bo'lib o'tgan ko'plab xalqaro libos tanlovlari va festivallarda taqdirlangan liboslarim aynan tarixiy mavzuda ishlangani va dizaynida an'anaviy o'zbek matolaridan keng foydalanilgani – bular barchasi ushbu sohada hali katta ijodiy imkoniyatlar borligini ko'rsatadi.
Keyingi yillarda milliy o'zlikni anglashga katta e'tibor qaratilmoqda, maqom, baxshichilik, milliy hunarmandchilik kabi yo'nalishlar rivojlantirilmoqda. Bu albatta milliy liboslar rivojiga, ularni ommalashtirishga xizmat qildi. Ammo shu bilan birga, milliy matolarimizdan, ayniqsa, ayollar kiyimlarida ishlatiladigan ipak matolardan didsizlarcha foydalanish hollari afsuski ko'paydi. Bu muammolarning echimi milliy liboslar tarixini chuqur tahlil qilib o'rganishda, deb hisoblayman.
– Yoshlar kiyinishda G'arbga ko'r-ko'rona taqlid qilishi haqida fikringiz qanday?
– Bilasizmi, bunday mavzularning kun mavzusi qilib katta muhokamaga olib chiqilishi nafaqat yoshlar, balki aksariyat katta yoshli yurtdoshlarimizda ham kiyinish bobida bilim va zakovat etarli emasligidan dalolat beradi. Bu holatni men yoshlarimizning zamonaviy bo'laman deb yarashsa-yarashmasa kiyib, begona madaniyatlarga ergashib ketayotgani, xalqimizning tarixiy merosidan, kiyinish madaniyatidan bexabar bo'lib qolayotganidan deb tushunaman. Bunday mavzularni katta muhokamaga olib chiqishdan ko'ra yoshlarga o'rnak bo'ladigan milliy dizayndagi liboslarni urfga aylantirish borasida bosh qotirsak yaxshi bo'lar edi.
Yulduz O'RMONOVA
suhbatlashdi.
Manba: O'zbekiston milliy axborot agentligi
Mustaqillik bayrami arafasida Vatan ozodligi yo‘lida kurashgan qahramon ajdodlarimizni minnatdorlik bilan yod etamiz, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Davlatimiz rahbari matbuot xizmati ma’lumotiga ko‘ra, ularning jasorati bugungi erkin hayotimiz va milliy istiqlolimizning qadrini yanada teran anglatadi.
28 avgust kuni Shahidlar xotirasi xiyoboniga davlat va jamoat tashkilotlari vakillari, ulamolar, nuroniylar va ziyolilar yig‘ildi.
Qatag‘on qurbonlarini yod etish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi.
Vatan fidoyilari haqiga Qur’on tilovat qilinib, duo o‘qildi. Elga osh tortildi.
Xiyobondagi ramziy qabr yonida ham Qur’on tilovat qilindi. Shu yerda davlatimiz rahbarining ulamolar va ziyolilar bilan tarixiy xotirani asrash, qatag‘on qurbonlari nomini tiklash hamda yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash masalalari yuzasidan muloqoti bo‘ldi.
– Shu kunlarda el-yurtimiz bilan birgalikda mustaqilligimizning 35 yilligini katta xursandchilik bilan kutib olyapmiz, – dedi Shavkat Mirziyoyev. – O‘ttiz besh yildan buyon hech kimga qaram bo‘lmasdan, mana shunday tinch va tiniq osmon ostida erkin va farovon yashayapmiz. Bu – katta baxt, bebaho boylik. Shunday ulug‘ kunlarda istiqlol va ozodlik yo‘lida halok bo‘lgan qahramon ajdodlarimizni eslash, ularning xotirasiga hurmat bajo keltirish – muqaddas burchimiz.
Davlatimiz rahbari fidoyi ajdodlarimizning qahramonligi hech qachon unutilmasligi, ularning jasorati xalqimiz uchun hamisha ma’naviy kuch manbai bo‘lib qolishini ta’kidladi.
– Barcha islohotlarimiz markazida turgan “Inson qadri uchun!” degan ezgu g‘oya jasur ota-bobolarimizning ruhlarini shod etish, orzu-niyatlarini ro‘yobga chiqarish bo‘yicha ishlarimizni yanada kuchaytirishni talab etadi. Bu aziz insonlar xotirasi qancha e’zozlansa, bugungi tinch hayotimiz, milliy istiqlolimiz qadri shuncha oshadi, – dedi Prezident.
Keyingi yillarda qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish va tarixiy adolatni tiklash borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Shahidlar xotirasi xiyobonidagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi to‘liq rekonstruksiya qilinib, ekspozitsiyasi boyitildi, zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlandi. Raqamli tizimlar va sun’iy intellekt yordamida ko‘rgazmalarning ta’sirchanligi oshirildi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va barcha viloyatlarda tashkil etilgan qatag‘on qurbonlari muzeylari ham zamon talablari asosida jihozlandi. Ularning fondlari dunyoning turli nuqtalaridan keltirilgan noyob hujjatlar va fotosuratlar bilan boyitilmoqda.
2021-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan qatag‘on qurboni bo‘lgan 1 ming 200 dan ziyod yurtdoshimiz oqlandi. Joriy yilda sobiq mustabid tuzum davrida nohaq ayblanib, turli muddatlarga qamalgan yoki o‘limga hukm etilgan yana 161 nafar vatandoshimizning nomi oqlandi.
So‘nggi besh yilda jadid bobolarimiz merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Mustabid tuzumda nohaq qurbon bo‘lgan vatandoshlarimizning nomlari aniqlanib, ularning faoliyati, ilmiy va ijodiy merosi o‘rganilmoqda. Yuzlab, minglab fidoyi yurtdoshlarimiz haqidagi ma’lumotlar kitoblar, matbuot va ommaviy axborot vositalari orqali xalqimizga yetkazilmoqda.
Muloqotda o‘tgan asrning 80-yillarida ham minglab vatandoshlarimiz “paxta ishi”, “o‘zbek ishi” degan soxta ayblovlar bilan siyosiy qatag‘onga uchragani qayd etildi. 1983-1990 yillarda 40 ming nafar o‘zbekistonlik tergov qilinib, 5 ming nafari jinoiy javobgarlikka tortilgan. Bugun bu borada ham tarixiy adolat tiklanmoqda. Bunday ezgu ishlar izchil davom ettirilishi ta’kidlandi.
Davlatimiz rahbari dunyoda qurolli mojarolar va siyosiy qarama-qarshiliklar kuchayib, ular bizga yaqin mintaqalarga ham kirib kelayotgani tashvishli ekanini ta’kidladi. Bu yurtimizdagi tinchlikni qadrlash, yanada jips va hamjihat bo‘lib yashashni talab etadi.
– Bizning yo‘limiz – tinchlik, do‘stlik va hamkorlik yo‘li. O‘zbekiston ushbu yo‘ldan hech qachon ortga qaytmaydi, – dedi Prezident.
Bugun yurtdoshlarimiz dunyoning istalgan mamlakatiga emin-erkin borib kelmoqda, O‘zbekiston barcha davlatlar bilan tenglik asosida hamkorlik qilmoqda. Bu mustamlakachilik zanjirlari va “paxta qulligi”dan butunlay ozod bo‘lganimizning amaliy ifodasidir.
Hayot va kelajakni bilim hamda ma’rifat asosida qurish, uzoq-yaqin mamlakatlar bilan do‘stona hamkorlik qilish Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining muhim sharti ekani ta’kidlandi. Buyuk jadid bobolarimiz bejiz millatni uyg‘oqlikka, bilim va ma’rifatga chaqirmagan. Ularning kurash va ma’rifat maktabi bugun ham g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega.
Shu bois, yoshlarning sifatli ta’lim olishi, vatanparvar insonlar bo‘lib voyaga yetishiga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi o‘n yilda oliygohlar soni 77 tadan 205 taga yetkazildi, qabul kvotalari muntazam oshirib borildi. Jahondagi TOP-100 talikka kiradigan oliygohlarda 3 ming 500 dan ziyod farzandimiz ta’lim olmoqda. Maktab va maktabgacha ta’lim tizimlarida ham muhim o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
– Yoshlarni milliy g‘urur asosida tarbiyalashga alohida ahamiyat berishimiz kerak. Milliy g‘urur – insonning qalbini, yuragini, butun vujudini kuch-g‘ayratga to‘ldiradigan qudratli kuch. Milliy g‘ururi bor odam hech qachon yengilmaydi, – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Poytaxtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi barpo etildi, Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasi butunlay qaytadan bunyod qilindi, Marg‘ilonda Burhoniddin Marg‘inoniy nomidagi markaz ishga tushirildi. Bular Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li – tinchlik, do‘stlik va bunyodkorlik, bilim hamda ma’rifat yo‘li ekanini tasdiqlaydi.
So‘nggi o‘n yilda diniy-ma’rifiy sohada amalga oshirilgan islohotlar tufayli 100 mingdan ziyod yurtdoshimiz hojilik maqomiga ega bo‘ldi. Davlatimiz rahbari diniy jamoatchilik jamiyatda mehr-oqibat muhitini mustahkamlash, yoshlarga to‘g‘ri tarbiya berish jarayonlarida yanada faol ishtirok etishiga ishonch bildirdi.
– Bugun mana shu tabarruk maskanda turib, tinch-osoyishta hayotimiz, erishayotgan yutuqlarimiz uchun Yaratganga behisob shukronalar aytamiz. Mana shunday ozod va farovon kunlarni orzu qilib, armon bilan o‘tgan qahramon ota-bobolarimiz, jasur momolarimizning ruhlari shod bo‘lsin! Yurtimiz tinchlik, taraqqiyot va farovonlik diyori sifatida yanada gullab-yashnasin! Alloh taoloning o‘zi Vatanimizni panohida asrasin! – dedi Prezident.
Ulamolar qatag‘on qurbonlari va Vatan ozodligi yo‘lida jon fido etgan ajdodlarimiz ruhiga duo qilib, yurtimizdagi tinchlik-xotirjamlik, fayzu baraka barqaror bo‘lishini tiladilar.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati