Yaqinda Abdulloh Zufarning “you tube” tarmog'iga joylashtirgan Qur'onni tafsir qilish borasida qilgan suhbatini eshitib qoldim. Unda Abdulloh Zufar Ibn Taymiya rahimahullohning bir oyatni tafsir qilish uchun yuzlab tafsir kitoblarini ko'rishini, lekin ulardan qoniqmasdan Allohga duo iltijolar qilishini natijada o'sha oyat borasida hech kim eshitmagan tafsirni qilishini aytib o'tgan. Shundan so'ng o'zining fikrlarini davom ettirib, Islom olamida eng mo''tabar hisoblangan ayrim tafsir kitoblarini jumladan, Imom Tabariyning tafsirini yuzaki yozilgan tafsirlar sirasiga kiradi, degan!
Ho'sh! Haqiqatda ham shundoqmi? Yoki asl holat tamoman boshqachami? Imom Tabariy o'z tafsirlarini qancha muddatda yozgan va unda qanday uslubni tanlagan? Mo''tabar ulamolar mazkur tafsir haqida nimalar degan? Quyida shu kabi savollarga javob berishga harakat qilamiz.
Tafsiri Tabariy nomi bilan shuhrat qozongan “Jome'u-l-bayon fiy ta'vili-l-Qur'on” nomli ushbu bebaho asar ba'zi tadqiqotchilar nazdida ma'sur tafsir yo'nalishida yozilgan ilk mukammal asar sifatida bilinadi.
Mufassir avval oyati karimani keltiradi. So'ngra, unga umumiy ma'no beradi. So'ngra, birorta sahobiy yoki tobeindan oyati karimaning tafsiriga aloqador bo'lgan so'zlarini sanadlari bilan keltiradi. Muayyan oyatlarning o'qilish tartibi borasida vorid bo'lgan turli xil qiroat uslublarini zikr qiladi va ulardan birini tarjih etadi. Oyat mazmuni yoxud sababi nuzuliga taalluqli bo'lgan hadisi shariflarni ham sanadlari bilan zikr qiladi. Oyatlardan tarmoqlanib chiquvchi fiqhiy hukmlarga ham to'xtaladi. Goho, e'tiqodiy masalalarga ham teginib, bid'at ahliga ilmiy raddiyalar beradi.
Rivoyat qilinishicha, Muhammad ibn Jarir Tabariy ushbu asarni yozishdan oldin uch yil mobaynida istixora qilgan. So'ngra, qirq yil davomida har kuni qirq varaqdan yozgan. Uni imlo qilishdan avval shogirdlariga yuzlanib, “Qur'on tafsirini yozib olishga g'ayrat qila olasizmi?”, deydi. U zamonlarda ustozlar aytib turganlar. Shogirdlar yozib turganlar. Shunda shogirdlar: “u necha varaq bo'ladi?”, deyishdi. U kishi: “o'ttiz ming varaq bo'ladi”, deb javob berdilar. Shogirdlar “buni yozib tamomlaguncha umr ketib qolar ekan”, deya e'tiroz bildirishdi. Shundan so'ng, Tabariy o'z tafsirini qisqartirib, uch ming varaqqa tushirdi. Lekin, shunda ham ushbu asar hajm jihatidan eng katta tafsir bo'ldi.
Uning aksar, matbaalar tomonidan chop etilgan nusxasi o'ttiz mujalladdan iborat. Aytish joizki, Tabariy tafsiridan so'ng bugungi kungacha ta'lif etilgan aksar tafsir kitoblarining uslubi Tabariy qo'llagan uslubdan katta farq qilmaydi.
Ko'plab mashhur islom ulamolari tafsiri tabariyning o'z bobida misli yo'q bir kitob ekanligini e'tirof etib, madh etganlar. Jumladan, Abu Homid Isfiroyiniy shunday deydi: “Agar kimdir ushbu tafsirga ega bo'lish uchun Chin (Hitoy) yurtiga safar qilsa, bu yo'lda chekkan mashaqqati arzimas hisoblangan bo'lurdi”.
Imom Navaviy o'zining “Tahzibu-l-asmo va-l-lug'ot” nomli asarida Ibn Jarir Tabariyning tarjimai holiga to'xtalar ekan: “Uning mashhur ta'rix kitobi bor. Shuningdek, tafsir borasida hech kim o'xshashini tasnif qilolmagan bir kitobi mavjud”, deydi.
Jaloliddin Suyutiy aytadi: “Agar mendan qaysi tafsirga yo'llaysiz va o'quvchiga bu borada qaysi ishonchli kitobni maslahat berasiz, desang, men bunday kitob imom Abu Ja'far ibn Jarir Tabariyning tafsiridir, deb aytaman. Qaysiki, barcha mo''tabar ulamolar tafsir borasida uning o'xshashi yozilmaganligiga ittifoq qilganlar”.
Imom Abu Bakr Hatib o'zining “Tarixi Bag'dod” kitobida shunday yozadi: “Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir Tabariy... shunday olim ediki, so'zlari hukm o'rnida qabul qilinardi, uning ra'yiga murojaat qilishardi. U o'z asrida hech kim muvaffaq bo'lmagan darajada ilm oldi va ularni yozdi. U Qur'oni karimni to'la yod olgan, qiroat turlarining barchasini chuqur o'zlashtirgan, ularning ma'nolarini teran o'rgangan olim edi...”.
Yuqorida aytib o'tilgan ma'lumotlardan ma'lum bo'lmoqdaki, Imom Tabariy rahmatullohi alayhining yozgan tafsirlari hech ham yuzaki tafsir emas ekan. Abdulloh Zufarning gapi borasida esa, mo''tabar ulamolarning obro'sini to'kish maqsadida ataylab aytilgan gap, degan xulosa qilishimiz mumkin. Imom Tabariyning hayoti va ilmiy ijodi bilan yaqindan tanishgan har qanday kishi bunga amin bo'ladi.
Omon Qodirov, “Hoja Buxoriy” o'rta maxsus islom bilim yurti o'qituvchisi
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz