Abu Ja'far Tahoviy rahmatullohi alayhning Aqidatut Tahoviya va Abu Hafs Nasafiy rahmatullohi alayhning Aqoidun Nasafiya asarlari o'rtasida farqli qarashlar bormi? Agar bor bo'lsa ular qaysi masalalar? Bu asarlarning qaysi biri foydaliroq? degan savollar uchrayotgani bois, bu savollarga yozma ravishda batafsil javob berish ma'qul ko'rildi.

Aqidatut Tahoviya asari “Ahli sunna aqidasi bayoni”, “Sunnat va jamoat bayoni” va “Aqida” nomlari bilan mashhur bo'lgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiya matni faqat “Aqoid” va “Aqoidun Nasafiya” nomlari bilan tanilgan.

Avvalo bu ikkala matn ham Ahli sunna val jamoa e'tiqodini bayon qiluvchi, asl ma'nolari bir bo'lgan, eng mashhur, eng mo''tabar matnlar hisoblanishini ta'kidlash lozim. Bu ikki matn boshqa-boshqa davrlarda va boshqa-boshqa yurtlarda yozilgan. Aqidatut Tahoviya milodiy 900 yillar atrofida Misrda yozilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiya esa ikki yuz yildan ortiq vaqtdan so'ng, ya'ni  milodiy 1100 yillardan keyin Movarounnahrda yozilgan. Shunga ko'ra aqida masalalarini bayon qilishda ular o'rtasida ayrim  farqlar bo'lishi tabiiydir. Ular o'rtasidagi ayrim juz'iy farqlar esa quyidagilardan iborat:

1. Aqidatut Tahoviyada musulmonlar o'rtasidagi aqidaviy ixtiloflarda millat faqihlarining aqidaviy qarashlari qanday bo'lgani jamlangan. Aqoidun Nasafiyada esa mavzu kengroq olingan, ya'ni musulmonlarning nomusulmonlardan farqli aqidaviy qarashlarini ham, faqat moturidiylarga xos bo'lgan e'tiqodiy qarashlarni ham jamlashga e'tibor qaratilgan;
2. Aqidatut Tahoviya tavhid mavzusi bilan boshlangan, Aqoidun Nasafiya esa ilm vositalari mavzusi bilan boshlangan;
3. Aqidatut Tahoviyada oqil bandalarning bilish vositalari, ya'ni qat'iy aqidalar ularda qaysi yo'llar bilan hosil bo'lishi mavzusi bayon qilinmagan, Aqoidun Nasafiyada esa bu mavzu batafsil bayon qilingan;
4. Aqidatut Tahoviyada olam va uning nimadan iborat ekani mavzusiga kirishilmagan, Aqoidun Nasafiyada esa bu mavzu alohida bayon qilingan;
5. Ko'plab o'rinlarda ikkala matnda bir xil ma'no farqli iboralar bilan ifodalangan. Masalan, Aqidatut Tahoviyada Alloh taoloning sifatlari yaralmishlardan oldin ham bor bo'lgan azaliy sifatlar ekani, yaralmishlar vujudga kelishlari sababli U zotda oldin bo'lmagan biror sifati ziyoda bo'lmagani aytilgan, Aqoidun Nasafiyada esa olamning o'zi uning yaratuvchisi komil sifatlar sohibi ekaniga, nuqsonli sifatlardan xoli ekaniga dalolat qilishi ifodalangan;
6. Aqidatut Tahoviyada Alloh taoloning zamon va makondan xoli ekani ochiq lafz bilan aytilmagan, balki olti taraf Uni ihota qila olmasligi va mutlaq behojat ekani aytilgan,  Aqoidun Nasafiyada esa “U zot biror makonda o'rin olmaydi, Unga biror zamon joriy bo'lmaydi”, deya ochiq lafz bilan aytilgan;
7. Aqidatut Tahoviyada Alloh taoloning sifatlari Qur'oni karim va hadisi shariflarning lafzlariga muvofiq ravishda batafsil bayon qilingan, Aqoidun Nasafiyada esa mazkur lafzlardan tushuniladigan va e'tiqod qilinadigan ma'nolar umumiy tarzda bayon qilingan;
8. Alloh taoloning sifatlari zotining ayni ham, Undan boshqa ham emasligi masalasiga Aqidatut Tahoviyada to'xtalinmagan, Aqoidun Nasafiyada esa bu masala ochiq bayon qilingan;
9. Aqidatut Tahoviyada takviyn sifati umumiy tarzda batafsil vasf qilingan,  Aqoidun Nasafiyada esa bu sifat to'g'risidagi ixtiloflarda  moturidiylarning qarashlari qanday ekani bayon qilingan;
10. Aqidatut Tahoviyada barcha yaralmishlarning ajallarini Alloh taolo belgilab qo'ygani aytilgan, Aqoidun Nasafiyada esa qatl etilgan shaxs ham ajali bilan o'lgan bo'lishi, o'limning haqiqati nima ekani va ajalni bitta deb e'tiqod qilish masalalari ham aytilgan;
11. Aqidatut Tahoviyada Alloh taoloning mutlaq rizq beruvchi ekani aytilgan, Aqoidun Nasafiyada esa harom ham rizq hisoblanishi, barcha o'zining rizqini halol bo'lsin yo harom bo'lsin albatta to'la-to'kis olishi bayon qilingan;
12. Aqidatut Tahoviyada “aslah” masalasi ochiq bayon qilinmagan, Aqoidun Nasafiyada esa bu masala ochiq bayon qilingan;
13. Aqidatut Tahoviyada Muhammad sollallohu alayhi vasallamning payg'ambarlik sifatlari batafsil bayon qilingan, Aqoidun Nasafiyada esa u zot alayhissalomning payg'ambarlarning so'ngisi va eng afzali ekanliklarini aytish bilan kifoyalanilgan;
14. Aqidatut Tahoviyada payg'ambarlarning adadi haqida qanday e'tiqodda bo'lish bayon qilinmagan, Aqoidun Nasafiyada esa ularni ma'lum bir adadga cheklash durust emasligi aytilgan;
15. Aqidatut Tahoviyada Alloh taoloni jannatda ko'rish haqligi naqliy dalillar bilan sobit ekani aytilgan, Aqoidun Nasafiyada esa Alloh taoloni jannatda ko'rish aql hukmida joiz, naql hukmida vojib ekani aytilgan;
16. Aqidatut Tahoviyada Qur'on naqliy dalillar asosida ta'riflangan, Aqoidun Nasafiyada esa aqliy dalillar asosida ta'riflangan;
17. Aqidatut Tahoviyada (ya'ni ko'plab nusxalarida) “takviyn” sifati masalasi aynan shu nom bilan kelmagan. Aqoidun Nasafiyada esa aynan shu nom bilan bayon qilingan;
18. Aqidatut Tahoviyada ma'dumga (nomavjudga) “shay” so'zi ishlatish to'g'ri emasligi masalasi kelmagan, Aqoidun Nasafiyada esa bu masala ochiq bayon qilingan;
19. Ijtihodiy masalalarda ham Alloh taoloning muayyan hukmi bormi yoki bunday masalalarda mujtahidning to'g'ri deb topgani Allohning hukmi hisoblanadimi? Ushbu masala Aqidatut Tahoviyada bayon qilinmagan,  Aqoidun Nasafiyada esa moturidiylarning bu masalaga tegishli e'tiqodlari ochiq bayon qilingan;
20. Aqidatut Tahoviyada bashariyat payg'ambarlari afzal sanalishi yoki farishtalarning payg'ambarlari afzal sanalishi masalasi aytilmagan, Aqoidun Nasafiyada esa bu masala to'g'risida moturidiylarning e'tiqodlari ochiq bayon qilingan;
21. Aqidatut Tahoviyada sahobalar, tobeinlar va ulardan keyingi ulamolar faqat yaxshilik bilan tilga olinishi lozimligi aytilgan, Aqoidun Nasafiyada esa bu masala ochiq aytilmagan;
22. Aqidatut Tahoviyada bitta payg'ambar hamma valiylardan afzal hisoblanishi ochiq aytilgan, Aqoidun Nasafiyada esa valiy payg'ambarining payg'ambarligiga iqror bo'lish bilangina valiy bo'la olishi aytilgan;
23. Aqidatut Tahoviyada erda ham osmonda ham Allohning dini yagona Islom ekani bayon qilingan, Aqoidun Nasafiyada esa bu masalaga to'xtalinmagan;
24. Aqidatut Tahoviyada mushabbiha, mo''tazila, jahmiya, jabriya va qadariya firqalarining nomlari va adashganliklari aytilib, ularning yo'llaridan panoh so'ralgan Aqoidun Nasafiyada bu firqalarning birortasining nomlari keltirilmagan;
25. Aqidatut Tahoviyada bir yuz o'ttizdan ortiq e'tiqodiy masala bayon qilingan, Aqoidun Nasafiyada saksondan ortiq e'tiqodiy masala bayon qilingan.

Ikkala matn o'rtasidagi farqlar asosan shulardan iboratdir. Agar  mazkur farqlar mulohaza qilib ko'rilsa, har bir davrda bo'lgani singari, ushbu matnlarda ham o'z davrlarida muhim bo'lgan masalalarga e'tibor qaratilgani oydinlashadi. Shu sababli ularning birida boshqasiga qaraganda ayrim masalalarga ko'proq urg'u berilgani, aslo va aslo bir-biriga zid emasligi balki bir-birini to'ldirishi aniq-ravshan bo'ladi.

Shu o'rinda Aqidatut Tahoviyani mo''tabar sanab, Aqoidun Nasafiyani mo''tabar hisoblamaydigan ayrim kimsalarning bu xato tushunchalari haqida ham ikki og'iz gapirib o'tish maqsadga muvofiq bo'ladi.

Aqidatut Tahoviyani madh qilib, Aqoidun Nasafiyani mo''tabar sanamaydigan kimsalarni umumiy ikki toifaga ajratish mumkin:

1. Aqoidun Nasafiyni tushuna olmaganlar yoki uni tushunish darajasida bo'lmaganlar;
2. E'tiqodlari salafi solihlarning e'tiqodlariga muvofiq bo'lmasa ham, e'tiqodimiz salafi solihlarning e'tiqodlariga muvofiq deb da'vo qiluvchilar va bu da'volariga boshqalarni ham ishontirish yo'lida Aqidatut Tahoviyadan qalqon sifatida foydalanishga urinadigan kimsalar.

Mana shu ikkinchi toifaga mansub kimsalar Aqoidun Nasafiyani salafi solihlarning aqidalariga zid ta'limotlari bo'lgan, aslida oddiy bo'lgan e'tiqodni chigallashtirib musulmonlarning boshlarini og'ritadigan bid'atlari bor asar deb qaraydilar.

 Lekin bunday kimsalarning ba'zi qarashlari aslida Aqidatut Tahoviyaga ham to'g'ri kelmaydi. Ya'ni ularning ayrim qarashlarini Aqoidun Nasafiya singari Aqidatut Tahoviyaning o'zi ham rad qiladi. Masalan, “Alloh taoloni osmonda deb e'tiqod qilish, yoki U zotga qadim so'zini ishlatish joiz emas deb bilish mazkur toifalarning eng mashhur da'volaridan bo'lsa, ularning bu qarashlari Aqidatut Tahoviyaga ham zid hisoblanadi. Ya'ni Aqidatut Tahoviyada: “Boshqa yaralmishlar singari Uni olti taraf ihota qilib turmaydi”, deyilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiyada: “U zot biror makonda o'rin olmaydi”, deyilgan.

Aqidatut Tahoviyada: “U zot ibtidosiz qadimdir” deyilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiyada: “Olamning yaratuvchisi Alloh taolo yagona, qadimdir” deyilgan.

Aqidatut Tahoviya asari moturidiylarda ham, ash'ariylarda ham bir xil e'tirof etiladigan mo''tabar matnlardan ekani soha mutaxassislariga sir emas. Ikkala mazhab ulamolarining ham bu matnga sharh yozganlari buning yaqqol isbotidir. Aqidatut Tahoviya asariga ellikta atrofida sharh yozilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiyaning o'ndan ortiq sharhlari bor. Bu sharhlarning ayrimlari ash'ariya mazhabi ulamolari tomonidan yozilgan. Shuning o'zi ham ushbu matnning naqadar mo''tabarligiga yana bir dalildir deyish mumkin.

Shu o'rinda: “Ho'p, Aqidatut Tahoviyani ham, Aqoidun Nasafiyani ham mo''tabar deb bilamiz, lekin qaysi birini afzalroq deb bilishimiz kerak”? degan savol paydo bo'ladigan bo'lsa, javob quyidagicha bo'ladi: iste'mol qilinadigan dorining afzalligi kishining yoshi va vazniga ko'ra farqli bo'lganidek, kishilarning ilmiy salohiyatlariga ko'ra bu matnlarning afzalligi ham farqli bo'ladi.

Hulosa sifatida aytish mumkinki, Aqidatut Tahoviyada Ahli sunna val jamoaning musulmonlar ichidagi adashgan oqimlardan va islomga nisbat berilgan firqalardan farqli bo'lgan e'tiqodiy qarashlari jamlangan. Aqoidun Nasafiyada esa Ahli sunna val jamoaning, xossatan moturidiylarning e'tiqodiy qarashlari nima sababli to'g'ri ekani hamda nomusulmonlar va adashgan oqimlarning e'tiqodlari nima uchun noto'g'ri ekani haqidagi naqliy va aqliy dalillarning xulosalari jamlangan.

Shu ma'noda omma musulmonlarga to'g'ri e'tiqodni oson tushunishlari uchun Aqidatut Tahoviya matnini o'rganishlari tavsiya etilsa, soha mutaxassislariga Aqidatut Tahoviya matni asosida Aqoidun Nasafiyani chuqur o'rganish tavsiya qilinadi…

Alloh taologa hamdu sanolar, payg'ambarimiz Muhammad mustafoga  hamda u  zotning ahli oilalariyu sahobai kiromlariga salavot va salomlar bo'lsin!

Abdulqodir Abdur Rahim,

Toshkent islom instituti Hadis va islom tarixi fanlari kafedrasi katta o'qituvchisi