Abu Ja'far Tahoviy rahmatullohi alayhning Aqidatut Tahoviya va Abu Hafs Nasafiy rahmatullohi alayhning Aqoidun Nasafiya asarlari o'rtasida farqli qarashlar bormi? Agar bor bo'lsa ular qaysi masalalar? Bu asarlarning qaysi biri foydaliroq? degan savollar uchrayotgani bois, bu savollarga yozma ravishda batafsil javob berish ma'qul ko'rildi.
Aqidatut Tahoviya asari “Ahli sunna aqidasi bayoni”, “Sunnat va jamoat bayoni” va “Aqida” nomlari bilan mashhur bo'lgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiya matni faqat “Aqoid” va “Aqoidun Nasafiya” nomlari bilan tanilgan.
Avvalo bu ikkala matn ham Ahli sunna val jamoa e'tiqodini bayon qiluvchi, asl ma'nolari bir bo'lgan, eng mashhur, eng mo''tabar matnlar hisoblanishini ta'kidlash lozim. Bu ikki matn boshqa-boshqa davrlarda va boshqa-boshqa yurtlarda yozilgan. Aqidatut Tahoviya milodiy 900 yillar atrofida Misrda yozilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiya esa ikki yuz yildan ortiq vaqtdan so'ng, ya'ni milodiy 1100 yillardan keyin Movarounnahrda yozilgan. Shunga ko'ra aqida masalalarini bayon qilishda ular o'rtasida ayrim farqlar bo'lishi tabiiydir. Ular o'rtasidagi ayrim juz'iy farqlar esa quyidagilardan iborat:
Ikkala matn o'rtasidagi farqlar asosan shulardan iboratdir. Agar mazkur farqlar mulohaza qilib ko'rilsa, har bir davrda bo'lgani singari, ushbu matnlarda ham o'z davrlarida muhim bo'lgan masalalarga e'tibor qaratilgani oydinlashadi. Shu sababli ularning birida boshqasiga qaraganda ayrim masalalarga ko'proq urg'u berilgani, aslo va aslo bir-biriga zid emasligi balki bir-birini to'ldirishi aniq-ravshan bo'ladi.
Shu o'rinda Aqidatut Tahoviyani mo''tabar sanab, Aqoidun Nasafiyani mo''tabar hisoblamaydigan ayrim kimsalarning bu xato tushunchalari haqida ham ikki og'iz gapirib o'tish maqsadga muvofiq bo'ladi.
Aqidatut Tahoviyani madh qilib, Aqoidun Nasafiyani mo''tabar sanamaydigan kimsalarni umumiy ikki toifaga ajratish mumkin:
Mana shu ikkinchi toifaga mansub kimsalar Aqoidun Nasafiyani salafi solihlarning aqidalariga zid ta'limotlari bo'lgan, aslida oddiy bo'lgan e'tiqodni chigallashtirib musulmonlarning boshlarini og'ritadigan bid'atlari bor asar deb qaraydilar.
Lekin bunday kimsalarning ba'zi qarashlari aslida Aqidatut Tahoviyaga ham to'g'ri kelmaydi. Ya'ni ularning ayrim qarashlarini Aqoidun Nasafiya singari Aqidatut Tahoviyaning o'zi ham rad qiladi. Masalan, “Alloh taoloni osmonda deb e'tiqod qilish, yoki U zotga qadim so'zini ishlatish joiz emas deb bilish mazkur toifalarning eng mashhur da'volaridan bo'lsa, ularning bu qarashlari Aqidatut Tahoviyaga ham zid hisoblanadi. Ya'ni Aqidatut Tahoviyada: “Boshqa yaralmishlar singari Uni olti taraf ihota qilib turmaydi”, deyilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiyada: “U zot biror makonda o'rin olmaydi”, deyilgan.
Aqidatut Tahoviyada: “U zot ibtidosiz qadimdir” deyilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiyada: “Olamning yaratuvchisi Alloh taolo yagona, qadimdir” deyilgan.
Aqidatut Tahoviya asari moturidiylarda ham, ash'ariylarda ham bir xil e'tirof etiladigan mo''tabar matnlardan ekani soha mutaxassislariga sir emas. Ikkala mazhab ulamolarining ham bu matnga sharh yozganlari buning yaqqol isbotidir. Aqidatut Tahoviya asariga ellikta atrofida sharh yozilgan bo'lsa, Aqoidun Nasafiyaning o'ndan ortiq sharhlari bor. Bu sharhlarning ayrimlari ash'ariya mazhabi ulamolari tomonidan yozilgan. Shuning o'zi ham ushbu matnning naqadar mo''tabarligiga yana bir dalildir deyish mumkin.
Shu o'rinda: “Ho'p, Aqidatut Tahoviyani ham, Aqoidun Nasafiyani ham mo''tabar deb bilamiz, lekin qaysi birini afzalroq deb bilishimiz kerak”? degan savol paydo bo'ladigan bo'lsa, javob quyidagicha bo'ladi: iste'mol qilinadigan dorining afzalligi kishining yoshi va vazniga ko'ra farqli bo'lganidek, kishilarning ilmiy salohiyatlariga ko'ra bu matnlarning afzalligi ham farqli bo'ladi.
Hulosa sifatida aytish mumkinki, Aqidatut Tahoviyada Ahli sunna val jamoaning musulmonlar ichidagi adashgan oqimlardan va islomga nisbat berilgan firqalardan farqli bo'lgan e'tiqodiy qarashlari jamlangan. Aqoidun Nasafiyada esa Ahli sunna val jamoaning, xossatan moturidiylarning e'tiqodiy qarashlari nima sababli to'g'ri ekani hamda nomusulmonlar va adashgan oqimlarning e'tiqodlari nima uchun noto'g'ri ekani haqidagi naqliy va aqliy dalillarning xulosalari jamlangan.
Shu ma'noda omma musulmonlarga to'g'ri e'tiqodni oson tushunishlari uchun Aqidatut Tahoviya matnini o'rganishlari tavsiya etilsa, soha mutaxassislariga Aqidatut Tahoviya matni asosida Aqoidun Nasafiyani chuqur o'rganish tavsiya qilinadi…
Alloh taologa hamdu sanolar, payg'ambarimiz Muhammad mustafoga hamda u zotning ahli oilalariyu sahobai kiromlariga salavot va salomlar bo'lsin!
Abdulqodir Abdur Rahim,
Toshkent islom instituti Hadis va islom tarixi fanlari kafedrasi katta o'qituvchisi
Marosim O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazining Katta konferens-zalida o‘tkazildi. Tadbir ishtirokchilariga «Jahon jamoatchiligining Islom sivilizatsiyasi markaziga nigohi» maxsus filmi namoyish etildi.
Tadbirda O‘zbekiston Prezidenti matbuot kotibi, Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar departamenti rahbari Sherzod Asadov tabrik so‘zi bilan ishtirok etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi maslahatchisi Muzaffar Komilovning forum ishtirokchilariga yo‘llagan murojaatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining mas’ul xodimi Rahmatulla Arziyev o‘qib eshittirdi.
Forum ishtirokchilariga yo‘llangan qutlov so‘zlarida xorijiy mehmonlar va media hamjamiyati vakillariga minnatdorlik bildirildi. Forumning professional muloqot, xalqaro hamkorlik va O‘zbekistonning tarixiy-madaniy merosini ilgari surish maydoni sifatidagi ahamiyati ta’kidlandi.
Marosimning asosiy voqealaridan biri Euronews bosh direktori va bosh muharriri Klaus Shtrunsning «Yangi yaqinlik: madaniyat, media va g‘oyalar orqali Yevropa va Markaziy Osiyoni birlashtirish — Islom sivilizatsiyasi markazi global axborot makonida» mavzusidagi maxsus ma’ruzasi bo‘ldi.
Shtruns islom sivilizatsiyasining tarixiy, ilmiy, ma’naviy va madaniy merosini zamonaviy media formatlar orqali jahon auditoriyasiga yetkazish, shuningdek, Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasida axborot almashinuvini kuchaytirish muhimligini ta’kidladi.
Uning qayd etishicha, media vositalari turli mamlakatlar va jamiyatlar o‘rtasida nafaqat axborot almashinuvini ta’minlashi, balki muloqot uchun ko‘priklar ham qurishi kerak.
«Media vositalari fikrlar va yangiliklar almashinuvi uchun ko‘priklar qurishi mumkin va qurishi shart. Axir media kommunikatsiyasining mohiyati ham aynan shunda — ko‘priklar qurishda. Bugun bu yerda, qadimiy Ipak yo‘lida, kelajagimiz uchun aynan shu jarayon sodir bo‘lmoqda», — dedi Klaus Shtruns.
Euronews rahbari Yevropa va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi axborot makonini yanada yaqinlashtirishni tarixiy Ipak yo‘li an’analari bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, mintaqalar o‘rtasidagi zamonaviy media aloqalar iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hamkorlikning yangi imkoniyatlarini ham ochishi mumkin.
«Ipak yo‘lida axborot oqimi qanday kechgan bo‘lsa, bir-birimiz bilan muloqot qilish, bir-birimizning tilimizni tushunish ham shunday bo‘lsin. Bu oddiy texnik jarayondan ko‘ra kengroq tushuncha. Bu haqiqiy hamkorlikning yangi ko‘rinishi, kelajakdagi butun iqtisodiy taraqqiyot uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘ladigan yangi axborot makonidir», — dedi u.
Klaus Shtruns, shuningdek, O‘zbekistonda yosh avlodning katta ulushga ega ekanini alohida qayd etib, bu mamlakatning kelajagi uchun ulkan imkoniyat ekanini ta’kidladi. U turli mamlakatlar yoshlarini birlashtiruvchi media va madaniy loyihalarni amalga oshirish taklifini ilgari surdi.
Uning fikricha, turli sohalar — sport, ilm-fan, ta’lim va madaniyat vakillaridan iborat yoshlarni bir joyga to‘plab, ularning tajriba almashinuvi, hujjatli filmlar suratga olishi va qo‘shma loyihalarda ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratish mumkin. Bunday tashabbuslar orqali mamlakatlar va mintaqalar yoshlari o‘rtasida yangi aloqalarni shakllantirish mumkin.
«Bu faqat chiroyli nutqlarda emas, balki aniq va amaliy loyihalarda o‘z ifodasini topishi kerak», — dedi Euronews bosh direktori.
Shtruns media sohasidagi innovatsiyalar ham aynan shu maqsad — o‘tmish merosini asrab, kelajakni birgalikda yaratishga xizmat qilishi kerakligini ta’kidladi.
«Eng muhimi, media doimo innovatsiyalarni harakatga keltiruvchi kuch bo‘lishi kerak. Ammo bu innovatsiyalar bugun men eshitgan ajoyib maqsadga xizmat qilishi lozim: media sohasida innovatsiyalarni ilgari surish, qalbimizda o‘tmishni asrab, kelajakni yaratish», — dedi u.
Euronews rahbari forumda ishtirok etishni media sohasining jamiyat oldidagi mas’uliyati bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, jurnalistika va media faoliyati faqat biznes yoki kasb emas, balki turli jamiyatlarni yaqinlashtirishga xizmat qiladigan muhim vazifadir.
«Ushbu noodatiy tadbirda media hamkor sifatida ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Biz uchun bu shunchaki biznes emas, oddiy kasb ham emas. Bu — o‘z burchimiz va da’vatimizdir», — dedi Klaus Shtruns.
Shu tariqa, forumning ochilish marosimida media sohasining zamonaviy vazifalari, xalqaro axborot hamkorligini rivojlantirish, madaniy merosni yangi formatlarda jahon auditoriyasiga taqdim etish va turli mintaqalar o‘rtasida yangi axborot ko‘priklarini barpo etish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi direktori, WOSCU Boshqaruv raisi Firdavs Abduxaliqov «Islom sivilizatsiyasi markazi — yangi turdagi madaniy-ma’rifiy media platforma» mavzusida maxsus ma’ruza qildi.
Abduxoliqov Markaz konsepsiyasini tarixiy meros, ilm-fan, muzey ishi va yangi medialarni birlashtiruvchi zamonaviy xalqaro maydon sifatida taqdim etdi. U islom sivilizatsiyasi merosi hujjatli filmlar, televizion loyihalar, raqamli rekonstruksiyalar, multimedia va immersiv ekspozitsiyalar, shuningdek, nashriyot tashabbuslarida qanday yangi talqin kasb etayotgani haqida ma’lumot berdi. Markazning xalqaro media loyihalari, dunyodagi yetakchi ommaviy axborot vositalari bilan hamkorligi, shuningdek, tarixiy merosni o‘rganish va ommalashtirishda sun’iy intellekt hamda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Marosim ishtirokchilariga, shuningdek, Islom sivilizatsiyasi markazi haqida prezentatsion rolik namoyish etildi.
Xalqaro mediaforumda 50 ta davlatdan media va ekspertlar hamjamiyatining 300 nafarga yaqin vakili ishtirok etmoqda. Ular orasida xalqaro telekanallar va axborot agentliklari rahbarlari hamda vakillari, jurnalistlar, noshirlar, kinematografistlar, olimlar, tadqiqotchilar va raqamli texnologiyalar sohasi mutaxassislari bor.
iccu.uz