• «Mazhablar to'rtta emas, mazhablar ko'p» degan gap aslida so'z o'yinidan boshqa narsa emas.
• Qani o'sha to'rttadan boshqa mazhablar?!
• To'rt mazhabning har birida minglab kitoblar yozilgan.
• Shulardan o'rtacharog'ida 30-40 ming shar'iy hukm bayon qilingan bo'ladi.
• Qani siz Imom Savriy yoki imom Avzoiy rohimahumallohning mazhabi bor desangiz, bizga yuqoridagining o'ndan birini - uch-to'rt mingta hukmni ularning mazhabida sanab beringchi?!
• Imom Buxoriy rohimahullohdan shuni sanab bera olasizmi?!
• Ularning mazhabiga ergashgan yigirmata olimni sanab bera olasizmi?!
• Hech kim Ikrimaning, Tovusning, Hasan Basriyning, Avzoiyning, Savriy rohimahumullohlarning mazhabi bo'lmagan, demaydi.
• Balki SAQLANIB QOLMAGAN deydi.
• Qadimgilar qavllarini eng yaxshi jamlagan kitoblar Ibn Abi Shayba rohimahullohning «Musonnif»lari, Imom Tahoviy rohimahullohning «Ixtilaf ul ulamo» kitoblari (asli yo'qolgan, biroq Jassos rohimahullohning unga qilgan «Muxtasar»i va undan foydalangan Ibn Qudama rohimahullohning «Mug'niy»si kabilar saqlangan), Ibn Munzir rohimahullohning «Avsat» kitobi.
• Biroq bu asarlar o'sha olimlar o'sha fatvoda qolganmilar, dalillari nima bo'lgan, o'sha fatvo uchun shartlari, qaydlari bo'lganmi, bu narsalarni to'la bayon qilmaganlar.
• Masalan, Imom Ahmad rohimahulloh ayol kishi tahoratga ishlatgan idishda qolgan suvdan erkak kishi tahorat qilishi mumkin emas, deydilar.
• Buni xiloflarni o'rgangan har qanday tolibi ilm biladi.
• Biroq bu gapni hech qanday shartsiz aytmaganlar.
• Balki bunga 7 ta shart keltirganlar.
• Buni hanbaliylar biladi.
• Agar Imom Ahmad rohimahullohning mazhablari shogirdlari va ularning shogirdlari va ularning shogirdlari kabi silsila bilan kelmaganda, balki biz shu shartlardan g'ofil qolardik.
• Huddi shunga o'xshab Imom Molik rohimahulloh hayvonlar sutraga yaramaydi, deganlar.
• Biroq molikiylardan qarasangiz, tuyani bog'lab, sutra qilib namoz o'qiyverishadi.
• Sababi, imomlari uni besh shart bilan joizligin. keltirganlar.
• Uni ular biladi, biz bilmaymiz.
• Agar imom Molik rohimahullohning mazhablari shogirdlari va ularning shogirdlari va ularning shogirdlari kabi silsila bilan kelmaganda, balki biz shu shartlardan g'ofil qolardik.
• Shunga ko'ra, Hasan Basriydan sa'yni teskarichasiga qilsa bo'ladi degan fatvo topsak, yoki turmush qurib, ajrashgan balog'atga etgan ayolni valiysi majburlab erga bersa bo'ladi, degan qavlni topsak, biz bilmaymiz, u zot buni qanday shartlar bilan, qanday qaydlar bilan aytganlar.
• Biz bilmaymiz, bu fatvodan qaytganmilar, yo'qmi.
• Qolaversa, Savriy rohimahullohning mazhabi deydiganlarga kulgim keladi.
• Bilishimcha, imom Savriy rohimahullohning qavllarini eng ko'p jamlaganlardan biri Imom Termiziy rohimahulloh bo'ladilar.
• Yana Imom Ibn Abdilbar rohimahulloh ham.
• «Iztizkor»ni va «Sunan»ni o'qiganlar juda yaxshi biladilarki, Imom Savriy rohimahulloh aksar masalalarda Imom Abu Hanifa rohimahulloh bilan qavllari bir bo'lgan.
• Bunga rukudan oldin va keyin «rof'ul yadayn» qilmaslik, tahorat uchun niyat shart emasligi kabi «salafiy»lar eng ko'p raddiya beradigan masalalarni ham misol qilish mumkin.
• Binobarin, agar Savriy rohimahullohning mazhabi saqlanib qolganida, siz unga ham Abu Hanifa rohimahulloh mazhabiga qilgan muomalani qilgan bo'lardingiz.
• Nega Imom Savriy rohimahulloh bilan Imom Abu Hanifa rohimahulloh mazhablari bunchalik bir-biriga yaqin?
• Sababi, u qavllar Abu Hanifa yoki Savriy rohimahumallohlarning emas, balki ular tarbiya topgan madrasa sohiblari Ibrohim Naxaiy rohimahulloh va u zot olgan Ibn Mas'ud rrziyallohu anhuning qavllaridir.
• Hulosa qilib aytsam, to'rt mazhab - to'rt fiqhiy madrasa asrlar davomida minglab, o'n minglab ulamolar tomonidan shakllantirilgan, hukmlari bizgacha kuchli silsila bilan etib kelgan mazhablardir.
• Biz imomimiz qaysi qavlni qaysi shartlar bilan qachon aytganini aniq silsila bilan bilamiz.
• Boshqa mazhablar esa Allohning irodasi bilan fiqhiy yo'nalish - madrasa o'laroq saqlanib qolmagan.
• Shu sababdan Ibn Solah, Zarkashiy («Bahr»ning sohibi), Imom ul Haromayn, Ibn Nujaym va boshqa ko'plab ummatning muhaddis va fuqaholari rohimahumullohlar asrlar davomida to'rt mazhabdan chiqish joiz emas deganlar, bunga o'z davrlarida ijmo bo'lganini ta'kidlaganlar.
• Shuning uchun «Maroqi» sohibi ham aytadi:
والمُجْمَعّ اليَومَ عليه الأربعةْ
وقَفْوُ غيرِهِ الجميعّ منعهْ
• Ya'ni:
Bugun ijmo' qilingani to'rtta mazhab,
Qolgan barchasidan yurma fatvo izlab!
• Baytning sharhi:
المجمع عليه
ijmo qilingan narsa
اليوم
kunimizda, ya'ni zamonimizda
الأربعة
- to'rt mazhabdir,
وقفو غيره
- yoki غيرها -
shu to'rt mazhabdan boshqasiga ergashishni yoki ularning biridan boshqasiga ergashishni
الجميع منعه
barcha ulamolar man qilganlar.
• Men tolibi ilm birodarlarimga mana shu baytni yodlab olishni va Alloh irodasi bilan sahih silsila asosida saqlangan to'rt mazhabdan chiqib, o'nta mazhab bor, yuzta mazhab bor, deya so'z o'yini qiluvchilarga aldanmaslikni nasihat va qattiq tavsiya qilaman.
• Unutmangki, to'rt mazhabdan biridagi hukmga ergashgan odam o'zi bilan Rosululloh sollallohu alayhi vasallam o'rtasida kuchli arqonni - mujtahidlar va faqihlar silsilasini ushlagan bo'ladi.
• Buning eng ochiq-oydin dalili shuki, to'rt mazhabning fiqh kitoblari ming yil - ming ikki yuz yil oldin yozilgan.
• Masalan:
- hanafiylarning «Asl», «Jome'us Sog'ir» kitoblari ikkinchi hijriy asrda;
- molikiylarning «Mudavvana»si o'sha asrda;
- shofeiylarning Muzaniy va Buvaytiy rohimahumallohlarning «Muxtasar»lari uchinchi asrda;
- hanbaliylarning Hiroqiy «Muxtasar»i to'rtinchi asrda yozilgan.
• Bular hammasi fiqhning barcha boblarini va undagi aksar masalalarni jamlagan kitoblar.
• Salafiylarda shunday kitob qachon yozilgan?!
• Salafiylarning ilk fiqh kitobi esa XX asr oxirida yozilgan.
• Ungacha bu beshinchi «mazhab»ning barcha fiqh boblarini jamlagan fiqh kitobi bo'lmagan.
• Men birovga bu «5-mazhab»ga ergashmang demayman.
• Aslida «5-mazhab» ham kamida o'nta mazhab bo'lib ketdi.
• Hech kimga sir emaski, shayx Alboniy, shayx Ibn Usaymin, shayx Ibn Bozlar rohimahumullohlar ham minglab masalada o'zaro ixtilof qilganlar.
• Siz istagangizga ergashavering.
• Shaxsan mening e'tirozim yo'q..
• Biroq...
• ... biroq mazhablar to'rttamas, mazhabsiz degan gap yo'q, hammaning mazhabi bor, kabi so'z o'yinlar qilib, barchaga ma'lum haqiqatlarni burib, buzib ko'rsatmang!
• Barchaga ma'lum terminlar- mustalahlarni ma'nosini o'zgartirib, o'zingizga moslab sharhlamang!
• Zero, ilmiy omonatdorlik va sidq bu dinning asrlar davomida buzilmay saqlanib qolishida, Allohning irodasi bilan, eng asosiy va birlamchi omil bo'ldi.
• Endiyam shunday bo'lib qolsin!
©️ Mahmud Usmon
Iordaniyaning yetakchi ommaviy axborot vositalarida O‘zbekiston Nodirjon Turg‘unovning mamlakatimiz mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlangan intervyusi chop etildi, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA.
Suhbat Iordaniya Milliy axborot agentligi (Petra), “Al Rai” gazetasi, shuningdek, “Hala”, “Roya News”, “Jafra News”, “AlAnbat News”, “Johina News”, “Nabzal Balad”, “Al Qubba News” yangiliklar agentliklari va Arab axborot agentliklari federatsiyasi tomonidan keng yoritildi.
Intervyuda elchi O‘zbekiston va Iordaniya o‘rtasidagi munosabatlar jadal rivojlanib, keng qamrovli yo‘nalishlarni qamrab olayotganini ta’kidladi. Ikki tomonlama hamkorlik o‘zaro hurmat, ishonch va xalqlarimiz o‘rtasidagi tarixiy yaqinlik tamoyillariga asoslangani alohida qayd etildi.
Nashrda Iordaniya Qirolining 2025 yilda O‘zbekistonga amalga oshirgan davlat tashrifi alohida ahamiyatga ega bo‘lgani ta’kidlandi. Tashrif davomida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan o‘tkazilgan muzokaralar ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda muhim bosqich bo‘ldi. Elchi ayni bosqichda asosiy ustuvor vazifa oliy darajada erishilgan kelishuvlarni amalda ro‘yobga chiqarishni ta’minlashdan iborat ekaniga urg‘u berdi. Shu munosabat bilan so‘nggi vaqtlarda bir qator yuqori darajadagi delegatsiyalarning o‘zaro tashriflari amalga oshirildi.
Suhbatda Prezident Shavkat Mirziyoyev va Qirol Abdulla II ning iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb etish, ta’lim va inson kapitalini rivojlantirish, yoshlar uchun imkoniyatlarni kengaytirish, madaniyatlararo muloqotni ilgari surish hamda mintaqaviy barqarorlikni ta’minlash masalalaridagi yondashuvlari o‘xshash ekani qayd etildi. Siyosiy hamkorlik haqida to‘xtalib, elchi O‘zbekiston va Iordaniya muntazam muloqot olib borayotgani, BMT, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqa xalqaro maydonlarda yaqindan hamkorlik qilayotganini bildirdi.
Savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga ham alohida e’tibor qaratildi. Elchi 2025 yilda o‘zaro tovar aylanmasi hajmi avvalgi yilga nisbatan deyarli ikki baravarga oshganini ma’lum qildi. Shuningdek, 2026 yil aprel oyida o‘tkazilgan O‘zbekiston va Iordaniya o‘rtasidagi Hukumatlararo komissiyaning birinchi yig‘ilishi muhim ahamiyat kasb etgani ta’kidlandi. Unda ishbilarmon doiralar o‘rtasidagi aloqalarni faollashtirish, qo‘shma ko‘rgazmalar tashkil etish va Ishbilarmonlar kengashi faoliyatini yo‘lga qo‘yishga kelishib olingan. Iordaniya vakillariniyg Toshkent xalqaro investitsiya forumidagi ishtiroki ikki mamlakat kompaniyalari o‘rtasida bevosita aloqalarni mustahkamlash uchun qo‘shimcha imkoniyat bo‘ldi.
Transport aloqalarini rivojlantirish kontekstida Amman va Toshkent o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnovlar yo‘lga qo‘yilgani olqishlandi. Joriy yilning 1 iyulidan e’tiboran “Royal Jordanian” aviakompaniyasi ikki davlat poytaxtlari o‘rtasida haftasiga ikki marta muntazam reyslarni amalga oshirishni boshladi. Shuningdek, O‘zbekiston va Iordaniya fuqarolari uchun o‘zaro vizasiz rejimning joriy etilishi turizm va ishbilarmonlik aloqalarini rivojlantirishda muhim qadam bo‘ldi.
Turistik salohiyat haqida gapirganda, elchi O‘zbekiston Samarqand, Buxoro va Xiva kabi dunyoga mashhur tarixiy shaharlarga ega ekanini, Iordaniya esa Amman, Petra va Vadi-Ram kabi noyob qadamjolarni taklif etishini ta’kidladi. Kelgusi hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlari sifatida farmatsevtika, sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi, sanoat kooperatsiyasi, raqamlashtirish, logistika, ta’lim, madaniyat va islom merosi sohasidagi tadqiqotlar belgilandi.
O‘zbek-iordan munosabatlarining gumanitar tarkibiy qismiga to‘xtalinganda, 2026 yil 8 iyul kuni Iordaniyaning Fatvolar bo‘yicha bosh boshqarmasi va O‘zbekiston musulmonlari idorasi huzuridagi Fatvo markazi o‘rtasida hamkorlik memorandumi imzolangani qayd etildi. Bundan tashqari, to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnov va vizasiz rejim sharoitida ziyoratni tarixiy va madaniy obyektlarga tashrif bilan uyg‘unlashtirgan “Umra plyus” formatida qo‘shma turistik dasturlarni ishlab chiqish imkoniyati ta’kidlandi.
Mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi haqida so‘z yuritar ekan, elchi “O‘zbekiston — 2030” Strategiyasi mamlakatning uzoq muddatli taraqqiyot qarashlarini aks ettirishini bildirdi. Ta’kidlanganidek, ilk bor mamlakat yalpi ichki mahsuloti 145 milliard dollardan oshdi, eksport hajmi 33,4 milliard dollarga yetdi, jalb qilingan xorijiy investitsiyalar esa 43,1 milliard dollarni tashkil etdi. Qashshoqlik darajasi 5,8 foizgacha kamaydi.
Shuningdek, joriy yilda O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlayotgani, so‘nggi yillar iqtisodiyot, davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida tub islohotlar davri bo‘lgani ta’kidlandi.
Intervyu yakunida elchi O‘zbekiston taraqqiyotining navbatdagi bosqichidagi asosiy ustuvor yo‘nalishlarni ko‘rsatib o‘tdi. Ular orasida iqtisodiy o‘sish va mehnat unumdorligi sifatini oshirish, innovatsiyalar va “yashil” energetikani rivojlantirish, suv resurslaridan oqilona foydalanish va inson kapitalini yuksaltirish o‘rin olgan. Ushbu jarayonlar xalqaro sheriklar, jumladan Iordaniya uchun ham investitsiyaviy va texnologik loyihalarni amalga oshirishda yangi imkoniyatlar ochadi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati