“Mazhab” arabcha “yo'nalish” ma'nosini bildirib, istilohda esa, mujtahidning shar'iy dalillardan shariat hukmlarni chiqarib olishdagi o'ziga xos yo'lidir. Mazhablarning ijtihod yo'llari va qoidalarida bir-biridan farq qilishi ular orasida juz'iy ixtiloflarga sabab bo'lgan.
Ilk asrlarda mujtahidlar ko'p bo'lib, mazhablar ham ko'p bo'lgan. Lekin keyinchalik ko'pi amaldan chiqib ketgan va odamlar Imom Abu Hanifa rahimahulloh (vaf. 150/767), Imom Molik rahimahulloh (vaf. 179/795), Imom Shofe'iy rahimahulloh (vaf. 204/820) va Imom Ahmad rahimahulloh (vaf. 241/855)larning mazhablaridan biriga ergasha boshlagan.
Mazhabsizlik g'oyasini ilgari suruvchi kishilar o'zlarini bir qancha turli nomlar bilan ataydi: salafi solihlarga ergashish da'vosi bilan “salafiylar”, sahih hadisga ergashish da'vosi bilan “ahli hadislar”. Bu g'oyaning tarixi yaqin bir yarim asrga to'g'ri keladi.
Bu haqda HIH asrda yashab, ijod etgan mashhur hindistonlik olim Muhammad Siddiq Hasan al-Qanujiy shunday deydi: “Hozirgi kunda bir riyokor va shuhratparast guruh paydo bo'lgan bo'lib, ular Qur'on va Hadisni bilish va unga amal qilishni da'vo qilmoqda… Ajablanarlisi shundaki, ular o'zlarini muxlis (Allohga xolis ibodat qiluvchi kishi) va muvahhidlar (Allohni yakka-yu yagona deb bilib, unga hech narsani shirk keltirmaydigan), deb boshqalarni mushriklar deb nomlamoqda. Ular eng mutaassib va dinda g'uluvga ketgan kishilardir. Bu dindan emas, balki Yer yuzida tarqalgan fitna va katta fasoddir”. Ushbu fikr ham bu qarash HIH asr oxirlarida paydo bo'lganligini ko'rsatadi.
Mazhabsizlik g'oyasi tarafdorlarining asosiy maqsadlari Qur'on va Sunnatni o'zlaricha mahkam tutish va mazhablarni yo'q qilib, ularni ildizi bilan qo'porib tashlashdan iborat. Ularning da'vosiga ko'ra, go'yo musulmonlarning ixtilofdan najot topishi faqat Qur'on va Hadisni qattiq ushlash bilan bo'ladi, mazhablar, guruhlar va firqalar mavjud bo'lar ekan, Qur'on va Hadisni mahkam ushlash amri mahol, chunki ixtiloflarning asl manbai mana shu mazhab va firqalardir.
Bir tarafdan, bu qarash vakillari mazhablar va guruhlarni zalolat deb biladilar-u, lekin o'zlari ham sezmagan holda shunday holatga tushib qolgan. Zero ular o'zlari bir yo'nalish bo'lib, o'zlaridan boshqalarni noto'g'ri yo'lda deb biladi. Jumladan, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf rahimahulloh o'zining “Ixtiloflar, sabablar, echimlar” kitobida: “Ular Islom ummati qadimdan aqida va fiqh masalalarida ergashib kelayotgan mazhablarni inkor qilish bilan birga, o'zlari yangi mazhab paydo qilishga o'tganlar”,- deb ta'kidlaydi.
Boshqa tarafdan esa, ular mazhablar orasidagi ixtiloflarni qoralagan holda, hammani mazhablarni tashlashga hamda Qur'on va Hadislarni o'rganib, tushunganicha ularga amal qilishga, boshqacha qilib aytganda, hammani o'zi ijtihod qilishga chaqiradi. Bu esa, shubhasiz, yanada ixtiloflar va qarama-qarshi fikrlarning ko'payishiga olib keladi. Agar mazhablar orasidagi ixtiloflar ma'lum chegara bilan cheklangan bo'lsa, mazhabsizlikning bu da'vati esa cheksiz ixtiloflarga sabab bo'ladi va musulmonlar hayotida dahshatli falokatlarni keltirib chiqaradi.
Mazhabsizlik tarafdorlari mazhablarga tosh otishda davom etib, yana shunday deydi: “Qur'on bitta va Payg'ambar bitta bo'lsa, to'rt mazhab orasida fiqhiy ixtiloflar bor, haq bitta emasmi?” Buning javobi shuki, mazhablar orasidagi bunday (fiqhiy) ixtiloflar salafi solihlar – sahobiy, tobeiy va taba'a tobeiylar orasida ham bo'lgan. Shoh Valiyulloh laqabi bilan mashhur Ahmad ibn Abdurahim ad-Dehlaviy aytadi: “Ba'zi sahobiy, tobeiy va ulardan keyingilar basmalani o'qir edi, ba'zilari esa o'qimas edi, ba'zilari jahriy o'qisa, ba'zilari ichida o'qir edi, ba'zilari bomdodda vitr o'qisa, ba'zilari bomdodda vitr o'qimas edi, ba'zilari qon oldirish, burundan qon ketishi va qayt qilishdan tahorat qilsa, boshqalari tahorat olmas edi… ba'zilari olov tekkan narsani eganda tahorat olsa, boshqalari tahorat olmas edi, ba'zilari tuya go'shtini eganda tahorat olsa, boshqalari tahorat olmas edi”.
Mazhabsizlik tarafdorlari qanday qilib ushbu to'rtala mazhab ham haq va to'g'ri bo'lishi mumkin degan savolni qo'yishadi. Bunga javob shuki, bu mazhablar huddi Ka'baga o'xshaydi, Ka'ba bitta, uning to'rtta tomoni bor: sharq, g'arb, shimol va janub. Odamlar xoh sharqda bo'lsin yoki g'arbda, xoh shimolda bo'lsin yoki janubda, o'z namozlarini unga qarab o'qiydi. Ular faqat turgan joyi va vaziyat sababli zohirda qarama-qarshi turgan bo'lsada, hammasining namozi sahih – to'g'ri hisoblanadi, chunki ularning hammasi bir narsaga, ya'ni Ka'baga yuzlanadi. Bu mazhablar ham shunday, ular bir manba – Qur'on va Sunnatga asoslanadi, bu mazhablarning biriga ergashgan kishi Qur'on va Hadisga ergashgan bo'ladi.
Mazhabsizlik tarafdorlari o'z g'oyalarini to'g'riligini isbotlash maqsadida mazhab imomlarining “agar hadis sahih bo'lsa, u mening mazhabimdir”, degan so'zlarini keltirib, uni noto'g'ri tushuntiradi. Buning ma'nosi Imom Buxoriy va Muslimning sahih to'plamlarida mazhabga to'g'ri kelmaydigan hadislar kelib qolganda mazhabni tashlab, hadisga ergashish kerak degani emas, bu gaplar faqat mazhab ichidaga mutlaq mujtahidlarga qaratilgan. Hammaga ma'lumki, bunday kishilar hozirgi kunda yo'q.
Mazhabsizlikka chorlovchi ushbu da'vat asrlar davomida o'tgan minglab olimlarning qilgan mehnatlarini yo'qqa chiqaradi. Asrlar davomida barcha musulmonlar amal qilib kelgan an'ana noto'g'ri, shuncha musulmon adashgan ekan, degan xulosa kelib chiqadi. Bunday bo'lishi mumkin emas, buni tilga olishning o'zi qiyin. Bu Payg'ambar sallallohu alayhi vasallamning sunnatiga ham to'g'ri kelmaydi, zero u kishi shunday marhamat qiladilar: “Alloh ummatimni biror zalolatga jamlamas”. Boshqa bir hadisda “Musulmonlar yaxshi deb bilgan narsa Allohning huzuruda ham yaxshidir” — deyilgan.
Shuningdek, bu g'oya asrlar davomida ota-bobolari amal qilib kelgan va o'zlari ham butun hayoti davomida amal qilib kelayotgan biror mazhabni tutgan omma musulmonlarning e'tirozlariga sabab bo'ladi. Natijada jamiyat hayotida turli ixtiloflar kelib chiqadi. Turli xil ixtilof va kelishmovchilik ta'sirida o'z yaqinlaridan, xalqidan va yurtidan norozi kayfiyatda bo'lgan diniy ekstrimizmga moyil kimsalar etishib chiqadi. Bundan esa, turli radikal guruhlar o'zlarining g'arazli maqsadlari yo'lida unumli foydalanadi.
Ushbu g'oyaning salbiy oqibatlari yurtimizning yaqin tarixida ham yaqqol namoyon bo'ldi. Halqimiz o'z mustaqiligini qo'lga kiritganidan so'ng dinimizga keng yo'llar ochib berildi. Diniy-ma'rifiy sohalarda turli davlatlar bilan hamkorlik yo'lga qo'yildi. Ammo shu bilan birga chetdan mazhabsizlik g'oyasi ham kirib keldi. Ular o'zlarining noto'g'ri, ammo zohirda go'zal da'vatlariga bir qancha yurtdoshlarimizni ishontirishga ulgurdi. Ular xalqimizning azaldan amal qilib kelayotgan hanafiylik mazhabini noto'g'riga chiqardi. Bu esa hanafiy mazhabiga amal qiluvchilarning e'tiroziga sabab bo'ldi. O'rtada nizo, tortishuv yuz berdi.
Ramazon al-Butiy “Mazhabsizlik — islom diniga tahdid solib turgan eng katta bid'atdir” deb aytgani bejiz emas. Hozirgi kunimizda hali ham yurtdoshlarimiz ichida bilib-bilmay ushbu g'oyaning ta'sirida yurgan kishilarning mavjud ekanligi bu g'oyaning ildizlarini o'rganib, uning asl mohiyatini ochib berish, uni odamlarga, xalqimizga to'g'ri tushuntirib berish va shu yo'l bilan mazhabsizlikka chek qo'yish bugungi kundagi muhim va dolzarb vazifalardan bo'lib qolmoqda. Shu bilan birga islom dunyosida tan olingan mazhablarning asl mohiyati, ularning bebaho qiymati, xususan, xalqimiz azaldan amal qilib kelayotgan hanafiy mazhabini xalqimizga, yoshlarimizga tushuntirish zarur.
T.Vayisov
Horazm viloyati Urganch tumani “Qambar bobo” masjidi imom-xatibi
“Yangi O‘zbekiston” gazetasining shu yil 27 avgust kungi 175-sonida O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy, “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni sohibi Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR hazratlarining “Qadr-qimmatimiz ulug‘lanayotgan yurt” nomli maqolasi chop etildi.
Ezgulik, bag‘rikenglik markaziga aylanayotgan mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohada erishilayotgan tarixiy yutuqlar e’tirofiga bag‘ishlangan qiyosiy-tahliliy maqolaning to‘liq matni bilan quyida tanishishingiz mumkin:
Bismillahir Rohmanir Rohiym.
Butun xalqimiz tomonidan katta shodiyona qilinayotgan, o‘z taqdirini shu aziz Vatan taqdiri bilan bog‘lagan qirq millionga yaqin yurtdoshimiz qalbini cheksiz faxr-iftixor tuyg‘ulariga to‘ldirayotgan mustaqillik bayrami – istiqlolimizning 35 yillik ayyomi bilan barchani chin qalbimdan muborakbod etaman.
Alloh taologa behisob shukrki, mamlakatimizda so‘nggi yillardagi jadal va keng ko‘lamli islohotlar qatorida e’tiqod erkinligini ta’minlash hamda mo‘min-musulmonlar emin-erkin toat-ibodat qilishi uchun yaratilayotgan sharoitlar yangi bosqichga ko‘tarildi.
Bunyodkorlik va ma’naviy tiklanish solnomasi
So‘nggi o‘n yillik solnomasiga qaraydigan bo‘lsak, yurtimizning har bir hududida ulkan bunyodkorlik ishlariga guvoh bo‘lamiz. Ularning eng mahobatlilari, shubhasiz, poytaxtimizdagi Islom sivilizatsiyasi markazi va Samarqanddagi Imom Buxoriy majmuasidir.
Bundan 9 yil oldin Islom sivilizatsiyasi markazini barpo etish haqida maxsus qaror qabul qilinib, amaliy ishlar boshlangan edi. Nihoyat joriy yilda qadimdan Toshkentning ma’naviy markazi bo‘lib kelgan Hazrati Imom majmuasi yonida milliy ruh va zamonaviy sharoitlarga ega muhtasham inshoot barpo etildi. Markazning asosiy zali, ta’bir joiz bo‘lsa, qalbi, hech shubhasiz, muqaddas Qur’on zalidir. Bu yerda dunyodagi eng qadimiy Hazrati Usmon Mus'hafi yuksak maqomiga yarasha munosib o‘rin topdi.
Bu maskanda O‘zbekiston musulmonlari idorasi ham yangi qarorgohiga ega bo‘ldi. Prezidentimizning oq fotihasi bilan biz ham shu yerda faoliyatimizni davom ettiryapmiz.
Imom Buxoriy majmuasi qurilishi 2019 yilda boshlangan edi. Qariyb 45 gektar maydonni qamrab olgan hududda ulkan maqbara, 10 ming kishilik masjid, innovatsion muzey, kutubxona, mehmonxonalar va boshqa zarur infratuzilma inshootlari barpo etildi.
Shu muazzam majmua foydalanishga topshirilayotganida xayolimga bir fikr keldi. Bilasiz, Imom Buxoriy bobomiz ilm talab qilish yo‘lida qancha mashaqqatlar chekib dunyo kezdilar. Buyuk muhaddis bo‘lib Vatanimizga qaytib keldilar. Lekin unga hozirgidek e’tibor, ehtirom, e’zoz ko‘rsatilmagandi. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini yuksak darajada qadrlash va targ‘ib etishga yangi bosqichda keng imkoniyatlar yaratildi. Hozir butun islom olami, barcha musulmonlar shu majmuaga talpinmoqda.
Shuningdek, Farg‘onadagi Burhoniddin Marg‘inoniy yangi majmuasi, Namangandagi Sulton Uvays Qaraniy ziyoratgohi, Andijon bosh masjidi, Surxondaryodagi termiziylar maqbaralari, Qashqadaryodagi Abu Muin Nasafiy ziyoratgohi, Buxorodagi Mir Arab oliy madrasasi, Nukusdagi Imom Eshon Muhammad, Urganchdagi Oxun bobo masjidlari, Toshkentdagi Suzuk ota, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf masjid-majmualari, Toshkent viloyatidagi Zangiota ziyoratgohini ham sanab o‘tish mumkin.
Yurtimizning shaharu qishloqlarida, eng chekka hududlarida 130 taga yaqin yangi masjid ochildi. 500 dan ziyod jome butunlay qaytadan bunyod etildi. 3 ta oliy va 1 ta o‘rta maxsus madrasa tashkil etildi. Jumladan, 500 yillik tarixga ega Mir Arab oliy madrasasining tarixiy maqomi tiklandi va uni dunyoga mashhur al-Azhar majmuasi darajasiga yetkazish ishlari davom etmoqda.
Samarqandda Hadis ilmi maktabi, Surxondaryoda Imom Termiziy nomidagi islom instituti, shuningdek, Imom Termiziy nomidagi o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi faoliyat boshladi. Toshkent islom institutida magistratura tashkil qilinib, bu yil ilk bitiruvchilar sohaning nufuzli idoralarida mehnat faoliyatiga kirishdi.
Qur’oni karim va tajvid o‘quv kurslari soni 30 dan oshdi. Mashg‘ulotlarni 100 mingdan ziyod tinglovchi yakunlab, Allohning kalomini o‘qish baxtiga erishdi. Bundan tashqari, internet orqali onlayn qiroat saboqlari yo‘lga qo‘yildi.
Diniy idoramiz huzurida Markaziy Osiyoda yagona bo‘lgan Fatvo markazi tashkil etildi. Bu yerda diniy ulamolarimiz har yili yurtdoshlarimizning 300 mingdan ortiq savoliga javob berib kelmoqda. E’tiborlisi, ishlash yo o‘qish maqsadida chet davlatda bo‘lib turgan vatandoshlarimizning savollariga mobil ilova va ijtimoiy tarmoqlar orqali ham javob berish imkoniyati yaratilgan.
Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy va Bahouddin Naqshband nomidagi 4 ta xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ta’sis etilib, nodir ilmiy-ma’rifiy asarlar tadqiq qilinmoqda.
Ziyorat va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
Haj va umra safarlariga keng yo‘l berildi. Haj kvotasi 3 baravar, ya’ni 5 mingdan 15 mingga ko‘paygan bo‘lsa, umraga qo‘yilgan kvota cheklovlari olib tashlandi. Natijada har yili 1 millionga yaqin hamyurtimiz Allohning baytini ziyorat qilishga muvaffaq bo‘lmoqda.
Bu yildan boshlab Prezident hojilari dasturi joriy etilib, el-yurtimizga sidqidildan xizmat qilgan 100 nafar yurtdoshimiz haj safariga imtiyozli borib keldi.
Ramazon oyi, ikki hayit bayrami haqiqiy ma’noda katta ayyomga aylandi. Bu muborak sanalarni Prezident qarori bilan keng nishonlash dunyo mamlakatlari tajribasida yo‘q. Ayniqsa, joriy yilgi ayyomlarda davlatimiz rahbari tashabbusi bilan amalga oshirilgan ulkan voqeliklarni alohida ta’kidlash kerak: Ramazon oyida 1 trillion 100 million so‘m, Qurbon hayitida 700 milliard so‘m mablag‘ xayriya ishlariga yo‘naltirildi.
Diniy soha xodimlariga bugungidek e’tibor, ijtimoiy, moddiy qo‘llab-quvvatlash ilgari kuzatilmagan edi. Ayniqsa, 15 ulamoning Imom Buxoriy ordeni bilan mukofotlanishi tarixiy voqea bo‘ldi.
Imom-xatiblarimiz xorijiy tajriba almashish va malaka oshirish uchun chet davlatlarga bormoqda. Xususan, AQSH, Rossiya, Buyuk Britaniya, Yevropa mamlakatlari, Saudiya Arabistoni, Misr, BAA, Turkiya, Janubiy Koreya singari davlatlarda malaka oshirish kurslari, Qur’oni karim xatmlari, diniy-ma’rifiy suhbatlarda ishtirok etmoqda. Albatta, bunday yuksak ehtirom va keng imkoniyatlar qalblarimizda cheksiz shukronalik tuyg‘usini uyg‘otadi. Zero, Alloh taolo Qur’oni karimda shukr qiluvchilarga ne’matlarini yanada ziyoda etishni va’da qilib, bunday marhamat qiladi:
“Va Robbingiz sizga: “Qasamki, agar shukr qilsangiz, albatta, sizga ziyoda qilurman. Agar kufr keltirsangiz, albatta, azobim shiddatlidir”, deb bildirganini eslang” (Ibrohim surasi, 7-oyat).
Ushbu ilohiy va’daga muvofiq, tinch va farovon kunlarimizning qadriga yetish, yurtimizda amalga oshirilayotgan xayrli va ezgu ishlarga shukronalik keltirish ne’matlarning bardavom va yanada ziyoda bo‘lishiga sababdir. Zotan, shukr faqat tilda emas, balki mehr-oqibat, saxovat va ezgu amallarda namoyon bo‘lishi bilan o‘z ma’nosini topadi.
Buyuk saodatning ifodasi
Mamlakatimizdagi ochiqlik siyosati natijasida O‘zbekiston musulmonlari idorasining islom olami bilan aloqalari rivojlanmoqda. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik mustahkamlandi. Turkiy davlatlar muftiylari kengashi, Abu Dabi tinchlik forumi, Xalqaro musulmon ulamolari kengashi, Musulmon donishmandlar kengashi, Islomiy fiqh akademiyasi, Islom olami uyushmasi, Podshoh Salmon nomidagi Hadisi sharif akademiyasi va Xalqaro islom fiqhi akademiyasi kabi nufuzli tashkilotlar shular jumlasidan.
Yaqinda mamlakatimizda I xalqaro islom sivilizatsiyasi forumi o‘tkazildi. U butun dunyo e’tiborini yana bir bor O‘zbekistonga qaratdi. Forum doirasida ko‘plab nufuzli olimlar, ulamolar yurtimizga tashrif buyurib, amalga oshirilayotgan ijobiy o‘zgarishlarning shohidi bo‘ldi.
Yurtimizdan yetishib chiqqan buyuk mutafakkir allomalarning hayoti va ilmiy merosini o‘rganish yuzasidan 600 dan ortiq kitob, monografiya, risola, roman nashr qilindi.
Umuman olganda, inson qadrini ulug‘lashga qaratilgan xalqparvar siyosat aholining turmush sifatini yanada oshirish, ilgari adashgan yo‘lidan qaytib, sog‘lom hayot kechirish yo‘lini tanlagan shaxslarni afv etish kabi savobli ishlarda namoyon bo‘layotir.
Bularning bari Alloh taoloning inoyati bilan erishilgan istiqlol sharofatidandir. Tiklangan ma’naviy qadriyatlar, keng ochilgan e’tiqod imkoniyatlari yangi O‘zbekistonda inson qadri naqadar yuksak darajaga ko‘tarilganining yorqin misolidir. Bu ishlar ma’rifat, bag‘rikenglik va ezgulik tamoyillari atrofida birlashgan xalqimizning kelajakka ishonchini yanada mustahkamlaydi.
Zero, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o‘z ta’limotlarida inson uchun eng ulug‘ saodat tinchlik-osoyishtalik, tansihatlik va xotirjamlik ekanini alohida ta’kidlaganlar:
“Sizlardan kim ahli-oilasi tinch, tani sog‘ va bir kunlik yeguligi bor holda tong ottirsa, go‘yoki unga butun dunyo to‘laligicha berilibdi” (Imom Termiziy rivoyati).
Bugun yurtimizda hukm surayotgan tinchlik va emin-erkinlik mana shunday ulug‘ saodatning amaliy ifodasidir.
Alloh taolo jonajon Vatanimiz istiqlolini abadiy, tinchligimizni barqaror aylasin! Yurtimiz rivoji va xalqimiz farovonligi yo‘lida sidqidildan xizmat qilayotgan Prezidentimiz va barcha mutasaddilarga kuch-g‘ayrat, mustahkam sog‘liq va ulkan zafarlar yor bo‘lsin. El-yurtimiz ahil-inoqligi, xonadonlarimizning qut-barakasi hech qachon arimasin!
Shayx Nuriddin XOLIQNAZAR,
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy, “Oliy Darajali Imom Buxoriy” ordeni sohibi