Taniqli alloma Sa'duddin Taftazoniy rahimahullohning “Sharh al-aqoid an-nasafiya” asarida “xalifalik” masalasi alohida keltirilgan. Chunki, “xalifalik” masalasi o'sha davrda ham, bugun ham muhim muammolardan hisoblanadi. Bugungi kunda ham ba'zi oqimlar tomonidan “Islom xalifaligi”ni qurish g'oyasi ilgari surilmoqda. Agarda tarixga nazar tashlansa, bu masala ham davriy takrorlanib turganiga guvoh bo'lish mumkin.

“Sharh al-aqoid an-nasafiya” asarida bu to'g'rida quyidagicha bayon qilingan:

الخِلَافَةُ ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ بَعْدَهَا مُلُكٌ وَ إِمَارَةٌ.

“Halifalik o'ttiz yildir. Undan keyin podshohlik va amirlikdir”.

Ushbu fikrini isbotlash maqsadida alloma Taftazoniy Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan quyidagi hadisni keltiradi:

الخِلَافَةُ بَعْدي ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَصْيِرُ بَعْدَهَا مُلُكًا وَ عُضُوضًا.

“Mendan keyin halifalik o'ttiz yildir. Undan keyin podshohlik va yakka hokimliklarga aylanib ketadi”.

Mazkur hadis sahih bo'lib, bir qancha muhaddislar tomonidan rivoyat qilingan. Shundan keyin, Alloma Taftazoniy sahoba Hazrati Ali karramallohu vajhahuning mazkur o'ttiz yilning boshida turishligini aytganlar. Undan keyin hukmronlik qilganlar esa, podshoh va amirlar bo'ladi, deydilar. Jumladan, sahoba Muoviya raziyallohu anhu va undan keyingi amirlar xalifalardan emasligini aytiladi.
Hulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, “xalifalikni qayta qurish” masalasi asrlar davomida turli firqalar tomonidan davriy ravishda ko'tarilib turgan. Bugungi kunda ham bu masala ba'zi adashgan firqalar tomonidan ko'tarilmoqda. Yuqorida keltirilgan dalillar mazkur oqimlarning qarashlari noto'g'riligini isbotlaydi va ularning qilayotgan bu da'volari faqat o'zlarining g'arazli maqsadlarini niqoblashdan o'zga holat emas ekanini ko'rsatadi.
Birinchidan, “rahbar” deb tarjima qilingan so'z matnda “imom” (“الْإِمَامُ”) shaklida kelgan. Aqoid ilmi istilohida “imom” so'zi ikki ma'noda keladi: davlat rahbari va imom-xatib. Bu o'rinda davlat rahbari ma'nosida kelgan.
Lekin, “مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ” hadisida kelgan “imom” (“الْإِمَامُ”) so'zidan murod esa, Muhammad sollallohu alayhi va sallamdirlar. Unda va uning ma'nosidagi hadislarda “xalifa” so'zi keltirilgan emas.
Ikkinchidan, yuqorida keltirilgan hadis ma'nosidan ma'lum bo'ladiki, “komil xalifalik” o'ttiz yil. Ya'ni, Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Hattob, Usmon ibn Affon va Ali ibn Abu Tolib raziyallohu anhumlar davri. Shuningdek, mazkur to'rt sahoba Rasulloh sollallohu alayhi va sallamning xalifalari bo'lganlar. Mazkur o'ttiz yildan keyin paydo bo'lgan davlatlar esa, podshohlik va amirliklar edi. Demak, bundan ma'lum bo'ladiki, podshohlik va amirliklar “o'rinbosar”, ya'ni, “xalifa” tomonidan emas, balki, “podshoh” va “amir”lar tomonidan boshqariladi.

"Mulla Nazar Oxun" masjidi imom xatibi

QOZOQOV MAShRABBOY