Бандалик бу ҳар қандай чора тадбирлардан воз кечиб Аллоҳнинг белгилаб қўйган тақдирини кузатишликда ҳамда бу тақдирнинг ўзидаги ихтиёрдан кўра яхши ва хайрли эканлиги ҳақиқатқини англаб етишликда намоён бўлади.

Нақл этишларича, Иброҳим Адҳам қуддиса сирруҳу қул сотиб олгач, ундан сўради:

– Одатда сен нима тановул этасан?

– Нима берсангиз шуни..., – деди қул.

– Қандай ишни бажара оласан?

– Мендан нимани талаб қилсангиз ўшани.

– Қандай истагинг бор?

– Хожасининг хоҳиши олдида қулнинг истаги қандай аҳамиятли бўлиши мумкин?!

Буни кўрган Иброҳим Адҳам қуддиса сирруҳу ўзларининг нафсларига мурожаат этиб шундай дедилар:

– Эй бечора! Сен Аллоҳга бутун ҳаётинг давомида бир соатча бўлса ҳам мана шу қул ҳозир сенга итоат этолганичалик итоат этганинг йўқ!

Имом Али ибн ал-Хаввос қуддиса сирруҳу ўзларининг муридлари бўлган имом Шаъроний қуддиса сирруҳуга насиҳат қилдилар:

– Аллоҳнинг берганларидан фақат эҳтиёжингга етарли бўлган миқдордагина фойдалансанг кифоя қилади, ортиқча харж қилмагин, қолганини Аллоҳ хоҳлаган кишиларга тарқатиб юбор. Ишларингни юргизиш учун беҳуда уриниб юрма, яхшиси, Аллоҳнинг ўзидан уларни чиройли тартибда йўлга солиб беришини астойдил сўрагин.

Шунда Шаъроний қуддиса сирруҳу сўрадилар:

– Яратгандан ҳалол ризқ сўрашлигим чиройли ишми?

– Ҳа, уни мана бу тарзда сўрагин: “Эй Аллоҳим! Менинг ризқимга баракот ато айлаб, дунё ва охиратда айбу нуқсонларимни ошкор этмагин, эй ўта Саховатли ва Карим бўлган Зот!”.

Ва яна қўшимча қилдилар:

– Сен Аллоҳнинг синовлари етган маҳал бесабрлик ва безовталик кўрсатишдан сақланмоғинг зарур! Аллоҳнинг ўзи ишларини Унга топшириб қўйган кимсага зарур бўлган илму фазилатларни бериб, албатта, пировардида, уни мўминларга имом бўлган муқтадога айлантиради. Ҳақиқатда Аллоҳ ҳамма нарсага қодир Зотдир!”

Бандалик аломатларидан яна бири камбағаллик вақтида муҳтожлигини, бойлик пайтида давлатини одамлардан яшира олиш қобилиятидир. Банда учун ҳар қандай ҳолат баробар бўлишлиги лозим. Нафсининг жуганини маҳкам тутиб, уни ҳар бир ишида сўроққа тутмоғи, одамларга нисбатан саховатли бўлмоғи, лаззатларга муккасидан кетмаслиги ва уни изламаслиги банда учун лозим бўлган шартлардандир. Олимлар марҳамат этадиларки:

“Инсон ўзига хизматкор – қул изламаган муддатича Аллоҳнинг ҳақиқий бандаси бўлиб қолади. Қачонки ўзига хизматкор – қул излай бошладими, Аллоҳ олдидаги бандалик сифатини йўқотади”.

Бандаликнинг ўзига хос шундай одоблари мавжудки, унинг риоясини қилишга интилган киши очлик, яланғочлик, қашшоқлик ва хўрлик каби синовлар етган маҳалларда ҳеч қачон ортиқча безовталик ва ҳаяжонга берилмаслиги керак бўлади. Ушбу одоб қоидалари бандадан Аллоҳнинг унга битган тақдиротини итоаткорона қабул қилишни ҳамда Унга нисбатан бирор нарсада исён ва эътироз этмасликни талаб этади. Яъни ҳақиқий банда фақат Аллоҳнинг меҳрибонлигига суяниши, фақат Унга таваккул этиши, заҳира учун озиқ-овқатдан ҳеч нарса йиғмаслиги, эҳтиёжи учун Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамаслиги лозим.

Бандалик (убудийят) – бу банданинг ажралмас хусусиятидир, худди Ҳукмронлик (рубубият) Аллоҳнинг ажралмас ва доимий сифати бўлганидек... Шунинг учун кимки одамлар ичида ўзининг  обрў эътибори, яхши иш ва яхши амали билан кифояланиб, Яратганига муҳтожлик туйғусидан йироқлашиб қолса, бу унининг чин маънавий ҳалокатидир. Ўзининг бойлигию давлатига суянган бой – ҳақиқий қашшоқ, ўзининг жамиятдаги баланд мартабаси билан мамнуну мағрур мансабдор – ҳақиқий паст, ўзининг наслу насаби билан мақтаниб юргувчи соҳибнасаб – ҳақиқий хурдир. Кимки ишининг ривожини ўзининг донолигию тадбиркорлигидан билибдими – сингани, хонавайрон бўлгани ўшадир. Кимки доимо Аллоҳдан рози бўлиб, шукр қилгувчи бўлса, Унинг ёрдамига муҳтожлигини бутун борлиғи билан идрок этиб, Ундан тилагувчи фақир бўлса ҳамда ҳар қандай ишида унга таваккул этишликка одатланган бўлса – асл, ҳақиқий бадавлат киши ўшадир.

“Ахлоқус солиҳийн” (Яхшилар ахлоқи) китобидан
Йўлдош Эшбек, Даврон Нурмуҳаммад
таржимаси.