04 Март, 2026, 15 Рамазон, 1447
04 Март, 2026, 15 Рамазон, 1447
ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُۚ لَا تَأۡخُذُهُۥ سِنَةٞ وَلَا نَوۡمٞۚ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ مَن ذَا ٱلَّذِي يَشۡفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَۚ وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۖ وَلَا ئَُودُهُۥ حِفۡظُهُمَاۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ٢٥٥
"Курсий ояти" деб номланган ушбу ояти карима Қуръондаги энг буюк оятдир, оятларнинг саййидасидир. Унинг фазилати ва савоби ҳақида Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломдан бир қанча ҳадислар ривоят қилинган. Ҳадиси шарифлардан бирида: "Ким ҳар фарз намозидан сўнг Курсий оятини ўқиса, жаннатга киришдан уни фақат ўлим тўсади" (Насоий ривояти), дейилган.
Аллома Ибн Касир ўз тафсирида ушбу оятни ўнта мустақил маънога ажратиб тафсир қилган. "Аллоҳдан ўзга ҳеч қандай илоҳ йўқдир, фақат Унинг Ўзи бордир". Ислом дини келтирган шиор, мусулмонлар эътиқодининг асоси, тавҳиднинг асл маъноси шудир. Сиғиниладиган, топиниладиган, ҳожатлар сўраладиган, ҳожатларни эса раво қиладиган, ризқ берадиган, кенглигу ночорликда даргоҳига бош уриладиган, ҳидоятга бошлайдиган ва йўлдан оздирадиган фақат Унинг Ўзидир. Ким ягона илоҳга сиғинса, Унгагина итоатда бўлса, икки дунё саодатига эришади. Ким Унга ширк келтирса, Унга кимларнидир, нималарнидир шерик қилса, имон-эътиқодини бой беради, абадий азобга қолади.
"У тирик ва абадий турувчидир". Тириклик Аллоҳнинг зотий сифатларидандир, У ҳеч қачон ўлмайди, абадийдир. Махлуқотларининг туриши Унинг турғизиши биландир. У бутун коинот, борлиқ тизимини Ўз илоҳий низоми асосида бошқариб, ҳаракатлантириб туради. Энг майда атом заррасидан тортиб миллиардлаб юлдуз ва сайёраларни жамлаган улкан борлиқларгача, ҳаммасининг мавжудлиги ва ҳаракати ҳам Унинг амрига кўрадир. Ҳишом ибн Аммор: "Бақара сурасидаги Аллоҳнинг Исми аъзами "Аллоҳу ла илаҳа илла ҳува, ал-Ҳаййул Қойюм" калимасидир", деган.
"Уни мудроқ ҳам, уйқу ҳам олмайди". Аллоҳ таолода ҳеч қачон чарчоқ, уйқу ёки ғафлат бўлмайди. Бандаларининг бирор хатти-ҳаракати ёки лаҳзаси Унинг назаридан четда қолмайди: У ҳамма нарсани кўриб, кузатиб, бошқариб, тарбият қилиб туради. Агар Уни уйқу ёки ғафлат олганида замину коинотдаги ўта дақиқ низом издан чиқиши, оламлар ҳаёти остин-устун бўлиб кетиши муқаррар эди. Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳумо мазкур қавл хусусида бундай деган: "Мусо алайҳиссалом фаришталардан: "Аллоҳ ҳам ухлайдими?" деб сўради. Шунда Аллоҳ таоло фаришталарга Мусони уч кун ухлашга қўймай, бедор тутишни буюрди. Улар амр этилганидек қилишди. Кейин Мусо алайҳиссаломнинг қўлига иккита идишни тутқазиб: "Буларни синдириб қўйма" дея огоҳлантиришди. Тўртинчи кечага ўтганида ҳазрати Мусони мудроқ боса бошлади. Қўлда эса биттадан идиш, гоҳ уйғониб, гоҳ мудроқ босиб турибди. Охири ухлаб қолиб, қўлларидаги шиша идишларни бир-бирига уриб синдириб қўйди". Ибн Аббоснинг сўзларига қўшимча қилиб Муаммар: "Бу мисол билан Аллоҳ таоло Мусога: агар У ухласа, осмонлару Ер ҳам худди шундай чилпарчин бўлиб кетишини англатди", дейди. Ибн Абу Ҳотим Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан шундай ривоят қилади: "Бани Исроил бир куни Мусо алайҳиссаломдан: "Парвардигоринг ҳам ухлайдими?" деб сўради. Ҳазрати Мусо: "Аллоҳдан қўрқинглар", деди. Шунда Аллоҳ таоло пайғамбарига нидо қилиб: "Эй Мусо, улар сендан Парвардигоринг ухлайдими, деб сўрашди. Бас, икки шиша идишни ол, сўнг уларни кечаси билан тик ҳолда тутиб чиқ", деди. Мусо айтилганидек қилди. Кечанинг учдан бири ўтганида уни уйқу боса бошлади, ҳатто чўккалаб қолди. Сўнг зўрлаб уйқуни ҳайдамоқчи бўлди ва идишларни қўлга олиб турди. Аммо кечанинг учинчи қисмига борганда уйқу зўрлик қили ухлаб қолди ва шишаларни синдириб қўйди. Шунда Аллоҳ таоло: "Эй Мусо, агар Мен ухласам, осмонлар ва Ер мана шундай чилпарчин бўлиб кетади", деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла пайғамбари ҳазрати Муҳаммадга (Ўзининг сифатини келтириб) Курсий оятини туширди".
"Самовоту Ердаги бор нарсалар Уникидир". Осмонлар ва Ердаги, бутун борлиқдаги ҳамма нарса Аллоҳ таолоникидир, Унинг амри ва салтанати остидадир. Жамики мавжудот яна Унинг Ўзига қайтади. Қуръони каримда бундай марҳамат қилинади: "Осмонлар ва Ернинг ҳукмронлиги Аллоҳга тегишлидир. Аллоҳ ҳар нарсага қодирдир" (Оли-Имрон, 189); "Осмонлар ва Ернинг подшоҳлиги Аллоҳга хосдир. Қайтиш ҳам Аллоҳ ҳузуригадир" (Нур, 42).
"Ҳузурида ҳеч ким Унинг изнисиз қўллай олмайди". Бу Аллоҳ таолонинг азамати, кибриёси, буюклиги ва улуғлигидандир. Унинг ҳузурида ҳеч ким бошқа бировни шафоат қила олмайди. Ҳатто суюкли пайғамбари Муҳаммад алайҳиссалом ҳам. Фақат Унинг изни билангина ёрдам беришлари мумкин. Шафоат ҳақидаги ҳадисда бундай дейилган: "Мен Арш остига бориб, ўзимни саждага ташлайман ва шу ҳолатимда Аллоҳ хоҳлаган муддатга қоламан. Сўнг менга: "Бошингни кўтар, гапир – эшитиласан, шафоат қил – шафоатинг қабул қилинади", дейилади. Кейин менга бир чегара белгилаб берилади ва уларни жаннатга олиб кираман". Дунё ҳаётида инсон кимларнингдир оқлови, ёрдами билан муаммо-машаққатларидан қутулиб қолиши мумкин, аммо охиратда она ўз фарзандига, ака инисига, дўст суюкли дўстига, пайғамбар умматига ўзича ёрдам бера олмайди, ҳаммаси буюк Аллоҳнинг изни билан бўлади.
"У уларнинг олдиларидаги ва ортларидаги бор нарсани билади". Аллоҳ таолонинг илми ва ҳикмати ниҳоятда кенг, қамрови улуғдир. Унинг илми махлуқотларнинг ўтмишию келажагини бус-бутун қамраб олган. У ҳамма нарсани кўриб-билиб туради, заррача нарсадан бехабар қолмайди. Бандаларининг ошкора ва пинҳона қилган барча ишлари Унга аён, ҳатто уларнинг хаёлидан ўтган фикрларни ҳам билиб туради. Шундай экан, нега инсонлар бирор сирининг бошқаларга ошкор бўлишидан ниҳоятда қўрқишадию, аммо барча сирлардан ҳамиша хабардор Зот бўлмиш Парвардигорларидан қўрқишмайди, Унга итоатсизлик қилишади?!
"Ва улар Унинг илмидан фақат Ўзи истаган нарсаларнигина биладилар". Агар Аллоҳ билдирмаса, Унинг илмидан ҳеч ким ҳеч нарсани била олмайди. Инсоният тарихи давомида қилинган барча кашфиётлар – уй қуриш, учоқ, машина ва кемаларни ясаш, мураккаб дастгоҳларни ўйлаб топиш – буларнинг бари Аллоҳ берган илму ҳикмат туфайлидир. Одам алайҳиссаломдан бошлаб инсон наслига ҳамма нарсани, ҳатто уларнинг номигача Аллоҳ азза ва жалланинг Ўзи ўргатган. Исҳоқ Нютонга бутун олам тортишиш қонунини, Дмитрий Менделеевга элементлар даврий системасини, Алберт Эйнштейнга нисбийлик назариясини кашф этишга ҳам Аллоҳ таоло берган илм ва иқтидор, заковат, ақл-идрок қўл келган.
"Унинг Курсиси осмонлар ва Ерни ўзида сиғдира олур". Мазкур ояти кариманинг "Курсий" дейилиши ана шу лафзга кўрадир. Ибн Абу Ҳотим Ибн Аббоснинг "Курси"ни "илм" дея тафсир қилганларини айтади. Бундан "Аллоҳнинг илми осмонлар ва Ердан кенгдир, уларни қамраб олгандир", деган маъно чиқади. Баъзилар Курсини Арш, дея таърифлашган. Аммо Арш бошқа, Курси бошқалиги, Арш Курсидан катта экани ҳақида саҳиҳ ҳадислар бор. Айрим уламолар Курсидан мурод Аллоҳнинг салтанати, дейишади. Абу Молик: "Курси Аршнинг тагида ўрнашган", дейди, Суддий эса: "Осмонлар ва Ер Курсининг ичида, Курси эса, Арш олдида туради", деб тушунтиради. Аллоҳнинг Курсиси ана шундай буюк, Унинг Арши Курсидан ҳам буюк, Ўзининг буюклигига эса ҳеч бир мисл, таққос ёки қиёс йўқдир.
"Иккисини ҳимоятида сақлаб туриш Унга оғир келмайди". Аллоҳ таоло шундайин чексиз қудрат эгасики, осмонлару Ерни, ундаги мавжудотларни ҳифзу ҳимоятда ушлаб туриш Унга заррача малоллик, машаққат ёки қийинчилик туғдирмайди. Махлуқотларни ҳалокатга учратиш, Еру осмонларни остин-устин қилиш ёки уларни омонликда тутиб туриш фақат Унинг ихтиёридадир. Ҳамма нарса Унинг ҳузурида хор, ҳақир ва залилдир.
"У энг юксак ва буюкдир!" Аллоҳ таолонинг энг олий, энг буюк экани ҳеч қандай исбот-далил талаб этмайдиган улуғ ҳақиқатдир. Аллоҳнинг буюклиги У яратган мавжудотларда ҳам яққол намоёндир. Кўзга аранг илинадиган энг майда чивин ва ҳашаротларга кўз, қулоқ, оғиз бергани, овқат ҳазм қилиш аъзолари, қон томирлари ва еганини чиқариш учун тешиккача яратиб қўйгани, уларга овқатни қандай топиш, қандай насл қолдириш йўлларигача ўргатиб қўйгани Аллоҳ азза ва жалланинг буюклигига далолат эммасми? Ер юзидаги миллиардлаб махлуқларининг бирортасини эсдан чиқармай барига ризқ бериб қўйгани ҳам Унинг буюклигига далил эмасми?
Мўминлар Аллоҳ таолодан ўзга ҳеч қандай тангри, илоҳ йўқлигига, жамики оламлар ва махлуқотлар Унинг мулки эканига имон келтиришган. У ҳамиша тирик ва абадийдир. Ҳеч ким бошқаларни Унинг изнисиз шафоат қилиб, қўллай олмайди. У инсонларгача бўлган ва улардан кейин бўладиган нарсаларни ҳам билади, инсонлар эса Унинг Ўзи англатганидан бошқасини била олишмайди. Унинг Курсиси-Арши барча осмонлару ва Ердан ҳам кенгдир.
Курсий ояти ҳақида жуда кўп ҳадиси шарифлар бор: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: "Оятул Курсий Қуръоннинг тўртдан бирига тенг", деганлар" (Аҳмад ривояти); Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: "Ким тўшагига ётаётганида Курсий оятини ўқиса, Аллоҳ томонидан унга бир қўриқчи қўйилиб, тонг отгунича унга шайтон яқинлаша олмайди" (Бухорий ривояти).
Нок тусаган кўнгил
Отаси тонгга яқин кўзини очди. Хайрият, яхши томонга ўзгариш. Уч кундирки, фарзандлар йиғилган, ҳеч кимнинг тинчи йўқ, падари бузруквори ўлим билан олишмоқда. Қарилик давоси йўқ касаллик, агар қўшимча дард безовта қилса, буниси ортиқча. “Ана узилади, мана узилади” деб ака-ука, опа-сингиллар кеча-кундуз “навбатчи”. Худонинг раҳми келди шекилли, отаси бугун сал ўнгланди. Қаршибой ака у кишининг аҳволи-руҳиясига қараб, кайфияти кўтарилди.
– Болам, бери кел, – отаси товуши чиқар-чиқмас оҳангда ўғлини ёнига чақирди. –Нок егим келди, иликузилди пайт, билмадим, бозорда борми-йўқми...
–Топса бўлади, ота, нок ўзимизда етиштирилади, четдан келтирилмайди-ку?!
Балки кўнгли тусаётган мевани еса, отаси оёққа туриб кетар, Аллоҳнинг мўъжизалари кўп. Ахир, қон босими кўтарилиб, меъёрлашса, қанчадан-қанча одамлар яшаб кетади-ку.
Қаршибой ака аввал Жарқўрғон бозорига тушди. Растада нок кўрмади, анқонинг уруғи, мева сотаётганлардан сўради, елка қисишди. Балки Қумқўрғон бозоридан топса бўлар.
– Ниятим холис экан. Отам раҳматлининг истагини бажо айлаш учун нархи қиммат бқлса ҳам икки кило нок харид қилдим, – деб эслайди Сурхондарё вилояти Жарқўрғон туманида истиқомат қилувчи отахон Қаршибой Жангиров. – Худди хазина топган кишидек уйга ҳаллослаб қайтдим. Отамнинг икки кўзи шифт узра қадалган, юз-кўзида сўлғинлик, ҳаёт нишонасини жонлантириш учун нокдан бир донасини ювиб, қўлига тутдим. Юзига табассум ёйилди: “Топиб келибсан, болам, умрингдан барака топ. Одам у дунёга кетар олдидан ниманидир кўнгли тусар экан-да. Аллоҳ сендан рози бўлсин!”. Менинг кўзимга ёш келди. Сира хаёлимдан кетмайди. Отам нокни қўлига олиб, у ёқ-бу ёғини айлантириб кўрди. Пўстлоғи сарғиш-қизғиш мева “мени е” дегандек ял-ял ёнарди. Бемор отам куч тўплади-да, мевадан бир тишлади, унинг шарбати даҳани узра оқиб тушди, охиригача амаллаб тановвул қилди. Енгил тортдим ва нокдан яна бир донасини узатдим. Аммо у киши бошини чайқади. Кечга яқин отамнинг жони узилди... Бир дона нок экан, у кишининг армони, эзилиб-эзилиб, тўкилиб-тўкилиб йиғладим. Сўнгги манзилга кетар чоғда отамнинг дуосини олиб қолганим менга таскин беради.
Дилда армон бўлмасин, агар афсус-надомат ўртаса, ҳар бандаки, ўз ҳаётидан кўнгли тўлмай яшайди. Аллоҳ таолонинг розилиги биринчи ўринда турса, ота-она дуосини олиш, уларни ҳаётлик чоғида сийлаш, ҳурмат-эҳтиром кўрсатиш ҳар бир инсонни бахту саодат манзилига етказади, бу бор гап, азалий ҳақиқат.
“Ҳеч кимдан кам бўлмасин!” дебману...
1990-95 йиллар эди, янглишмасам, ҳозиргидек ижтимоий тармоқлар жамият ҳаётини ишғол этмаган, одамлар телевизор кўриб, радио эшитадиган замонлар. Ўзбекистон телевидениеси орқали “Тойчоқ” видеоспектакли намойиш этилди. Бош ролларни эл назарига тушган Лутфулла ва Гулчеҳра Саъдуллаева, Фатҳулла Маъсудов каби актёрлар ўйнашган. Телеасар ғояси, сюжети фарзанд тарбиясида қаттиқ янглишган ота-онанинг афсус-надоматига бағишланган. Боланинг оғзидан чиққанини муҳайё қилиш, унга ҳаддан зиёд меҳрибонлик кўрсатиш, қийналмаслиги учун ота-онанинг ўзини ўтга-чўққа уриши кўп ҳолларда таназзулга олиб келиши “Тойчоқ” видеоспектакли мазмунига чуқур сингдирилган. Эҳтимол, қадамини нотўғри ташлаб, бармоғини тишлаб ўтирган замондошларимиз спектаклда ўз қиёфасини кўришгандир. Фарзанд тарбиясида хатоликка йўл қўйганини англаб, энди уларни “қайириб” ололмаётганлар орамизда йўқ дейсизми?
–Турмуш ўртоғим билан оилавий можароларимиз жуда кучайиб кетди, пичоқ бориб суякка қадалдию, ажрашдик,– дейди Тошкент шаҳрида яшовчи бева аёл. –Икки қиз, икки ўғлимни бировдан кам қилмай, қорнини тўқ қилиб, эгнига бренд даражасига чиққан қиммат кийим-кечак илибман. Отаси йўқ, кўнгли ўксимасин, тенгқурлари олдида мулзам бўлмасин, деб топганимни уларнинг оғзига тиқибман, афсуски, уларни борига шукр, йўғига қаноат қилишга ўргатмабман. Кунда еган оч, ойда еган тўқ бўларкан, рўзғорда нимадир узилиш бўлиб қолса, энди додлаб юборишади. Энди тўртовлонни йўлга сололмаяпман, нафақат менга, ҳаттоки, улар бир-бирига сапчийди. Рўзғор ишлари сансалор, тун ярмига қадар телефон титкилаш...Хуллас, тақдир мени не кўйларга солмади...
Таниш аёл йиғламсираб сўзлайди. Унга қандай таскин-тасалли беришни билмайсан, киши. Бу юқорида зикр этилган “Тойчоқ” видеоспектакли мазмунига мос воқелик. Ота-онани рози қилиш савоб эканлигини биламизу, баъзида тескари ҳолатнинг рўй беришига уларнинг ўзлари ҳам сабабчи бўлиб қолиши ҳақида ўйлаб кўравермаймиз. Қариялар уйида истиқомат қилаётган нуронийлар ҳаётини таҳлил қилсангиз, бунга айнан уларнинг ўзлари шарт-шароит яратганини тан армон билан тан олишади. Хом сут эмган бандалар ғишт қолипдан кўчган пайтдагина пушаймон чекадилар. Бундай хатоликдан Аллоҳнинг Ўзи қайтарсин, Ўзи асрасин!
Ислом динидаги эзгу ғоя
Муқаддас ислом дини ота-онага итоатда бўлиш, иззат-ҳурмат кўрсатиш ва уларнинг розилигини олишни тарғиб қилади. Қуръони каримнинг “Нисо” сураси 36-оятида “Ва Аллоҳга ибодат қилинг, Унга ҳеч нарсани шерик келтирманг ва ота-онангизга яхшилик қилинг”, дея марҳамат қилинади.
Дарҳақиқат, муқаддас ислом дини оиланинг ҳар бир аъзоси учун у лойиқ бўлган мақом ва даражани белгилаб берган. Оилада энг қадрланиши лозим бўлган зот бу ота-онадир. Инсоннинг дунёга келиши Аллоҳ таолонинг ғайби ва марҳамати бўлса, ота-она зоҳирий сабабчи эканлиги барчага аён. Чортоқ туманидаги “Султон Саид” жоме масжиди имом-хатиби Лутфуллоҳ Давлатовнинг мулоҳазасини келтириб ўтамиз:
–Ҳар банданинг ота-онасига яхшилик қилиши эзгуликдан нишона. Бу ҳеч қачон уларга қарши чиқмаслик, хизматларидан бўйин товламаслик билан ўлчанади. Донишмандлардан бири «Ота-онага яхшилик қилиш ҳам фарз, ҳам қарздир. Фарзлиги Сени охиратда Алоҳ ризоси ва Жаннатга киришингга сабаб бўлса, қарзлиги сенга фарзандларингдан қайтишидир» деган экан.
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам матни узун бир ҳадиснинг охирида айтганлар: «Мени ҳақ билан пайғамбар қилиб юборган Зотга қасам. Кимга Аллоҳ таоло мол ато этса, бу молидан у ота-онасига эҳсон берса, жаннатда мен билан бирга бўлади». Бир киши: «Ё Росулаллоҳ, агар ота-онаси дунёдан ўтиб кетган бўлса-чи?» деб сўради. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Уларнинг номидан садақа қилади, Қуръон ўқийди ва ҳақларига дуо қилади. Агар буларни тарк қилса, уларга оққ бўлади. Ким уларга оққ бўлса осий бўлибди», деб жавоб бердилар. Уламолардан бири: «Ота-онанг сенга малол келишидан хавфсираб, сенга хушомад қилиб мулойимроқ сўзлашаётган бўлишса билгинки, сен уларга оқ бўлишни бошлабсан», деган экан.
Ота-онага яхшилик қилиш буюк Аллоҳ таоло тарафидан амр-фармон бўлишига қарамай, бу борадаги ҳолатимиз жуда ачинарли. Баъзилар дунё ташвишлари ёки фарзандлари билан овора бўлиб, ота-онасидан кўнгил сўрашга, хизматларини қилиб, бебаҳо дуоларини олишга бефарқ, эртага, индинга деб, улар билан дийдорлашувни орқага сурадилар. Билиб олишимиз лозим бўлган бир ҳақиқат борки, дунёвий ишларимиз кўп, чеки-чегараси йўқ, лекин ота ҳам, она ҳам бир дона. Ишни, шахсий ташвишларни бир оз кейинга сурсак бўлади, лекин ота-онага ғамхўрлик кўрсатишда кечиқмаслик энг катта савоб, чунки улар ғанимат, бугун бор, эртага бўлмаслиги мумкин.
Абу Ҳурайра (розийаллоҳу анҳу) ривоят қилади: Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ушбу сўзларни эшитдим: «Хор бўлсин! Хор бўлсин! Хор бўлсин!». «Ким у, ё Росулаллоҳ», деб сўрашди. «Ким ота-онасининг бирини ёки иккаласини қарилик чоғида топиб, уларга яхшилик қилиб жаннатий бўлиб олмаган бўлса», дедилар. Қарангки, пайғамбаримиз яшаб ўтган дамларда ҳам ота-она ҳаққи, ҳурмати баланд тутилган. Демак, ота-оналаримизни ҳаётлик чоғида ғанимат билиб, хизматини қилсак, дуосини олсак, вафотидан кейин тиловатимиз ва савоб амалларимиз билан доимо ёд этиб турсак, икки дунё саодатига эришамиз, иншооллоҳ!
Ҳулкар ТЎЙМАНОВА,
Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган журналист,
I даражали “Меҳнат фахрийси”,
"Ҳуррият" газетасининг 9-сонида чоп этилган.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 