30 Январ, 2026, 11 Шаъбон, 1447
30 Январ, 2026, 11 Шаъбон, 1447
Он ҳазрат соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўзлари ҳам инсониятнинг энг шарафлиси, саййиди ва улуғи эканликларини таъкидлайдилар.
انا سيد ولد آدم القيمة و لا فحر (داموز الاحاديث: 2/102)
Ана саййиди валади одама явмал қиямаҳ вала фахра – Мен бани Одам, бани башарнинг саййиди, пешвоси, улуғиман, лекин бу билан ифтихор қилмайман. Бу Аллоҳнинг амри!..
Илк Пайғамбар – Одам алайҳиссаломдан то менгача келган сулоланинг ҳаммаси асл оилалардан, бирорта ҳам зино фарзанд туғилмаган; (вала фахро) лекин бу Аллоҳнинг инояти, бундан фахрланиш йўқ!
Охиратда менга шу-шу нарсалар берилади; Бундан ҳам фахрланиш йўқ... – дея марҳамат қилганлар. Зеро, инсонда баъзи нарсалар учун мақтаниш, фахрланиш ҳисси бўлади. Лекин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу нарсадан йироқ, жуда камтарин инсон бўлганлар. Камтарона ҳаётда яшаганлар. Буларга ҳам мисоллар келтираман:
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам жуда оддий кийимлар, юнг матодан либослар киярдилар... Оёқ кийимларини ўзлари ямар эдилар. Туя, от турган жойда эшакка ҳам миниб кетаверардилар.
Орқаларига бирор кишини мингаштириб ҳам олардилар. Абдуллоҳ ибни Аббос каби кишиларни мингаштириб юрганларини ривоятлардан биламиз. Қўй соғардилар. Хизматкор қуллар билан бирга ўтириб овқатланар, уларга яхши қараб, яхши муносабатда бўлардилар. Қуллар билан бирга овқат ейиш, уларни озод қилиш хусусида улуғ тавсиялари бор...
Бой, камбағал ҳаммага бир хил муомалада бўлар, ҳаммаси билан қўл бериб саломлашар эдилар. Одамларга биринчи бўлиб салом берардилар. Бирор ерга чақирилсалар, албатта у ерга борардилар. Ҳатто бу хусусда ўзлари шундай деганлар:
«Бир туя почасига чақирилсам ҳам, бораман». Биламизки, у пайтда туя почасига ҳамманинг ҳам қурби етган ва оддий, тайёрланиши осон, тез пишадиган овқат бўлган. Шу овқатга ҳам чақирсалар рад этмасдан борар эканлар.
Бир маротаба меҳмонга чақирилганларида олдиларига сирка билан нон қўйилди. Шунда нонни сиркага ботириб (қўшиб) ейдилар ва «сирка қандай ажойиб озиқ»,– деб мақтайдилар. Ҳеч қайси овқатни «ёқтирмайман» демасдилар ва мақтаб, ёқтириб ердилар.
Қаҳқаҳа уриб, қаттиқ овозда кулмаганлар, фақат табассум билан кулардилар. Бизнинг Бомдоддан кейин ўқийдиган аврод (дуолар, зикрлар, вирдлар) китобимизда ёзилган:
Мин маъдина мантиқин ва муктасабин. Яъни:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам, гўзал (хуш) суҳбат ва табассум соҳиби (маъдани) эдилар», – дейилган. Чеҳраларидан табассум балқиб турадиган, кўнгли очиқ ва сахий инсон бўлганлар. Сахийликлари шу даражада эдики, таърифига сўз ожиз... Ўзларига келган совға, ҳадя ва бошқа нарсаларнинг ҳаммасини келиши билан кечгача тарқатиб юборардилар.
Агар кечқурун келса, эрталабгача қолдирмай, тарқатиб юборардилар.
Вафотлари яқинлашганда, уйларида уч дирҳам борлиги эсларига тушиб, дарров ўша уч дирҳамни садақа қилиб юборишни буюрдилар. «Пайғамбарлар мерос қолдирмайди», – дер эдилар. Яъни мол-дунё тўплашни, бойлик асрашни ёки кўпайтиришни хоҳламаганлар, ёқтирмаганлар ва ўзлари бу ишга қўл урмаганлар.
Бир куни хизматкорлари бир кун олдинги овқатни олиб келганида: «Нега бу овқатни кеча фақирларга улашмасдан, бир кун асрадинглар, олиб ўтирдинглар? Аллоҳ ҳар кун янги ризқ беради-ку?», – деганлар. Ҳатто овқатни сақлаб қўйишни, жамғариб қўйишни ҳам хуш кўрмаганлар, маъқул демаганлар.
Бирор нарсадан хафа бўлган вақтларида қовоқ солмасдилар. Кўп гапирмасдан фикр юритардилар, ўйга толардилар.
Бир маротаба бир киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам нинг ёнларида ўтлаб юрган қўйларни кўриб, ҳавас билан:
– Бунча чиройли сурув экан, ё, Расулуллоҳ! – дейди.
– Жуда ёқтирдингми? – дея сўрадилар.
– Жудаям ёқтирдим, жуда чиройли қўйлар экан! – деди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:
– Ол, ундай бўлса, сенга бердим! – дейдилар.
– Ҳаммасиними, ё Расулуллоҳ?!
– Ҳа, ҳаммаси сенга! – деб жавоб бердилар. Ва у киши сурувни ҳайдаб, қалби севинчга тўлиб, қабиласига қайтди. Йўлда кўрганлар:
– Ё тавба, сен бу сурувни бирон ердан ўғирладингми?.. Эрталаб ҳеч нарсанг йўқ ҳолда чиқиб кетган эдинг, кечқурун шунча қўй билан қайтаяпсан. Нима гап ўзи? – дейишади.
Шунда у одам:
– Буни менга Ҳазрат Муҳаммад Мустафо соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳадя қилдилар, таваккулчи, фақирликдан қўрқмайдиган олижаноб бир ҳиммат билан совға қилдилар, – деб жавоб берди.
Эртанги кун учун бирор нарса сақламасдилар. Баъзан бир неча кунлар уйларида қозон қайнамасди.
– Ё Расулуллоҳ! Фақат хурмо еявериб, ичимиз куйди. Ҳар доим мева еймиз, еганимиз қуруқ хурмо... – дейишади фақирлар.
– Мен ҳам сиздек, икки ойдир фақат мева ейман. Уйда ейишга бошқа нарса йўқ, – деб жавоб бердилар.
Бир киши очликдан қорнига тош боғлаб олади. Иссиқ тошни қорнига боғлаганда, озгина (ошқозонидан) очликнинг таъсири йўқолади, шекилли... Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга қорнидаги тошни кўрсатиб, шикоят қилганида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам муборак қоринларини очиб, боғлаб қўйган тошларини кўрсатдилар. Яъни яшаш тарзлари жиҳатидан инсонларнинг ҳаётларидан фарқ қилмас экан... Бу нарса бой ёки камбағал бўлганликларидан эмас, балки дунёга, бойликка аҳамият бермаганликларидан. Агар у киши Аллоҳу Таолодан мол-дунё истаганларида беҳисоб берар эди.
Зеро, Аллоҳу Таоло Жаброил алайҳиссалом орқали расулига: “Агар расулим бойликни хоҳласа, Макка атрофидаги тоғларни олтинга айлантириб бераман”, – деб билдирганида, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам эса, бу таклифни қабул қилмаганлар. Фоний дунёдан кўра боқий охиратни, умматлар ғамини афзал кўрганлар.
Бир марта бир киши Пайғамбаримизга юмшоқ тўшак ҳадя қилганда, ўша кеча қаттиқ уйқуга кетиб, таҳажжуд намозига туролмайдилар. Бошқа бу тўшакка ётмайман, кеча мени таҳажжуд намозидан қолдирди, – деб эгасига мулойимлик билан тушунтириб, ташаккур айтиб, қайтариб берадилар. Роҳат-фароғат эмас, камтарона ҳаёт кечиришни ёқтирардилар.
Тул, бева аёлларга, етимларга нисбатан жуда сахий, марҳаматли эдилар. Ўз нафслари учун жаҳли чиқмас, кечиримли ва ўч олмас эдилар, лекин Аллоҳнинг буйруғи бажарилмаганидан қаттиқ ғазабланардилар. Макка фатҳ қилинганида, интиқом олиш мумкин бўлганда ҳам ҳаммасини кечирган эдилар. Ислом қўшинидаги баъзи саркардалар: “Агар душман устидан ғолиб келиб, қўлга туширсак, қийма-қийма қилиб ташлаймиз!”, – дейишганди. Фахри олам соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай ғазабга минганларни ёмон ҳаракатлар содир қилишмасин, деб қўмондонликдан олиб, қўшин ортидаги хизматларга жўнатганлар.
Макка фатҳ бўлгач, қаршиларида дир-дир титраган кишиларни ўлдирмадилар, кечирдилар, авф этдилар. Уларга исломни таълим бериб, тўғри йўл кўрсатдилар. Доимий ҳаётий фаолиятлари ана шундай шафқат, марҳамат ва маърифий асосда эди...
"Ислом ва ахлоқ" китобидан олинди
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Қуръони каримда бундай дейилади: «Аллоҳ салтанат берганидан (ғурурланиб), Иброҳим билан унинг Рабби хусусида баҳслашган кимсани (Намрудни) кўрмайсизми?! Қайсики, Иброҳим: «Менинг Раббим тирилтиради ҳам, ўлдиради ҳам», – деганида, у: «Мен (ҳам) тирилтираман ва ўлдираман», – деди. Иброҳим айтди: «Аллоҳ Қуёшни Машриқдан чиқаради, сен уни Мағрибдан чиқаргин-чи?» Бас, (ўша) кофир (гап тополмай) лол бўлиб қолди. Аллоҳ золим кишиларни ҳидоят сари йўлламагай. » (Бақара сураси, 258 – оят).
Қиссанинг мазмуни
Аллоҳнинг буюк пайғамбари, Иброҳим Халилуллоҳ билан ўзини илоҳ деб даъво қилган Намруд ўртасидаги баҳс қиссанинг мазмуни бўлиб, унда Аллоҳнинг буюклигини инкор этган, ўзини улкан зот деб ҳисоблаган бир подшоҳ билан бўлган. Уламоларнинг айтишича, бу подшоҳ Бобил шоҳидир. Унинг исми Намруд ибн Канъон ибн Куш ибн Сом ибн Нуҳ бўлган. Бошқалар эса уни Намруд ибн Фолих ибн Обир ибн Солих ибн Арфахшад ибн Сом ибн Нуҳ деб атаганлар.
Ривоятларга кўра, у дунёда тўртта подшоҳлик қилган зотдан бири бўлган.
Улардан иккиси мўмин, иккиси кофир эди:
Мўминлар – Зулқарнайн ва Сулаймон (алайҳимуссалом). Кофирлар — Намруд ва Бухтуннаср (Набуходоносор).
Намруд тўрт юз йил подшоҳлик қилиб, жаҳолат ва зулмга берилган, дунё ҳаётини афзал кўрган.
Иброҳим (алайҳиссалом) билан баҳси
Иброҳим (алайҳиссалом) уни Аллоҳга ибодат қилишга чақирганларида, Намруд кибр ва жоҳиллик билан рад этди. Шунда Иброҳим (алайҳиссалом):
«Менинг Раббим – тирилтиради ва ўлдиради», – дедилар.
Намруд унга жавобан деди: «Мен ҳам тирилтираман ва ўлдираман».
Муфассир уламолардан – Қатода, Суддий ва Муҳаммад ибн Исҳоқ шундай деган: «Намруд бу сўз билан шундай демоқчи бўлган: “Мен икки одамни олиб келаман – биттасини ўлдираман, иккинчисини афв этаман. Шу билан мен ҳам тирилтирдим ва ўлдирдим», – деган.
Аммо бу жавоб аслида далилга қарши эмас, чунки Иброҳим алайҳиссаломнинг сўзи ҳақиқий ҳаёт ва ўлимни яратган Зот – Аллоҳ ҳақида эди. Намруднинг айтгани эса сиёсий қарор, яъни “ўлдириш ёки афв этиш” ҳақида эди, бу эса яратиш эмас.
Шунда Иброҳим (алайҳиссалом) аниқ ва рад қилиб бўлмас далил келтирдилар:
«Аллоҳ қуёшни шарқдан чиқаради, сен уни ғарбдан чиқар!»
Бу далил олдида Намруд ҳайрон бўлиб, жавобсиз қолди.
Ҳикмат
Ушбу воқеа Аллоҳ азза ва жалланинг қудрати, Иброҳим алайҳиссаломнинг ҳикмати ва кофирнинг ожизлигини кўрсатади. Аллоҳ таоло бу билан инсонларга шундай сабоқ беради:
Ҳақиқий яратувчи ва ҳаёт берувчи зот – фақат Аллоҳдир. Подшоҳлик ва куч инсонни Яратгувчи қилмайди. Илм ва далил билан ҳақиқат аниқ бўлади.
Иброҳим (алайҳиссалом) ва Намруд баҳсининг якуни
Нимруд билан бўлган баҳсда унинг ожизлиги ва нотўғрилиги кўпчиликка аввал бошда очиқ бўлмагани учун, Аллоҳ таоло Иброҳим (алайҳиссалом)нинг келтирган иккинчи далилини зикр қилди – бу далил орқали у Намруднинг даъвосини рад этди ва Аллоҳнинг борлигига очиқ-ойдин далил келтирди.
Иброҳим (алайҳиссалом) шундай дедилар:
«Албатта, Аллоҳ қуёшни шарқдан чиқаради, сен уни ғарбдан чиқар!»
Яъни, бу қуёш ҳар куни шарқдан чиқади ва ғарбга ботади — бу уни яратган, бошқарган ва бўйсундирган Зотнинг буйруғидандир. У Зот — ҳеч қандай шериги бўлмаган Аллоҳ, барча нарсани яратган ягона Парвардигордир.
Шунинг учун Иброҳим (алайҳиссалом) дедилар:
“Агар сен ўзингни тирилтирувчи ва ўлдирувчи деб даъво қилаётган бўлсанг, унда мана шу қуёшни ғарбдан чиқар. Чунки ҳақиқий тирилтирувчи ва ўлдирувчи Аллоҳ ҳар нарсани хоҳлаганидек қилади, унинг ишига ҳеч ким тўсиқ бўла олмайди. У барча нарсани итоат эттиргандир. Агар сен ҳам шундай экансан — қил бу ишни! Агар қила олмасанг, демак, сен ўзинг айтгандай илоҳ эмассан.”
Шундай қилиб, Иброҳим (алайҳиссалом) унинг жоҳиллиги, ёлғони ва даъвосининг ботиллигини аён қилди. Намруднинг жавоб беришга сўзи қолмади, у лол бўлиб жим бўлди. Шунинг учун Аллоҳ таоло каломи шарифида шундай деди:
«Бас, (ўша) кофир (гап тополмай) лол бўлиб қолди. Аллоҳ золим кишиларни ҳидоят сари йўлламагай.» (Бақара сураси, 258 – оят).
Баҳсдан кейинги воқеалар
Муфассир Суддийнинг айтишича, бу баҳс Иброҳим (алайҳиссалом) оловдан қутулиб чиққан кунлари бўлган ва у киши аввал бу подшоҳ билан учрашмаган эдилар.
Абдурраззоқ ўз ривоятида Маъмар орқали Зайд ибн Асламдан нақл қилади:
Намрудда ғалла ва озуқа бўлиб, одамлар ундан егулик сўраб келишарди. Иброҳим (алайҳиссалом) ҳам улар билан бирга бордилар. Шу учрашувда улар биринчи марта кўришдилар ва баҳс ҳам шу куни бўлди.
Иброҳим (алайҳиссалом) бошқалар каби емиш ололмадилар, қўллари бўш қайтдилар. Йўлда кетар эканлар, бир тепаликдаги қумдан икки халта тўлдириб, “ҳеч бўлмаса аҳлимни шу билан банд қилиб тураман”, деб уйларига қайтдилар.
Уйга етиб келишгач, Иброҳим (алайҳиссалом) дам олиш учун ётдилар. У кишининг завжаси Сора халталарни очиб қарадилар ва уларни тоза емишга тўла ҳолда топдилар. Шу емишдан таом тайёрладилар.
Иброҳим (алайҳиссалом) уйғониб, таомни кўриб ҳайрон бўлдилар:
“Бу таом қаердан келди?” — дедилар.
Сора онамиз дедилар:
“Сиз олиб келган емишдан тайёрладим”.
Шунда Иброҳим (алайҳиссалом) тушундиларки, бу ризқ Аллоҳ томонидан берилган неъмат эди.
Намруднинг ҳалокати
Зайд ибн Асламнинг айтишича: “Аллоҳ таоло Нимруднинг ёнига фаришта юборди ва уни Аллоҳга иймон келтиришга даъват қилди.
У биринчи марта рад этди. Иккинчи марта ҳам рад этди, сўнгра учинчи марта ҳам рад этди. Шунда фаришта унга деди:
“Қўшинингни тайёрла, мен ҳам ўз қўшинимни тайёрлайман.”
Намруд саҳар вақтда ўз қўшинини йиғди. Шунда Аллоҳ таоло осмон ҳашоратларидан иборат пашшалар тўдасини Намруд лашкарлари устига юборди. Улар қуёшни тўсиб қўйишди – осмон қоронғу бўлди. Бу ҳашоратлар Намруднинг қўшинига ҳужум қилиб, уларнинг гўштини ва қонини ейишди, фақат суяклари қолди. Намруднинг барча лашкарлари қирилиб кетиб, унинг бурнига эса бир пашша кириб олди. Кейин миясига жойлашиб олиб, унга қаттиқ азоб бера бошлади. Намруд қирқ йил давомида шу хашорат билан азобланди. Унинг боши оғриганда хизматкорлари тўқмоқ билан уриб енгиллик беришарди. Намруд қаттиқ азобларга чидай олмай ўз ҳизматкорига бошига тўқмоқ билан уришни буюради. Хизматкор тўқмоқ билан секин урганида Намруд қаттиқроқ уришни буюради. Хизматкор Намруднинг бошига бор кучини йиғиб уриши оқибатида унинг боши ёрилиб, ичидаги пашша учиб чиқиб кетади ва Намруд эса шу заҳоти вафот этади.
Хулоса
Аллоҳнинг қудрати олдида подшоҳлик ва кибр ҳеч нарса эмас. Ҳақиқий ҳаёт ва ўлимни яратувчи — фақат Аллоҳ Иброҳим (алайҳиссалом)нинг илми ва ҳикмати, Нимруднинг ожизлигини фош этди. Аллоҳ золимларни ҳидоят қилмайди.
Манбалар асосида
Илёсхон АҲМЕДОВ тайёрлади.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 