16 Октябр, 2026, 5 Жумадул аввал, 1448
16 Октябр, 2026, 5 Жумадул аввал, 1448
Танловга!
Бандаларига рўза тутишни фарз қилган Аллоҳ таолога ҳамду санолар, Рўза амалларини гўзал тарзда адо қилишда йўлбошчи бўлган Саййидимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот ва саломлар бўлсин.
Албатта, Рамазон исломий ойлар ичида фазилатларга бой ва баракали ойлардан ҳисобланади. Бу ойда ҳидоят қўлланмаси бўлган Қуръони Каримнинг нозил бўлиши ҳам, бу ойнинг энг афзал ой эканига далолат қилади. Шунингдек, бу ойнинг фазилати ва баркаси борасида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан жуда кўплаб ҳадиси-шарифлар ривоят қилинган.
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ رواه البخاري (3277) ، ومسلم (1079).
Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Рамазон ойи келиши билан жаннат эшиклари очилиб, дўзах эшиклари ёпилади ва шайтонлар кишанланади» - дедилар. Муттафақун аълайҳ.
Ҳақиқатда, Рамазон ойининг фазилатлари ва баракотлари жуда ҳам кўп. Бу борада жуда кўп мавиъзаларда эшитиб, кўплаб мақолалар орқали хабардор бўлганмиз. Лекин, бугун эътиборимизни бошқа томонга қаратамиз. Яъни, бу ойнинг фазилатлари кўп бўлиш билан бирга, тарихда бу улуғ кунда жуда кўплаб муҳим тарихий воқеалар бўлиб ўтган. Қуйида уларни бирма- бир санаб ўтамиз.
Рамазоннинг биринчи куни:
1) 2-ҳижрий йил Душанба. Мусулмонлар биринчи марта рамазон рўзасини тутдилар.
2) Иброҳим алайҳиссаломга илоҳий саҳифалар туша бошлаган.
3) Ҳижрий 73-йил. Абдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
4) Ҳижрий 91- йил. Андалусни фатҳ қилиш бошланган.
5) Ҳижрий 472- йил. Абу Али ибн Сино вафот этди.
Рамазоннинг иккинчи куни:
1) Ҳижрий 65-йил. Абдумалик ибн Марвон Умавий халифа этиб тайинланди.
Рамазоннинг учинчи куни:
1) Ҳижрий 11- йил. Фотимаи Заҳро розияллоҳу анҳо вафот этдилар.
2) Ҳижрий 37- йил. Таҳким воқеаси бўлиб ўтди.
Рамазоннинг тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 1- йил. Ҳамза розияллоҳу анҳу биринчи сарияга чиқдилар.
2) Ҳижрий 666 - йил. Антокия Славянлардан қайтариб олинди.
Рамазоннинг олтинчи куни:
1) Мусо алайҳиссаломга Таврот саҳифалари туша бошлади.
2) Ҳижрий 63- йил. Мусулмонлар Синд шаҳрини фатҳ қилдилар.
Рамазоннинг еттинчи куни:
1) Ҳижрий 361- йил. Ал-Азҳар университети очилди.
Рамазоннинг саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 273- йил. Ибн Можа роҳимаҳуллоҳ вафот этдилар.
2) Ҳижрий 455- йил. Алп Арслон Салжуқийлар волийси этиб тайинланди.
Рамазоннинг ўнинчи куни:
1) Пайғамбарликнинг 10-йили, ҳижратдан 3 йил аввал. Хадийжа розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
2) Ҳижрий 485-йил. Низомул мулк Абул Ҳасан Алий ибн Ишоқ ўлдирилди.
Рамазоннинг ўн биринчи куни:
1) Ҳижрий 3-йил. Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Зайнаб бинти Хузайма розияллоҳу анҳога уйландилар.
2) Ҳижрий 9-йил. Сақиф қабиласи элчилари Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида бўлди.
3) Ҳижрий 95- йил. Саиъд ибн Жубайр вафот этдилар.
4) Ҳижрий 624- йил. Чингизхон вафот этган.
5) Ҳижрий 922- йил. Султон Салим Дамашқни фатҳ қилди.
Рамазоннинг ўн иккинчи куни:
1) Ҳижрий 597- йил. Ибн Жавзий роҳимаҳуллоҳ вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн учинчи куни:
1) Ҳижрий 15-йил. Умар розияллоҳу анҳу Шомни эгалладилар
2) Ҳижрий 40- йил. Абу Лубоба розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 132-йил. Аббосийлар Умавийлар пойтахти Дамашққа ҳужум қилишди.
2) Ҳижрий 612- йил. Ибн Атоуллоҳ Сакандарий таваллуд топдилар.
Рамазоннинг ўн бешинчи куни:
1) Ҳижрий 3-йил. Ҳасан ибн Алий розияллоҳу анҳу дунёга келдилар.
2) Ҳижрий 37-йил. Муҳаммад ибн Абу Бакр розияллоҳу анҳу Мисрга волий этиб тайинландилар.
3) Ҳижрий 383- йил. Абу Бакр Хоразмий вафот этдилар.
4) Ҳижрий 543- йил. Фаҳриддин ар-Розий дунёга келдилар.
Рамазоннинг ўн еттинчи куни:
1) Ҳижрий 2-йил. Катта Бадр ғазоти бўлиб ўтди.
2) Ҳижрий 2-йил. Руқайя (розияллоҳу анҳо) бинти Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этдилар.
3) Ҳижрий 85-йил. Мўминлар онаси Ойиша розияллоҳу анҳо вафот этдилар.
4) Ҳижрий 124- йил. Муҳаммад ибн Муслим аз-Зуҳрий вафот этдилар.
Рамазоннинг ўн саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 21- йил. Холид ибн Валид вафот этдилар.
2) Ҳижрий 560- йил. Муҳйиддин ибн Арабий дунёга келди.
Рамазоннинг йигирманчи куни:
1) Ҳижрий 8-йил Макка фатҳ қилинди.
2) Ҳижрий 652- йил. Сайфуддин Қутуз дунёга келдилар.
Рамазоннинг йигирма биринчи куни:
1) Ҳижрий 40- йил. Алий ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳу вафот этдилар.
2) Ҳижрий 95- йил. Ҳажжож ибн Юсуф ас-Сақофий дунёга келди.
3) Ҳижрий 1353- йил. Форс юрти Эрон давлати деб ўзгартирилди.
Рамазоннинг йигирма учинчи куни:
1) Ҳижрий 9-йил Мусулмонлар «Лот» номли бутни бузиб ташлашди.
2) Ҳижрий 26- йил. Язид ибн Муовия туғилди.
Рамазоннинг йигирма тўртинчи куни:
1) Ҳижрий 20- йил. Амр ибн Ос масжидини қуриш бошланди.
Рамазоннинг йигирма бешинчи куни:
1) Ҳижрий 8-йил. Холид ибн Валид розияллоҳу анҳу «Уззо» номли ибодатхонани бузиб ташладилар.
2) Ҳижрий 129-йил. Абу Муслим Хуросоний Умавийларга қарши қўзғолон бошлади.
3) Ҳижрий 544- йил. Фахруддин ар-Розий таваллуд топдилар.
4) Ҳижрий 658- йил. «Айни жолут» жанги бўлиб ўтди.
Рамазоннинг йигирма олтинчи куни:
1) Ҳижрий 762- йил. Бадруддин Айний роҳимаҳуллоҳ дунёга келдилар.
Рамазоннинг йигирма еттинчи куни:
1) Ҳижрий 927- йил. Белград фатҳ этилди.
Рамазоннинг йигирма саккизинчи куни:
1) Ҳижрий 2-йил. Закот фарз бўлди.
Рамазоннинг йигирма тўққизинчи куни:
1) Ҳижрий 1425- йил. Ёсир Арафот вафот этди.
Рамазоннинг ўттизинчи куни:
1) Ҳижрий 256- йил. Имом Бухорий вафот этдилар.
2) Ҳижрий 384- йил. Имом ибн Ҳазм дунёга келдилар.
Тошкент Ислом институти талабаси
Муҳаммад Али Муҳйиддин.
Абу Али ибн Сино – Шарқ ренессансининг порлоқ юлдузларидан биридир. Унинг бой илмий ва ижодий мероси минг йилдан буён бутун башариятга хизмат қилиб келмоқда. Бутун умрини илм-фанга бағишлаган олимнинг тиббиёт, фалсафа, илоҳиёт, математика, мусиқа, адабиёт, тилшунослик ва мантиқ каби ўнлаб соҳаларда яратган асарларини чуқур ўрганиш бугунги кунда ҳам энг долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Алломанинг тафаккур дунёси шу қадар кенг қамровлики, турли соҳа мутахассислари унинг ҳамон янги қирраларини кашф этмоқдалар. Эътиборлиси шундаки, у нафақат буюк олим, балки сўз санъати устаси сифатида ҳам нозик туйғуларини бадиий тилда қоғозга туширган ижодкордир.
Мутафаккирнинг «Саргузашт» (таржимаи ҳол) асари ўзи томонидан тугалланмай қолган бўлиб, кейинчалик унинг содиқ шогирди Абу Убайд ал-Жузжоний якунига етказган. Унда Шайхурраиснинг болалик йилларидан бошлаб, умрининг сўнгги кунларигача бўлган воқеа-ҳодисалар мухтасар баён этилган. Мазкур рисола олимнинг ҳаёти, илмий фаолияти, оилавий муҳити ва давр манзарасини ўрганишда бебаҳо манба бўлиб хизмат қилади. Ибн Сино ушбу асарида шеъриятга бўлган қизиқишига ҳам ишора қилиб, шундай ёзади:
«Журжонга қайтиб келдим ва у ерда менга Абу Убайд ал-Жузжоний келиб қўшилди. Шу кезларда ўз ҳолимни ифодалайдиган бир қасида ёздим, унда мана шу байт ҳам бор эди:
«Мен улуғ бўлганимда кенг шаҳар ҳам сиғдиролмай қолди, Қимматим ошганида харидорсиз қолдим».
«Саргузашт» рисоласи орқали алломанинг ҳаётига оид кўплаб нодир фактлар билан танишиш мумкин. Асарнинг Жузжоний томонидан давом эттирилган қисмида муаллифнинг нотакрор истеъдоди ва ишчанлик қобилияти жонли мисоллар билан кўрсатиб ўтилган. Хусусан, унда олимнинг кунига ўртача 50 варақ асар ёзганлиги алоҳида қайд этилган.
Шунингдек, Ибн Сино Абулҳасан ал-Аруз исмли қўшнисининг илтимосига кўра «Ал-Мажмуъ» номли китоб тасниф этгани, унда математикадан ташқари барча мавжуд илмлар жамлангани баён қилинади. Бу каби маълумотлар аллома шахсиятини англашда катта аҳамиятга эга.
X аср илмий муҳитини ўзида акс эттирган бундай мемуар асарнинг бизгача етиб келиши катта тарихий воқеадир. Рисола Ибн Синонинг вақтдан унумли фойдалангани ва илм йўлида бутун ҳаётини фидо қилганини кўрсатувчи ибратли деталларга бой. Хусусан, Ибн Синодан олдинроқ яшаган Ҳаким Термизийнинг «Бадв уш-шаън» автобиографик асарида ҳам худди шундай Мовароуннаҳр илмий муҳити, олимнинг ҳаёти ва хориқулодда ҳолатлари ёритиб берилган эди. Бу икки улуғ сиймо ўз йўналишларида бетакрор ижод қилиб, жаҳон илм-фани ривожига улкан ҳисса қўшдилар.
Ибн Сино «Саргузашт»да Абу Абдуллоҳ Нотилий ва Исмоил Зоҳид каби устозларининг номларини ҳурмат билан тилга олади ҳамда уларнинг билим даражасига адолатли баҳо беради. Шу билан бирга, у турли илмларни ўзлаштириш жараёни ҳақида тўхталиб, жумладан, шундай дейди:
«Тиб илми қийин фанлардан эмас, шу сабабли қисқа муддат ичида бу соҳада жуда илғорлаб кетдим. Натижада ҳатто тажрибали ва билимдон табиблар ҳам ҳузуримга келиб, тиббиётдан сабоқ ола бошладилар».
У илмга чанқоқлиги ва ноёб зеҳн соҳиби бўлиши билан бирга, мақсад йўлидаги машаққатлардан асло қўрқмаган. Улкан зафарларга фақат қобилият билан эмас, тинимсиз заҳмат орқали эришилишини теран англаган. Ибн Сино ўзининг 16-17 ёшлик даврини хотирлаб: «Ўша кезларда мен бирор кечани ҳам охиригача ухлаб ўтказмас, кундузлари эса фақат илм билан шуғулланар эдим»,– деб ёзади.
Асарнинг нима мақсадда ва кимнинг буюртмасига биноан ёзилгани ҳақида аниқ маълумотлар сақланиб қолмаган бўлса-да, олим унда ўз ҳаётининг энг муҳим ва бурилиш нуқталарини муҳрлаб қолдиришга интилгани кўринади.
Асардан маълум бўлишича, Ибн Сино Сомонийлар ҳукмдори Нуҳ ибн Мансурни даволагани эвазига унинг бой кутубхонасидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади. Мазкур кутубхонанинг кенглиги, китобларнинг фанлар бўйича тизимли равишда жамлангани ҳақидаги хотиралар Сомонийлар давридаги кутубхоначилик маданияти ва умумий фонд ҳақида тасаввур ҳосил қилишга ёрдам беради. Шунингдек, муаллиф ўз маънавий ва интеллектуал имкониятлари ҳақида гапириб, 18 ёшида ўша даврнинг барча зарур илмларини тўлиқ эгаллаб бўлганини ва бу даврда кўпроқ «илмни хотирада мустаҳкам сақлаб қолиш»га эътибор қаратганини таъкидлайди.
Жузжонийнинг ёзишича, Шайхурраис бир вақтнинг ўзида бир нечта китоб устида ишлай олган. Масалан, машҳур «Аш-Шифо» асарининг табииёт қисмига киришганда, «Тиб қонунлари»нинг биринчи китобини аллақачон якунлаган эди. Жузжоний устозининг хизматида 25 йил давомида содиқлик билан турганини, аммо шу давр ичида Ибн Синонинг бирор янги китобни бошдан-оёқ шунчаки мутолаа қилиб ўтирганини кўрмаганини (чунки у барча илмларни мукаммал билганидан тўғридан-тўғри ёзишга киришганини) ҳайрат билан эслайди.
«Саргузашт» асари орқали биз алломанинг бугунги кунгача етиб келмаган, йўқолган асарлари ҳақида ҳам қимматли маълумотларга эга бўламиз. Жузжоний олимнинг «Лисон ул-араб» («Араб тили») асари оққа кўчирилмай қолгани ва «Ал-Қонун»га киритилиши лозим бўлган тиббий тажрибалар қайд этилган қўлёзмаларнинг йўқолганини афсус билан қайд этади.
Хулоса қилиб айтганда, «Саргузашт» рисоласи Ибн Синонинг ҳаёти, оилавий муҳити, Бухоронинг Х асрдаги йирик илмий марказ сифатидаги мақоми ва Сомонийлар кутубхонасининг аҳволини ўрганишда энг мўътабар манбалардан биридир. Асар олимнинг ноёб хотираси, юксак ижодий салоҳияти ва бетакрор истеъдодини бевосита муаллиф ҳамда унинг яқин шогирди тилидан сўзловчи нодир ҳужжатдир.
Бугунги кунда мазкур асар жаҳон тиллари қатори ўзбек тилига ҳам таржима қилиниб, у ҳақда кўплаб илмий мақола ва рисолалар яратилган. Алломанинг бадиий ижоди ва шеърий мероси ҳақида эса китобнинг кейинги бобида батафсил сўз юритилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази катта илмий ходими, PhD Хусрав Ҳамидов, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 