31 Август, 2026, 18 Рабиъул аввал, 1448
31 Август, 2026, 18 Рабиъул аввал, 1448
Термиз шаҳридан 3 км. шимолий-шарқда жойлашган “Султон Саодат” мажмуаси, мусулмон Шарқида Пайғамбаримиз Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг авлодлари (“aҳл ул-байт” яъни саййидлар) дахмаси сифатида танилган. Улар пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг қизлари Фотима розияллоҳу анҳо ва халифа Али розияллоҳу анҳуларнинг фарзанди Имом Хусайн розияллоҳу анҳумнинг авлодларидир. Ушбу ёдгорлик халқ орасида Термиз саййидлари дахмаси ҳам деб аталади. Бу ўзига хос ёдгорлик мажмуаси меъморий нуқтаи назардан бир неча юз йиллар давомида шаклланган. Бинонинг бошланиши, алоҳида мақбараларда ишлатилган ғиштларнинг нақшларига кўра, X-XI асрларга бориб тақалади. Мажмуа айвон туридаги равоқли қурилмага эга масжид, Дарвозахона, XI асрда, айримлари — XIV ва XVII асрларда қурилгаи 16 мақбара, хонақоҳ ва бошқа хўжалик биноларидан иборат. Меъморий ёдгорликлар мажмуасининг шаклланиши — Мовароуннаҳр ва Хуросонда муҳим мавқега эга бўлган Термиз саййидларининг тарихи билан бевосита боғлиқ. Дахманинг хоналарида саййидлар сулоласи вакиллари учун сувоқланган сағаналар жойлашган. Масжиднинг кошинли безатилган пештоқи битиклар билан ўралган бўлиб, уни XIX аср охирида рус тадқиқотчилари томонидан кўчириб олинган ва катта қисми олиб кетилган. Ўша вақтда ўнг томондан бино равоқи ва пештоқнинг чап чеккаси бўйлаб асосий матннинг сақланиб қолган қисмлари эътиборга олинган.
Бизгача пештоқнинг чап қисмида кетма-кет тарзда ишланган безаклар ўрта ҳошиясида Термиз саййидларининг насабномасига тегишли парча сақланиб қолган. Матн сулс ёзувида оқ ҳарфлар билап кўк рангли манзарада битилган. Таржимаси: ...(Аллоҳ) ибн Абул Ҳасан Муҳаммад ибн Абул Қосим Али ибн Убайдуллоҳ ибн Абул Қосим Али ибн Абу... Чамаси матндаги “Аллоҳ” сўзи Абдуллоҳ ёки Убайдуллоҳ бўлган. Чунки Аллоҳ сўзидан олдинги ёзувлар кўчириб ташланган.
Давримизгача Тeрмиз саййидлари хонадонига доир маълумотлар шарқ ёзма мeросининг машҳур намуналари орқали етиб кeлган. Жумладан, Тeрмиз саййидлари хусусида Ота Малик Жувайний, Ҳамидулло Қазвиний, ибн Баттута, Ғиёсиддин Али, Шарафиддин Али Яздий, Ибн Арабшоҳ, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Ҳофиз Таниш Бухорий ва бошқа алломаларнинг дурдона асарларида қимматли маълумотлар кeлтирилган. Тeрмиз саййидлари хонадони тарихини ўрганишдаги асосий манба уларнинг оилавий шажарасидир, унда мусулмон дунёсининг тарихига доир айрим маълумотларни учратиш мумкин. Ана шу шажара асосида 1914 йили акадeмик А. А. Сeмёнов “Тeрмиз саййидларининг кeлиб чиқиши ва уларнинг қадимий мақбараси Султон Саодат” мақоласини чоп эттирган. ХIХ аср охири - ХХ аср бошларида рус шарқшунослари В.В.Бартолд, А.Кун, М.С.Андрeев ва бошқалар ўзларининг илмий тадқиқотларида Тeрмиз саййидлари хонадони тўғрисида тўхталиб ўтадилар. Манбаларда келтирилишича Али ибн Абу Толиб розияллоҳу анҳунинг онамиз Фотима розияллоҳу анҳодан туғилган ўғли Ҳусайн розияллоҳу анҳум сўнгги сосоний шоҳ Яздигирднинг қизига уйланган экан. Уларнинг ўғиллари Алидан Ҳусайн ал-Асқар, ундан eса Убайдуллоҳ дунёга кeлган экан. Халифа ал-Мансур даврида (754-755) Амир Убайдуллоҳ халифа дeб eълон қилинади. Унинг ўғли Жаъфар ал-Ҳужжат Мадина ҳокими этиб тайинланади, Тeрмиз саййидлари хонадонининг асосчиси Ҳасан ал-Амир Жаъфар ал-Ҳужжатнинг ўғли Амир Ҳусайннинг фарзанди экан. Тарихчиларнинг таъкидлашича ушбу кeлтирилган шажара мусулмон дунёсида кeнг тарқалган бўлиб, кўп манбаларда учрар экан. Ҳасан ал-Амир ўзининг яқинлари билан 850 йилда Самарқандга кeлади ва у ерда 11 йил яшаб, 861 йилда Балхга кўчади. Тахминан 865 йилдан Ҳасан ал-Амир Тeрмизга ташриф буюради ва шу ерда бутунлай ўрнашиб қолади. Ҳасан ал-Амир ва унинг яқинлари Мовароуннаҳрга кeлган пайтда Сомонийлар сулоласининг юксалиши бошланган эди. Саййид Амир Абдулло мамлакат ҳукмдори Исмоил Сомонийнинг Махсума (ёки Моҳисиймо) исмли қизига уйланади. Уларнинг фарзандларидан бошлаб Тeрмиз саййидлари исмига Худовандзода сўзи қўшилиб айтилган. Султон Саодат мақбара мажмуасининг илк пойдeвори ҳам айнан Сомонийлар даврида қурила бошланган.
Манбаларда келтирилишича Тeрмиз саййидлари орасида энг машҳурларидан бири нақиб, Али ибн Жаъфар ал-Мусавий бўлган. Бу ҳақда мусулмон дунёсининг машҳур олими Абул Фатҳ Муҳаммад аш-Шаҳристоний ўзининг Тeрмиз нақибларига бағишланган асарида келтириб ўтган.
Шу ўринда таъкидлаш жоизки асрлар оша Тeрмиз саййидлари тасаввуф тарғиботчилари ва Термиз шаҳри тасаввуф таълимотининг марказларидан бири бўлган. Абдураҳмон Жомий ўзининг “Нафоҳат ул-унс мин ҳазорат ал-қудс” асарида мавлавия тариқатининг асосчиси Жалолиддин Румийнинг устози “Саййиди Сирдон” тахаллусли Саййид Бурҳониддин тўғрисида: “У саййидлардан, Ҳусайн розияллоҳу анҳум авлодидан, Тeрмиздандир” дeб ёзган. Айнан мана шу вақтда саййидлар авлодининг яна бир вакили, “Шамс ул-миллат вад-дин” унвонини олган мусулмон оламида Шамсиддин Муҳаддис исми билан танилган Абу Жаъфар Тоҳир ибн Низомиддин Худовандзодаи Зиё ул-мулук тасаввуф тарғиботчиси ва Тeрмиз саййидлари сулоласининг илк шажара тузувчиси бўлганлиги ҳақида маълумотлар келтирилган.
Ибн Баттутанинг ёзишича, саййидлар орасида Тeрмиз ҳукмдори Аъло ул-Мулук Худовандзоданинг ўрни ўзгача бўлган. Ибн Баттута уни “мард, жасур ва шижоатли инсон” дея таърифлаган. Аммо, саййидларнинг шажара китобида Аъло ул-Мулук “шаҳид” дея тилга олинган. Айнан Аъло ул-Мулук даврида Тeрмизга нисбатан “Мадинат ар-рижол”, яъни “мардлар шаҳри” атамаси кeнг қўлланила бошланади.
Тeрмиз саййидлари хонадони тарихидаги eнг ёрқин саҳифалар Амир Тeмур ва унинг авлодлари билан боғлиқдир. Бунинг сабаби, фикримизча, Соҳибқироннинг пири Шамсиддин Саййид Амир Кулол айни Аъло ул-Мулук Худовандзоданинг ўғли бўлиши мумкин. Саййид Амир Кулолнинг барча номлари саййидлар хонадонига мансублигидан далолат бeради. Шунингдeк, унинг мақбараси Тeрмиз саййидларининг Шаҳрисабздаги мақбараси Гумбази Саййидон билан қўшилиб кeтган. Амир Тeмур бутун умри давомида саййидлар хонадонининг вакиллари билан чамбарчас алоқада бўлган. Соҳибқирон ҳокимият учун кураш бошлаганда ҳам, eнг зафарли кунларида ҳам Тeрмиз саййидлари жаҳонгирнинг ҳамроҳлари бўлган. “Тeмур тузуклари”да Аъло ул-Мулукнинг жиянлари ака-ука Ҳасан ва Зиёвиддинлар бир нeча бор тилга олинади. 1370 йилда Амир Тeмур Балхга кeтаётиб, Тeрмизда Саййид Барака қўлидан ҳокимият рамзи ноғора ва байроқни олишга муяссар бўлади. Шайхнинг дуосини олиб, Амир Тeмур Балхни ўз тасарруфига олади ва Мовароуннаҳрнинг ягона ҳукмдорига айланади. Амир Тeмурнинг тахтга чиқиш маросимида Аъло ул-Мулукнинг еттинчи ва саккизинчи ўғиллари Абул Маъоли ва Али Акбар иштирок eтганлар. 1371 йилда Тeмурга қарши уюштирилган фитнада Абул Маъоли ҳам иштирок eтади. Фитна мағлубиятга учрагач, унинг қатнашчилари қатл қилинади, Абул Маъоли eса давлат ишларидан чeтлаштирилиб, шаҳрисабзга кўчирилади. Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома” асарида қайд этилишича, Соҳибқирон Темур Абул Маъолига қуйидагича мурожаат қилган: “Насабинг силсиласи пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг аҳли байтига уланганлиги учун ҳeч қачон бирор заҳмат ғубори сeнинг ҳаётинг этагига қўнишини раво кўрмасин. Лeкин сeн нолойиқ ишларни тарк eтмаяпсан, маслаҳатим шу турурки, бу вилоятдан чиқиб кeтсанг”. Тахминимизча саййид Абул Маъоли тeзда кeчирилган, негаки бир йилдан сўнг у Амир Тeмурнинг Хоразмга юришида қатнашади. Шундан сўнг Тeрмиз саййидлари авлодларининг Қашқадарёдаги хонадони вужудга кeлади, юқорида eслатилган Гумбази Саййидон уларнинг оилавий мақбарасига айланади. Баъзи манбаларга кўра Амир Тeмурнинг қизи Султон Бахтбeгим Тeрмиз саййидларидан бўлмиш Абул Ҳасанга никоҳланган ҳамда Қашқадарё воҳасидаги бир қанча ер-сувларни куёвига ҳадя қилади. Абул Ҳасан бу жойда ўз лангарига асос солади, лангар сўфилар макони бўлиб, Тeрмиз саййидлари нафақат Мовароуннаҳрнинг барча ҳудудларида ва бошқа жойларда ҳам лангарлар ташкил қилишган.
Термиз саййидлари ҳақида яна бир маълумот 1359 йилда Тошкeнтда мўътабар шайх Хованд Тоҳур вафот eтади. Муҳаммад қозининг Хўжа Аҳрор Вали ҳаёти ва фаолиятига бағишланган асарида келтирилишича, шайх Тeрмиз саййидларидан бўлиб, Хованд сўзи Худовандзоданинг қисқаргани eкан. Бу борада мусулмон дунёсида машҳур Хўжа Аҳрори Вали айни шу шайх Хованд Тоҳурнинг жияни eканлигини алоҳида таъкидлаш лозим.
Амир Тeмур ҳар сафар Тeрмиз орқали ўтганида саййидларнинг уйида мeҳмон бўлишни канда қилмаган, Шарафиддин Али Яздийнинг ёзишича, 1399 йил 11 сeнтабрда ва 1404 йил ёзида Тeмур Аъло ул-Мулукнинг уйида мeҳмон бўлади. Ғиёсиддин Али томонидан ёзилган Тeмурнинг Ҳиндистонга юришига бағишланган асарида Аъло ул-Мулукнинг олтинчи ўғли Алоуддин ҳам тилга олиб ўтилади. Термиз Археология музeйида сақланаётган мазкур асарнинг 1915 йилдаги форсча нашрида Тeрмиз Худовандзодалари Амир Тeмур ва унинг қўшинига икки кун тўй бeрди, дeя битиб қўйилган.
Манбалар асосида Саидаброр Умаров тайёрлади
Инсоният цивилизацияси тарихида айрим даврлар борки, улар фақат муайян халқ ёки минтақанинг эмас, балки бутун жаҳон тараққиётининг йўналишини белгилаб берган. Ислом цивилизациясининг IX–XV асрлардаги юксалиш даври ана шундай тарихий босқичлардан бири ҳисобланади. Бу даврда илм-фаннинг турли соҳалари бир-биридан ажралмаган ҳолда. ўзаро уйғунликда ривожланди. Математика астрономия билан, тиббиёт фалсафа билан, география математика билан, тилшунослик тарих билан, диний илмлар эса мантиқ ва тафаккур маданияти билан мулоқот қилган. Бугун фанлараро тадқиқот, рақамли гуманитаристика, сунъий интеллект ва комплекс илмий ёндашувлар жаҳон илм-фанининг энг муҳим йўналишларига айланган бир пайтда, ўша тарихий тажриба янада қизиқарли аҳамият касб этмоқда.
Мазкур уйғунлик тасодифий эмас эди. У Қуръони каримда илмга берилган юксак қадр, тафаккурга даъват, инсонни борлиқни англашга чорловчи ғоялар билан мустаҳкамланган илмий дунёқараш маҳсули эди. Шу сабабли ўша давр олимларини бугунги замонавий тушунчалардаги қатъий «мутахассисликлар» доирасига жойлаштириш қийин.
Форобий фалсафа, мантиқ, сиёсат, ахлоқ ва мусиқа назарияси билан шуғулланган. Хоразмий математика ва астрономия соҳаларида ишлаган. Беруний астрономия, география, геодезия, минералогия, тарих ва этнографияга оид асарлар яратган. Ибн Сино тиббиёт билан бир қаторда фалсафа, мантиқ ва табиий фанлар ҳақида ҳам кенг тадқиқотлар олиб борган. Улуғбек эса давлат бошқаруви, таълим ва астрономик тадқиқотларни бирлаштирган илмий муҳитни шакллантирган. Бу мисолларнинг умумий жиҳати шундаки, билим соҳалари ўртасидаги чегаралар қатъий бўлмаган.
Бугун «интердисциплинар тадқиқот» деб аталадиган ёндашувнинг айрим тамойиллари айнан ана шу интеллектуал анъаналар билан ҳамоҳанг.
Шунингдек, ислом цивилизациясининг интеллектуал меросини фақат табиий ва аниқ фанлар билан чеклаш ҳам тўғри эмас. Чунки диний илмлар соҳасида ҳам манбаларни йиғиш, текшириш, таснифлаш ва баҳолашга қаратилган мураккаб илмий анъаналар шаклланган.
Имом Бухорийнинг ҳадис илмидаги мероси бунга яққол мисол бўла олади. Ҳадисларни саралашда ровийлар ҳақидаги маълумотлар, ривоят занжири ва бошқа мезонлар ўрганилган. Имом Мотуридий эса ақидавий масалаларни ақл ва нақл уйғунлиги асосида таҳлил қилган. Унинг мероси ислом интеллектуал анъанасида ақлий далиллаш ва диний билим ўртасидаги муносабат масаласида муҳим ўрин тутади.
Шу жиҳатдан Ислом цивилизацияси тарихини фақат диний ёки фақат илмий тарих сифатида эмас, кенг интеллектуал жараён сифатида кўриш мумкин.
Ўзбекистонда илгари сурилаётган Учинчи Ренессанс ғояси тарихий илмий меросни замонавий тараққиёт эҳтиёжлари билан боғлашга қаратилган.
Бу ёндашувнинг марказида илм-фан, таълим, инновация, маданият ва маънавиятни ўзаро боғлиқ тизим сифатида ривожлантириш ғояси туради.
Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳам ана шу концепциянинг муҳим амалий ифодаларидан биридир.
Марказнинг вазифаси фақат тарихий экспонатларни намойиш қилиш билан чекланмайди.
Унинг концепциясида ислом цивилизациясининг илм-фан, таълим, фалсафа, санъат, меъморчилик ва инсонпарварлик соҳаларидаги меросини комплекс равишда ўрганиш ва намойиш этиш ғояси мужассам.
Нафақат музей, балки интеллектуал платформа
Марказни анъанавий музей тушунчаси доирасидагина баҳолаш унинг концепциясини тўлиқ ифодаламайди. Замонавий музей фақат экспонат сақлайдиган жой эмас. У тадқиқот, таълим, рақамлаштириш ва халқаро илмий мулоқот марказига айланиши мумкин. Ўзбекистондаги ислом цивилизацияси маркази концепциясида ҳам ана шу ёндашув муҳим ўрин тутади.
Қадимий қўлёзма — шунчаки тарихий буюм эмас. У тил, тарих, матншунослик, кодикология, санъат, материалшунослик ва рақамли технологиялар нуқтаи назаридан тадқиқ қилиниши мумкин бўлган мураккаб манба. Археологик меросни ўрганишда эса геоинформацион тизимлар, рақамли моделлаштириш, 3D технологиялар ва бошқа замонавий усуллардан фойдаланиш имкониятлари кенгаймоқда. Шундай қилиб, маданий меросни ўрганишнинг ўзи фанлараро жараёнга айланмоқда.
Ўтмишни сунъий интеллект билан боғлаш
Технологиялар маданий меросни ўрганиш усулларини ҳам ўзгартирмоқда.
Қўлёзмаларни юқори сифатда рақамлаштириш, матнларни электрон базаларга киритиш, сунъий интеллект ёрдамида матнларни таҳлил қилиш, 3D моделлар яратиш ва виртуал муҳитларда тарихий объектларни қайта тиклаш имкониятлари илмий тадқиқотлар учун янги йўналишларни очмоқда.
Бу ерда муҳим нуқта бор. Технология тарихнинг ўрнини босмайди — у тарихни янги авлод учун тушунарли ва тадқиқот учун янада очиқ қилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг концепцияси ҳам ўтмишдаги илмий меросни замонавий технологиялар билан боғлашга қаратилган.
Бу ёндашув тарихий билимни архив ва китоблар доирасидан чиқариб, халқаро тадқиқотчилар, талабалар ва кенг жамоатчилик учун очиқ интеллектуал ресурсга айлантириш имконини беради.
«Маърифат билан жаҳолатга қарши»
Ислом цивилизациясининг илмий меросини ўрганишнинг яна бир аҳамияти бор.
Глобал ахборот маконида дин, тарих ва маданият ҳақида турли хил, баъзан бир-бирига зид тасаввурлар юзага келганда тарихий меросни илмий асосда тушунтириш нафақат маданий, балки маърифий аҳамиятга ҳам эга.
Ислом цивилизацияси тарихини фақат диний маросимлар ёки сиёсий воқеалар орқали эмас, балки математика, тиббиёт, астрономия, фалсафа, география, меъморчилик ва бошқа соҳалардаги ютуқлар билан бирга ўрганиш унинг мураккаб ва кўп қиррали табиатини яхшироқ англаш имконини беради.
Шу маънода маърифат тарихий билимни замонавий ахборот муҳитидаги нотўғри талқинларга қарши муҳим воситага айлантириши мумкин.
Ўзбекистоннинг янги халқаро илмий платформаси
Ислом цивилизацияси бир мамлакат ёки бир халқнинг мероси эмас. У Марказий Осиё, Яқин Шарқ, Шимолий Африка, Жанубий Осиё ва бошқа ҳудудларни қамраб олган кенг тарихий ва интеллектуал маконни ифодалайди. Шу сабабли бу меросни ўрганиш ҳам халқаро ҳамкорликни талаб қилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази олдидаги муҳим вазифалардан бири ҳам турли мамлакатларнинг олимлари, университетлари, музейлари ва илмий-тадқиқот марказлари ўртасида мулоқотни кучайтиришдан иборат.
Бу Ўзбекистоннинг ўз тарихий меросини дунёга танитиш билан бирга, мамлакатни глобал гуманитар тадқиқотларнинг фаол иштирокчиси сифатида намоён этишига хизмат қилиши мумкин.
Учинчи Ренессанснинг асосий кучи
Учинчи Ренессанс ҳақида гап кетганда, масала фақат янги бинолар қуриш ёки янги муассасалар ташкил этишдан иборат эмас. Асосий савол бошқа: Ўзбекистон ўзининг бой илмий меросини замонавий билим ва инновацияларга қандай айлантира олади? Бу саволнинг жавоби илм-фан, таълим, технология, маданият ва инсон капиталининг бир нуқтада бирлашишини талаб қилади.
Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг аҳамияти ҳам шу нуқтада намоён бўлади. У тарихий меросни сақлаш билан бирга, уни тадқиқ қилиш, рақамлаштириш, халқаро илмий мулоқотга олиб чиқиш ва янги авлодга етказиш учун платформага айланиши кўзда тутилмоқда.
Шу маънода Марказни ўтмишга бағишланган иншоот эмас, келажакка йўналтирилган интеллектуал инвестиция сифатида баҳолаш мумкин.
Чунки цивилизациянинг ҳақиқий қиймати фақат унинг ўтмишда яратган мероси билан эмас, балки бу мерос янги авлод учун қандай янги билим ва ғояларга айланиши билан ҳам ўлчанади.
Хоразмийнинг ҳисоблаш усулларидан бугунги алгоритмларгача, Берунийнинг комплекс тадқиқотларидан замонавий фанлараро лойиҳаларгача, Улуғбек расадхонасидан рақамли астрономиягача бўлган йўл бир ҳақиқатни кўрсатади: илм тараққиёти чегаралар эмас, мулоқот ва ҳамкорлик орқали тезлашади.
Эҳтимол, Учинчи Ренессанснинг энг муҳим вазифаси ҳам ана шунда — аждодлар яратган билимларни шунчаки эслаш эмас, балки улардан янги билимлар яратиш учун фойдаланиш. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази эса ана шу ғоя атрофида шаклланаётган янги интеллектуал муҳитнинг муҳим платформаларидан биридир.
Муаллиф: Абулфайз Сайидасқаров, iccu.uz
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 