06 Апрел, 2026, 17 Шаввол, 1447
06 Апрел, 2026, 17 Шаввол, 1447
Биз ушбу мақолада Ислом оламидаги машҳур қорилардан, мисрлик Шайх Абдулбосит Абдуссамад раҳимаҳуллоҳ ҳақларида кўпчиликка маълум бўлмаган маълумотларни тақдим этишга ҳаракат қиламиз.
Қорилар устози, довудий овоз соҳиби Шайх Абдулбосит Муҳаммад Абдуссамад 1927 йилда Миср жанубидаги Қино вилоятига қарашли Армант туманидаги Муроъаза қишлоғида дунёга келди. Бобоси Абдуссамад ҳам, отаси Муҳаммад Абдуссамад ҳам Қуръон ҳофизи ва тажвид билимдони сифатида танилишган эди. Акалари Маҳмуд билан Абдулҳамид ҳам ҳофиз бўлишган.
Шайх Абдулбоситнинг кўзга кўринган ишларидан бири ўзи туғилиб ўсган Шарқий Муроъаза қишлоғида масжид қурдирганидир. Ушбу масжид Абдулбосит Абдуссамад номи билан аталиб, 1971 йилда очилган. Очилиш маросимига Миср вақф ишлари вазири, Азҳар Шайхи, Шайх Абдулбоситнинг ўзи ва бошқа кўплаб меҳмонлар ташриф буюришган, Жумъа намози тўғридан-тўғри эфирга узатилган.
Шайх Абдулбосит қори 1972 йилда ўз қишлоғида “Қуръони Каримни ёдлатиш жамияти” ташкил этилишида ҳам катта ҳисса қўшган. Ушбу жамият бугунги кунгача ўз фаолиятини давом эттириб келмоқда. Шайхнинг фарзандлари ушбу марказга тез-тез ташриф буюриб, ўз ҳадяларини ва ёрдамларини тақдим этиб туришади.
Шайх Абдулбосит қори доим ўз қишлоғида таълимни ривожлантиришга катта эътибор берарди. Чунки ўша пайтларда у ерда мударрислар кам эди. Шунинг учун ўз ҳисобидан икки минг бир юз квадрат метр жойни сотиб олиб, ўша ерга мадраса қурдирди.
У киши масъул раҳбарлар эътиборини олдинги Қино, ҳозирги Луқсор вилоятини обод этиб, халқнинг яшаш шароитини яхшилашга қаратишга ундаган эди.
Гиза минтақасининг Доққи туманидаги Абдулазийм Рошид номли кўчада жойлашган Шайх Абдулбосит қорининг уйида ҳар хафта мажлис бўлиб, мажлисга ташриф буюрган турли вилоят мутасаддилари билан учрашувлар бўлар, мазкур вилоятлар аҳлининг манфаатларини кўзлаб фойдали келишувлар амалга ошириларди. Гизадаги кўчалардан бирига Абдулбосит Абдуссамаднинг номи берилган.
Ҳар йили 30 ноябр куни Ҳомидийя Шозалийя масжидида Абдулбосит қорини хотирлаб тадбир ўтказилади. Ушбу тадбирга Шайхнинг барча фарзандлари, ихлосмандлари ташриф буюришади. Шунингдек ушбу тадбирга мамлакатнинг кўзга кўринган шахслари, исломий давлатлардан ва бошқа мамлакатлардан меҳмонлар келишади. Азҳарнинг шайхлари, Вақф ишлари вазирлиги масъуллари ҳам бу тадбирнинг қадрли меҳмонлари бўлишади. Тадбирда турли ўлкалардан келган қорилар ўртасида Қуръон мусобақаси ҳам ташкил этилади. Шу билан бирга Шайх Абдулбосит қорининг нодир қироатлари ҳам йиғилган меҳмонларга қўйиб берилади. Бу мажлис радио ва телевидения орқали тўғридан тўғри узатилади.
Шайхнинг энг гўзал сафарларидан бири Покистонга бўлган сафардир. Ўшанда у киши учун махсус поезд қатнови йўлга қўйилиб, Қуръон тиловати учун Покистоннинг турли шаҳар ва қишлоқларига олиб бориб турган эди.
Шайх Абдулбосит Францияда ҳам Қуръон ўқидилар. Франциядаги келишилган протоколга кўра, Шайх Абдулбосит костюм кийишлари керак эди. Костюмни кийдилару бироз ўтиб, ўзларида ноқулайлик, сиқилишни ҳис қилдилар. Чидай олмай, ечиб ташладилар ва ўзларининг азҳарий тўнларини кийиб олдилар.
Шайх Абдулбосит Дамашққа бориб, Умавий жомеъ масжидида қироат қилганларидан сўнг “Сафийрул Қуръан” (“Қуръон элчиси”) лақабини олдилар. У киши шунингдек кўплаб исломий давлатларга ва Африка қитъасининг шимолидаги бир қатор мамлакатларга сафар қилдилар.
Шуларнинг орасида Жанубий Африка Республикасига қилинган сафар ўзига хос ўрин тутади. Сабаби ўша давлатда Шайх Абдулбосит қори билан бир воқеа содир бўлган. Ўша давлатнинг бир шаҳридан иккинчи шаҳрига бориш учун аэропортга борганида, меҳмонхонада паспорти қолиб кетгани эсига тушади. Аммо Шайх меҳмонхонанинг номини ҳам, манзилини ҳам эслолмади. Аллоҳ таолога ишини топширди, Ўзига таваккул қилди. Шу пайт аэропортга бир нотаниш машина келиб тўхтади. Ичидан бир йигит тушиб, Шайхнинг олдига югуриб кела бошлади. Қўлида Шайхнинг паспорти. Келиб, паспортни ўз эгасига узатар экан: “Марҳамат, олинг, эй Шайх” деди. Мана шу воқеа Жанубий Африка Республикасининг Йоханнесбург шаҳрида юз берган эди. Шайх у шаҳардан Дурбан шаҳрига кетаётган эди. Абдулбосит қори Дурбанга етиб борган илк қори ҳисобланади. Шундай қилиб у киши ўша давлатда бир ой давомида Қуръони карим тиловати билан машғул бўлди.
“Қуръони карим тиловати бўйича элчи” кўпгина подшоҳлар ва президентларнинг азиз меҳмони бўлди. Баъзи подшоҳлар эса у кишининг меҳмони бўлишди. Шайх Индонезия, Малайзия ва Ҳиндистонга уч марта, Покистонга олти марта ташриф буюрди. Шунингдек, Уганда, Сенегал, Испания, Буюк Британия ва Сингапур каби давлатларга ҳам сафар қилди. Ушбу мамлакатларнинг раҳбарлари, масъуллари ва халқи улуғ қорини катта эъзоз билан кутиб олдилар.
Шайх Абдулбосит Марокаш қироли Муҳаммад Бешинчи билан қалин дўст эди. Қирол Мисрга ташриф буюрганда, Шайх Абдулбосит билан Саййида Зайнаб жомеъ масжидида Бомдод намозидан сўнг кўришиб, унинг тиловатини ихлос билан тинглади. Тиловатдан сўнг қирол Шайхни ўз юрти – Марокашда доимий яшашга таклиф этиб, у учун барча шароитларни қилиб беришини айтди. Шайх Абдулбосит қиролнинг бу таклифини чиройли услубда, юмшоқлик билан рад этди ва имкон бўлганда Марокашни зиёрат қилишга ваъда берди.
Улуғ қорининг қўлларида кўплаб инсонлар Ислом динини қабул қилдилар. Шайх Абдулбосит қорининг сабабидан содир бўлган энг гўзал хотиралардан бири Уганда давлатида бўлган воқеадир. Мамлакат пойтахти Кампала шаҳрида Шайх Абдулбосит Қуръони каримни тиловат қилгандан сўнг, 92 киши Исломни қабул қилган.
Абдулбосит Абдуссамад катта эъзозга, икромга, подшоҳларнинг илтифотига сазовор бўлган кам сонли қорилардан бири ҳисобланади. У кўплаб орден ва медаллар билан тақдирланган. Жумладан, Сенегал, Марокаш ва кўпгина исломий ва араб давлатларининг мукофотлари билан тақдирланган.
Абдулбосит қорининг Қуръони Каримни тўлиқ ҳолда тартил билан қилган тиловати Миср, Саудия Арабистони ва Марокаш давлатлари радиоларида эфирга узатилган. Шунингдек, Мустафо Исмоил, Маҳмуд Халил Ҳусарий ва Маҳмуд Али Баннонинг тиловатлари билан биргаликда Абдулбосит қори томонидан Мусҳафнинг тажвид билан ўқилган тиловати ҳам Исломий ишлар олий мажлисида кассеталарга ёзилиши тасдиқланди.
1965 йилнинг 7 сентябрида Малайзия қироли томонидан Куала Лумпур шаҳрида Осиёдаги энг катта масжид очилди. Масжиднинг очилиш маросимида Шайх Абдулбосит қори тиловат қилдилар. Ушбу маросимда Малайзия ҳукумати раҳбарлари, аъзолари ва тўрт миллион малайзиялик аҳоли ташриф буюрди. Тиловатдан сўнг мамлакат қироли Шайх Абдулбоситга “Малайзия олтин ордени”ни топширди.
Абдулбосит Абдуссамад бундан ташқари яна кўп давлатларнинг орден ва медаллари билан ҳам тақдирланган. Жумладан, Покистонда “Уламолар” ордени билан, Марокашда “Фикрий тенглик” ордени билан, Индонезияда “Лойиқ бўлгани учун” ордени билан, Сурия ордени билан, Ироқ, Тунис, Ливан, Сомали, Сенегалнинг бир қанча медаллари билан тақдирланганлар. Шунингдек, Мисрнинг собиқ президенти Муҳаммад Ҳусний Муборак 1987 йилда “Даъватчилар куни” маносабати билан Шайх Абдулбосит қорига Қуръонга қилган хизматларини тақдирлаб мукофот топширган.
“Саъийд” маданий марказ мудири Абдулмунъим Абдулазийм Абдулбосит қорининг энг яқин дўстларидан бири эди. У дўсти ҳақидаги хотираларини бундай ҳикоя қилади: “Шайх Абдулбосит ўзининг қори дўстларини жуда ҳурмат қиларди. Бирор марта уларга нисбатан ёмонлик қилмаган. У ёқтириб тинглайдиган овозлар Шайх Мустафо Исмоил ва Шайх Муҳаммад Рифъатнинг тиловатлари эди. Ўз даврининг улуғ қорилари билан кўп давлатларга сафар қилган. Шайх Маҳмуд Халил Ҳусарийни жуда қадрлар эди. У янги овозларни тарбия қилиб, юзага олиб чиқар эди. Ана шундай овозлардан бири Шайх Аҳмад Рузайқийдир”.
Шайх Абдулбосит Абдуссамад қандли диабет хасталиги билан оғриган эди. Жигари ҳам рисоладагидай ишламас эди. Кўп йиллар бу икки жиддий хасталикка бардош беришига тўғри келди. Унинг касали зўрайганига қарамасдан тиловатни тўхтатмас эди. У шу ҳолида мухлисларнинг илтимосига кўра турли давлатларга бориб, Аллоҳнинг Каломини тиловат қилиб берарди. Касали зўрайиб, ниҳоят уни Гизадаги доктор Бадрон шифохонасига олиб боришди. У ердаги шифокорлар зудлик билан Лондонга бориб, муолажани ўша ерда давом эттириш кераклигини айтишди. Абдулбосит қорининг ўғиллари ҳам оталарини Лондонга олиб бориш тарафдори эдилар. Шайх Абдулбосит ўғли Ториқ билан бирга Лондонга етиб бориб, у ердаги шифохоналардан бирида бир хафта даволанди. Аммо умри поёнига етаётганини билгандек, ўғли Ториққа ўзини Мисрга қайтариб олиб кетишини айтди.
“Ислом оламининг булбули”, “Олтин томоқ” соҳиби, “Қуръони карим тиловати бўйича элчи” Шайх Абдулбосит Абдуссамад Мисрга қайтгандан сўнг 1988 йилнинг 30 ноябр куни 61 ёшида вафот этди. Унинг вафоти ҳақидаги хабар яшин тезлигида бутун дунёга тарқалиб, миллионлаб мусулмонларнинг қалбини ларзага келтирди. Унинг жанозаси мамлакат миқёсидаги жанозага айланиб кетди. Жанозага турли мамлакатларнинг Мисрдаги элчилари, кўплаб исломий ва араб давлатлари раҳбарлари, Миср ҳукумати вакиллари ҳамда Мисрнинг кўп сонли халқи ташриф буюрди.
Шундан бери ҳар йили 30 ноябр куни Шайх Абдулбосит қорини эслаш, хотирлаш кунига айланди.
Аллоҳ таоло бу қори бандасини раҳматига олган бўлсин! Исломга, Қуръони Каримга ва мўмин-мусулмонларга қилган хизматларини Ўзи муносиб тақдирласин! Зурриёдларимиздан у кишига ўхшаган Қуръон ходимларини кўплаб чиқарсин, омин!
Интернет маълумотлари асосида
Нозимжон Иминжонов тайёрлади
ТАВАККУЛНИНГ ҲАҚИҚАТИ
Бу фазилатлар ҳамда Аллоҳ ва Расулининг ҳамду санолари таваккул қилувчиларга бўладиган бўлса, "Таваккулнинг ҳақиқати нимада, унинг чегараси қандай ва маъноси нима?" деган табиий савол туғилади.
Бу хулқ билан хулқланишни ва бу сифат билан сифатланишни ҳохлаган киши, таваккул тушинчасини ва унинг чегарасини пухта билиб олишлари зарур. Чунки кўп кишилар ўзларини таваккулчи деб биладилар, ваҳоланки уларда таваккулдан ҳеч нарса йўқ. Ёки Аллоҳ буюрмаган нарсада таваккул қилишда собит туришни ўз нафсларига лозим тутадилар.
ТАВАККУЛНИНГ ҲАҚИҚАТИНИ БАЁН ҚИЛИШДА ИБРАТЛИ МИСОЛЛАР
Агар солиҳларнинг ҳаётига назар ташласак, уларда таваккулнинг ҳақиқатини баён қилишда турли гўзал ибратли мисолларни топамиз. Уларнинг таърифлари турлича чунки, ҳар бирлари ўз ҳолларича таъбир қиладилар.
Қаширий “Рисола”ларида таваккул ҳақида кишилар зикр қилган бир неча таърифларни келтирган. “Мадориж” асарида таваккул ҳақида жуда чиройли изоҳлар ёзилган. Улардан айримларини келтирамиз:
Имом Аҳмад: “Таваккул қилиш қалбнинг ишидир. Яъни қалбий ишдир. У тилда айтиш, аъзолар билан амал қилиш ҳамда идрок ва ҳис этиш бобидан эмас”, дедилар.
Таваккул қилишни, билиш бобидан деганлар эса, “У қалб илми бўлиб, банда Роббиси билан кифояланишидир”, деганлар.
Таваккул қилишни сукунат, тинчлик ва қалб ҳаракатининг осойишталиги деганлар эса: “Таваккул қилиш қалбни Роббисининг олдига қўйишдир. Гўё маййитни ғассолнинг олдига қўйилганидек. У маййитни хоҳлаганидек буради. Таваккул қилиш хоҳишни тарк қилиш ва тақдир йўллари билан боғланишдир”, дедилар.
Саҳл Тустарий: “Таваккул қилиш, хоҳлаган нарсасида Аллоҳ билан боғланиш”, деганлар.
Яна таваккул қилишни розилик деб изоҳ берганлар: “ У тақдирга рози бўлишдир”, деганлар.
Бишрул Хофий бундай дедилар: “Кимда ким Аллоҳга таваккул қилдим деса, Аллоҳга туҳмат қилибди. Агар Аллоҳга таваккул қилганида Аллоҳнинг тақдирига рози бўлган бўлар эди”.
Яҳё бин Муоздан сўрашди: "Қачон киши таваккулчи бўлади?" Яҳё бин Муоз: “Агар ўша киши Аллоҳ таолони вакил бўлишига рози бўлса”, дедилар.
Баъзилар таваккулни: “Аллоҳ таолога ишониш, У билан хотиржам ва У сабабли осойишта, тинч бўлиш”, дейдилар.
Баъзилар: “Таваккул ишончсизликни инкор қилиш ва подшоҳларнинг подшосига ўзини топшириш”, деганлар.
Абу Саъийд Хироз дедилар: “Таваккул осойишталиксиз изтироб ва изтиробсиз осойишталикдир”. Яъни, инсон зоҳири ва ботини билан сабабларга ҳаракат қилади ва у билан тинч бўлади ҳамда унга ишонади. Аллоҳ билан унинг қалби бирга бўлгач, у изтироб чекмайди. Шу билан бирга Аллоҳнинг розилигига васила бўлган сабабларга ҳаракат қилишдан тўхтамайди.
Абу Туроб Нахшабий дедилар: “Таваккул қилиш жисмни бандаликка қўйиш, қалбни рубубиятга боғлаш ва кифоя қилишликка ишониш, берилса шукур ва берилмаса сабр қилишдир”.
Барча уламолар: "Таваккул сабабларни инкор қилмайди, чунки сабабларни қоим қилмасдан туриб, у дуруст бўлмайди. Агар сабаблар бўлмаса таваккул қилиш бекор бўлади", дейдилар.
Саҳл бин Абдуллоҳ дедилар: “Кимки ҳаракат қилишни ёмонласа, мазах қилса бас, суннатни ёмонлабди, мазах қилибди. Кимки таваккул қилишни ёмонласа, мазах қилса бас, иймонни ёмонлабди, мазах қилибди ”.
Таваккул қилиш Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳоллари, касб эса, суннатлари эди. Кимки Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳолларига амал қилса ҳеч қачон суннатларини тарк қилмайди.
Бир қовлда: “Таваккул бу – Аллоҳдан ўзга билан қалб алоқаларини узишдир”, дейилган.
Саҳлдан таваккул ҳақида сўралганда, у: “Аллоҳ билан бирга бирор бир алоқасиз яшашдир”, деди.
Бир қийлда: “Таваккул алоқаларни тўхтатиш ва хақиқатларга боғланишдир”, дейилади.
Бир қийлда: “Таваккул сендаги озлик ва зиёдаликка бир хил бўлмоқлигинг”, дейилади.
Бир қийлда: “Таваккул мусаббабга боғловчи барча сабабларни тарк қилишдир. Сабаби Аллоҳ таоло унга ёрдамчи бўлсин”. Бу бир тамондан тўғри, бошқа бир томондан нотўғридир. Буюрилган сабабларни тарк қилиш таваккулда чақмоқ тош билан ўт чиқаришдир. Аллоҳ бандасини сабабларга боғлади. Аммо, мубоҳ бўлган амрларни тарк қилиш эса, агар у сабабни, маслаҳат юзасидан ундан кўра яхшиси бўлганлиги сабабли тарк қилса, бу иш мақталгандир. Магар у мазамматлангандир.
Бир қийлда: “Таваккул нафсни убудиятга ташлаш ва рубубиятдан чиқаришдир”, дейилган.
Баъзилар: “Таваккул Роббисининг буйруғи ва қазосига таслим бўлиш”, деганлар.
Баъзилар: “Таваккул ҳар бир ҳолатда инсон Аллоҳ таолога ишонишидир”, дейдилар.
Баъзилар: “Таваккулни бошловчи, таслим бўлишни восита ва ишонишни ниҳояси”, дедилар.
Абу Али Даққақ: “Таваккул уч даражадан иборат. Таваккул сўнгра таслим ва ишонч. Таваккул қилувчи ваъдасида туради, таслим эгаси илми билан кифояланади ва ишонч эгаси Аллоҳнинг ҳукмидан рози бўлади. Таваккул бошловчи, таслим бўлиш восита ва ишонч ниҳоядир. Таваккул қилиш мўминларнинг сифати, таслим бўлиш валийларнинг сифати ва ишониш эса, тавҳидчиларнинг сифатидир. Таваккул барчанинг сифати, таслим бўлиш хосларнинг сифати ва ишониш хослар хосининг сифатидир. Таваккул набийларнинг сифати, таслим бўлиш Иброҳим алайҳиссаломнинг сифати ва ишониш эса Набийимиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг сифатлари”, дедилар[1]
Юсуф Қаразовий раҳимаҳуллоҳнинг
"Таваккул" китобидан Яҳё домла АБДУРАҲМОНОВ таржимаси
[1] Мадорижус Соликийн, 114-117-бетлар.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа