24 Январ, 2026, 5 Шаъбон, 1447
24 Январ, 2026, 5 Шаъбон, 1447
Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм
Барча Оламлар Роббиси бўлган Аллох таъолога ҳамду санолар, пайғамбаримиз, Унинг оиласи барча саҳобаларига салавоту саломлар бўлсин.
Эътикофнинг фазли
Ибн Аббс розияллоҳу анҳудан ривоят:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам эътикоф ўтирувчи ҳақида:
«У гуноҳларни ушлайди ва эътикоф ўтирувчи учун яхшиликларни, барча яхшиликларни қилувчига ўхшатиб, жорий қиладир», дедилар».
Ибн Можа ривоят қилган.
Демак, эътикоф уни қилувчи шахсни гуноҳлардан тўсади ва эътикоф ўтирувчи учун ҳамма яхшиликларни қилаётганларга ёзилаётган савобга ўхшаш савоб ёзилади.
Яна ўша кишидан ривоят қилинади:
«Ушбу қабр соҳибини:
«Ким ўз биродари ҳожати учун юриб, уни чиқарса, унга ўн йил эътикоф ўтиргандан яхши бўлур. Ким Аллоҳнинг розилигини тилаб бир кун эътикоф ўтирса, у билан дўзах орасида осмон гардишидан кенгроқ уч хандақ қилади», деганларини эшитдим».
Табароний ва Байҳақий ривоят қилган. ал-Ҳоким саҳиҳ, деган.
Ушбу ҳадисда эътикоф ўтириш киши учун охиратда қанчалар катта бахт-саодатга сабаб бўлишини баён қилиши билан бирга ўзгаларнинг ҳожатини чиқариш ундан бир неча чандон яхшиликларга эриштириши таъкидланмоқда.
Ҳусайн ибн Али розияллоҳу анҳудан ривоят:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам:
«Ким Рамазонда ўн кун эътикоф ўтирса, худди икки ҳаждек ёки икки умрадек бўлади», дедилар».
Байҳақий ривоят қилган.
Бу ривоятда ҳам эътикофнинг фазли улуғ экани таъкидланмоқда. Шунинг учун бу фазлга эришиш мақсадида иложини қилиб, эътикоф ўтириш керак.
Эътикофнинг хикматлари
Расулуллоҳ сав “Огоҳ бўлингиз танада бир парча гўшт бор, агар у ислоҳ бўлса, тананинг барчаси ислоҳ бўлади, агар у фасод бўлса, тананинг барчаси фасод бўлади, у қалбдир.” Қалбнинг фасод бўлишига кўпинча Аллоҳга юзланишдан чалғитадиган инсоннинг ҳаёт ташвишлари, муаммолари ва бошқа машғулотлари сабаб бўлади. Бу машғулликлар сирасига инсоннинг нафсига ёқадиган турли таомларни кўп истеъмол қилиш, ўйин-кулги, ортиқча кераксиз гаплар билан узун-узун суҳбатлар, кўп ухлаш ва бошқаларлар киради. Аллоҳ таоло ўз шариатига шундай ибодатларни киритдики, уларда инсоннинг барча қалбий ва жисмий ҳасталикларига шифо топиш мумкин бўлади. Эътикоф деб номланган ибодатимиз иншааллоҳ бизга ўзининг битмас туганмас фойдалари билан ёрдам кўрсатади. Эътикоф ҳам рўза каби қалбнинг қалқонидир.
Дунё шу даражада тезлашиб кетган-ки кўз очиб юмгунча бир кунимиз, ҳафтамиз, ой ва йилларимиз бизни ташлаб кетмоқда. Баъзан ўзи бугун нима ишларимга улгурдим деб ўйлаб қоламиз. Кексаларимиз айтганидек дунё ишларимиз ҳеч адо бўлмайди. Ҳаттоки уйидаги ишлар билангина банд бўлган уй бекаларимиз ҳам уйининг ишларини ҳеч тугата олмаётганидан шикоятда бўладилар. Юқоридаги гапларни келтиришимиздан мақсад шу-ки, биз шу қадар банд бўлиб қолганмизки Аллоҳ таоло билан ёлғиз қолиб, хотиржам охиратимиз хусусида тафаккур қилишга ҳам вақтимиз йўқ.
Бизнинг динимиз роҳибликни асло тарғиб этмайди, аксинча мусулмонлар доимо бир-бирлари билан алоқада, жам бўлиб яшашлари ва ибодатларини ҳам биргаликда қилишларига чақиради.
Лекин баъзида инсон ўзининг қилган ишларини сарҳисоб қилиш учун ҳам узлатга чекиниши фойдадан ҳоли эмас, чунки бу анбиёлар суннатидир. Аллоҳ таоло ўз пайғамбарларига ҳам турли кўринишлардаги эътиқофларни насиб этган. Мусо ас Тур тоғида, Муҳаммад ас Ҳиро ғорида, Юнус ас эса балиқнинг қорнида ўз Роббиларига ёлғиз ҳолда ибодат қилдилар, тафаккурга чўмдилар.
Эътикофда инсон ҳам рўзадор бўлади, Аллоҳ зикри билан банд бўлади ҳамда нафс талаб қилган нарсалардан узоқда бўлади. Эътикофда ўтириш билан инсон нималарни қўлга киритади? Қуйида бир қанчасини келтириб ўтамиз, булар эса фақатгина биз кўра олганимиз холос, буюк ҳикмат эгаси бўлган Роббимиз эътикофнинг ичига яна қандай сирларни жойлаштирган унинг ўзига маълум.
Эътиофда ўтирган инсон рўзасини гўзал шаклда тутади.
Рўзанинг савобини кетказадиган беҳуда ва ножоиз сўзлар ва амаллардан тийилади.
Эътикофни кечалари бедор ҳолда ўтказгани учун иншааллоҳ охирги ўн кунликка яширинган қадр кечасини топиш имконига эга бўлади.
Эътикоф аслида савобли амал, унинг рамазон ойида бажарилиши эса шу савобларнинг янада кўп бўлишига сабаб бўлади.
Ўзини ва нафсини яхши ишларга кўниктиради.
Аллоҳ учун ибодатга ажраб чиқиб, пайғамбарлар суннатини адо этган бўлади.
Ўзини ўзи сарҳисоб қилиб олади, агар ҳар ойда бир марта эътикоф ўтирса, бир ойлик ишларини, йилда бир марта ўтирса йиллик амалларини ҳисоб китоб қилиб олишга эришади. Яъни шунча вақт мобайнида қандай яхши амаллар қилдим, қандай гуноҳларга йўл қўйдим. Яхши ишларимни холис Аллоҳ учун қилдимми ёки...
Гуноҳлар қилдим, уларнинг кетидан ювилиб кетиши учун савобли иш қилдимми ёки чин тавбамни қилдимми ёки аксинча инсонлигимга бориб унутиб юбордимми?!
Қайси амалларни бажаришда оқсаяпти, шу жиҳатларни ўрганиб муолажа қилиб чиқади.
Қуръон ва ҳадисларни тафаккур билан ўқиш имкониятини қўлга киритади.
Энди эътикофнинг таърифи билан танишиб олсак
«Эътикоф» луғатда «ушлаб қолиш», «туриб қолиш» ва «лозим тутиш» маъноларини ифода қилади.
Шариатда эса
«Рўзадорнинг жамоат масжидида эътикоф нияти ила қолишидир».
Эътикофнинг шариатда мавжуд эканига Куръон, суннат ва ижмоъ далолат килади.
Аллоҳ таоло:
Ва Иброҳим ва Исмоилга: «Уйимни тавоф қилувчилар, эътикоф ўтирувчилар ва рукуъ ва сажда қилувчилар учун поклаб қўйинглар деб амр қилдик
«Бақара» сурасидаги ушбу оятда Аллоҳ таоло Иброҳим ва Исмоил алайҳиссаломларга берган амри ҳақида хабар бермоқда. Байтуллоҳни неча тоифа ибодат қилувчилар учун поклашлари лозимлиги айтилмоқда. Ана ўша ибодат қилувчи тоифалар ичида эътикоф ўтирувчилар ҳам зикр қилинмоқда.
Демак, эътикоф Қуръонда зикр қилинган ибодатдир.
Демак, эътикоф Иброҳим алайҳиссаломнинг даврларидан, қадим замонлардан буён бор
Яна Аллоҳ таоло:
«Ва у(аёл)ларга масжидларда эътикоф ўтирганингизда яқинлик қилманг», деган (Бақара: 187).
Бу эътикоф Қуръонда зикр қилинган ибодат эканига яна бир далил. Эътикоф ўтирган шахс ўз жуфти ҳалоли ила жинсий яқинлик қилмаслиги ва эътикоф ибодати масжидда адо этилиши лозим.
Эътикоф Қуръонда зикр қилинган ибодат эканига ушбу оятлар далилдир.
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади:
«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам, то Аллоҳ у кишини вафот эттиргунича Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирар эдилар. Сўнгра, у зотдан кейин завжалари ўтиришди».
Бешовлари ривоят қилишган.
Эътикоф қуйидаги турларга бўлинади:
1. Вожиб.
Бунга назр қилинган эътикоф киради.
2. Суннати муаккада.
Бунга Рамазоннинг охирги ўн кунидаги эътикоф киради.
3. Мустаҳаб.
Бунга юқорида зикр қилинганлардан бошқа эътикофлар киради.
Эътикоф ўзига хос алоҳида ибодат бўлиб у ила банда қалб мусаффолигига, дунёнинг ташвишларидан узилишга, Аллоҳ таолога қурбат ҳосил қилишга ва шу каби кўпгина фазлларга эришади.
Унинг ози бир кундир. Аммо имом Муҳаммад раҳматуллоҳи алайҳи: «Эътикофнинг ози бир оз муддат бўлса ҳам бўлади», деганлар ва шунга фатво берилган. Ким эътикофни бузса, қазосини бажаради. Худди нафл рўзани бузган одам қазосини тутиши вожиб бўлганга ўхшаб.
Эътикоф ўтирган одам масжиддан инсон ҳожатларидан бошқа нарса учун чиқмайди.
Инсон ҳожатлари деганда катта ва кичик тоҳарат ушатиш, нажосатни кетказиш ва жунубликдан ғусл қилиш каби ишлар кўзда тутилади. Мазкур ишларни қилиб бўлиши билан дарҳол эътикоф ўтирган жойига қайтади.
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади:
«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон эътикоф ўтирсалар инсон ҳожатидан бошқа нарса учун уйга кирмас эдилар».
Молик ривоят қилган.
Уламоларимиз: «Жума ўқиладиган масжидда эътикоф ўтириш афзал», дейдилар.
Агар узрсиз маълум вақтга чиқса, эътикофи бузилади.
Шунингдек, ғарқ бўлаётган ёки ёнаётган нарсани қутқариш каби фавқулодда ҳолатларда, шунингдек, бемор кўриш, жанозада қатнашиш, гувоҳлик бериш каби ишлар учун чиқса ҳам эътикофи бузилади ва қазо лозим бўлади.
У, эътикоф ўтирган масжидида еб-ичиши, ухлаши, савдо молини масжидга келтирмасдан олди-сотди қилиши мумкин. Бошқа кишига бу ишларни масжидда қилиш мумкин эмас.
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам эътикоф ўтирганларида шундай қилганлар ва бу ҳожатларни масжиддан чиқмасдан бажариш мумкин.
У жим ўтирмайди. Фақатгина хайрли нарсаларни гапиради.
Эътикоф ўтирган одам оғзига мум солингандек жим ўтириши мумкин эмас. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бундан қайтарганлар. Эътикофдаги киши, намоз ўқиш, тиловат, зикр, ҳадис ўқиш, илм ўрганиш, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ва бошқа Пайғамбарларнинг сийратларини, аҳли солиҳлар ҳақидаги хабарларни ўрганиш билан машғул бўлади.
Агар кечаси ёки унутиб бўлса ҳам жинсий алоқа қилиш эътикофни бузади. Шунингдек, фарждан бошқа ерга жинсий алоқа қилиш, ўпиш, ушлаш туфайли маний нозил қилса ҳам, эътикоф бузилади. Чунки, эътикоф ҳам худди намоздек нарса. Мазкур нарсаларнинг барчаси намозни бузади. Аммо нозил қилмаса, мазкур ишлар ўзи ҳаром бўлса ҳам, эътикоф бузилмайди. Аёл киши уйида эътикоф ўтиради.
Яъни, уйидаги намоз ўқийдиган ерида. Чунки, аёл киши учун энг қулай жой ўшадир.
Агар бир неча кун эътикоф ўтиришни назр қилган бўлса, ўша кунларнинг кечаларини ҳам ўтириш лозим бўлади.
Шунингдек, бир неча кеча эътикоф ўтиришни назр қилган бўлса, ўша кечаларнинг кундузларини ҳам ўтириш лозим бўлади.
Бунда шарт қилмаган бўлса ҳам, кетма-кет ўтирилади. Икки кунни назр қилган бўлса, икки кундуз ва икки кеча ўтиради. Наҳорнинг ўзини ният қилиш жоиз.
Эътикофнинг шартлари
1. Мусулмон, ақлли ва балоғатга етган бўлиши.
2. Ният.
3. Масжидда бўлиши.
4. Жанобат, ҳайз ва нифос қонларидан тоза бўлиш.
Эътикоф килган одамга мустахаб бўлган нарсалар
1. Намоз ва Куръон тиловати каби тоат-ибодатларни мўл қилиш.
2. Фойдасиз бўлган сўзлардан, жанжал, тортишув ва сўкинишдан сақланиш.
3. Масжид ичидаги бир ердан ажралмаслиги. Имом Муслим р.а Нофеъ разияллоҳу анҳудан қуйидаги сўзларни нақл қилди. Нофеъ деди: «Ибн Умар менга масжиддаги расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам эътикоф килган ерни кўрсатди».
Эътикофдаги одамга мубоҳ (рухсатли) бўлган нарсалар
1. Зарурий эхтиёж учунгина ташқарига чиқиш.
Оиша разияллоҳу анҳо дедилар: «Касални зиёрат қилмаслик, жанозада иштирок этмаслик, хотинларга қўл теккизмаслик ва улар билан ковушмаслик, зарурий эҳтиёжи учунгина ташқарига чиқиш, эътикофдаги одам учун суннатдир» (Имом Абу Довуд ривояти.
2. Масжидда унинг тозалигига риоя қилиш билан бирга ейиш, ичиш ва ухлаш.
3. Эхтиёжсис сўзлаш ва бошқалар билан гаплашиш.
4. Сочни тараш, тирноқларни олиш, баданини тозалаш, чиройли кийимларни кийиш ва хушбўйланиш.
Оиша разияллоху анхо дедилар: «Расулуллох соллаллоху алайхи ва саллам эътикоф қилган пайтларида, хужрага бошларини киритар ва мен бошларини ювар эдим (бошка бир ривоятда: бошларини тарар эдим)» (Муттафақун алайҳ).
5. Эътикоф қилган еридан оиласини кузатиш учун чиқиш.
Софийя разияллоху анҳо расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шундай қилганларини ривоят килганлар.
Эътикофдаги одамга макруҳ бўлган нарсалар
1. Олди-сотти қилиш.
2. Ичида ва ташида гуноҳ бўлган сўзларни сўзлаш.
3. Ибодат деб эътиқод қилган ҳолда мутлақо сўзлашдан тийилиш.
Эътикофни бузадиган нарсалар
1. Масжиддан оз бўлса-да, ташқарига заруратсиз чиқиш.
2. Жинсий алоқа қилиш.
3. Телбалик ёки мастлик сабабли ақлсиз холатга келиш.
4. Муртадлик (Аллох бундан ўзи сакласин!).
5. Покликни кетказгани учун ҳайз ва нифос қонларининг келиши.
Эътикофга кириш ва эътикофдан чиқиш вақти
Эътикоф, масжидга кириш ва у ерда туриш билан Аллоҳга қурбат ҳосил қилишни ният қилиш билан бошланади. Агар одам рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикофга киришга ният қилса, масжидга рамазоннинг йигирманчи куни Куёш ботишидан аввал киради ҳамда рамазон ойининг охирги куни қуёш ботганидан сўнг эътикофидан чиқади.
Эслатмалар:
1. Эътикоф қилишни нафл ўларок бошлаган, кейин эса эътикофини тўхтатган одам, эътикофининг қазосини қилиши лозим. Чунки расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шаввол ойида эътикофининг қазосини қилган эдилар.
2. Хотин киши масжидда фитнадан саломат бўлиб, эридан изн олиш шарти билангина, эътикоф қилиши мумкин. Агар эридан рухсат олмай эътикофга кирса, эри уни масжиддан чиқариши мумкин. Эътикофнинг хотин-қизларга нисбатан хукми, эркакларнинг хукми кабидир. Бирок, хотин-қизлар хайз қони кўрсалар, эътикофлари бузилади. Агар қонлари тўхтаб, пок бўлсалар, эътикофини келган еридан охирига қадар давом эттирадилар. Эътикофдаги хотин-қизлар масжиднинг эркаклар намоз ўқимайдиган тарафида парда тўсиб олишлари суннатдир.
Оиша ра дан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам Рамазоннинг охирги ўн кунида эътикоф ўтирар эдилар ва:
«Лайлатул Қадрни Рамазоннинг охирги ўнлигидан изланглар» дер эдилар».
Икки Шайх ва Термизий ривоят қилган.
Шарҳ: Пайғамбар алайҳиссаломнинг мазкур ўн кунликда эътикоф ўтиришлари уларда Лайлатул Қадр борлиги учундир. Чунки ўн кечаю кундуз узлуксиз масжидда эътикоф ўтирган одам Лайлатул Қадрни топиши муқаррар.
Шунинг учун ҳам ҳозирда аҳли солиҳ кишилар доимо Рамазони шарифнинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтиришга ҳаракат қиладилар. Имкони бор ҳар бир киши бу ишни қилса, жуда ҳам яхши бўлади.
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳар Рамазонда ўн кун эътикоф ўтирар эдилар. Вафот этган йиллари йигирма кун эътикоф ўтирдилар».
Бухорий ва Абу Довуд ривоят қилган.
Шарҳ: Чунки У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам умри шарифлари охирлаб қолганини сезиб, солиҳ амалларни кўпроқ қилишга ўтган эдилар.
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этадиган йиллари шунга ўхшаш ишларни кўп қилганлари маълум ва машҳур.
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон эътикоф ўтиришни ирода қилсалар, Бомдодни ўқиб эътикоф жойига кирар эдилар. У зот капа қуришга амр қилдилар. Бас, қурилди. Рамазоннинг охирги ўнлигида эътикофни ирода қилган эдилар. Бас, Зайнаб ҳам ўзига капа қуришга амр қилди. У қурилди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ундан бошқа завжалари ҳам ўзига капа қуришга амр қилдилар ва қурилди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам Бомдодни ўқиб бўлгандан сўнг назар солдилар. Бирдан капаларни кўрдилар ва: «Яхшиликни ирода қиляптиларми?» дедилар.
Сўнг амр қилиб, ўз капаларини йиғиштирдилар ва Рамазонда эътикоф ўтиришни тарк этдилар. Кейин Шавволнинг биринчи ўн кунлигида эътикоф ўтирдилар».
Бешовларидан фақат Термизий ривоят қилмаган.
Шарҳ: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам эътикоф ўтирмоқчи бўлганларида масжидлари ичига кичик капа қурдирар эдилар.
Бир йили, бошқа ривоятларда айтилишича, Оиша онамиз ҳам У киши эътикоф ўтирганда, эътикоф ўтирмоқчи бўлибдилар. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламдан изн сўраган эканлар, изн берибдилар. Сўнг Ҳафса онамиз ҳам Оиша онамиз орқали изн сўраган эканлар, у кишига ҳам изн берибдилар. Ҳафса онамиз ҳам ўзларига капа қурдирибдилар. Зайнаб бинти Жаҳш онамиз ҳам ўзларига эътикоф ўтириш учун капа қурдириб олибдилар.
Эътикоф ўтириш бошланадиган куни Бомдод намозини ўқиб бўлиб, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам эътикоф ўтиришни бошлаш мақсадида капалари томон юзлансалар, унинг яқинида бир неча капалар турибди. Шунда:
«Бу(аёл)лар яхшиликни ирода қиляптиларми?» дептилар-да ўз капаларини йиғиштириб қўйишни буюрибдилар. Эътикоф ўтирмаптилар. Чунки, масжид ичида капа кўпайиб кетса, намозхонларга халал бериши турган гап. Бунинг устига эътикоф ўтиришдан асосий мақсадлардан бири аҳли аёлдан бутунлай ажраб, Аллоҳга ибодат қилиш.
Мазкур ҳолатда эса, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам учун бу мақсад ҳосил бўлмайдиган кўринган.
Учинчидан, масжидга турли одамлар кириб чиқади, агар оналаримиз капа қуриб ўтирсалар, унга кириб чиқиб турсалар ўнғайсиз ҳолга тушишлари мумкин.
Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:
1. Эътикоф масжидда бўлиши.
2. Эътикоф ўтирувчи ўзига капа қуриб олса яхши бўлиши.
3. Эътикоф Бомдоддан кейин бошланиши.
4. Баъзи фойда учун ёки ноқулайликнинг олдини олиш учун бошламоқчи бўлган ишни қолдириш мумкинлиги.
5. Узр туфайли Рамазон охирида эътикоф ўтира олмаган одам Шавволнинг охирида ўтирса ҳам бўлиши.
6. Аёл киши ўз эридан сўраб эътикоф ўтириш керак.
Ибн Умар розияллоҳу анҳумодан ривоят:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон эътикоф ўтирсалар, у кишига тавба устуни ортига тўшак солиб ёки сўри қўйиб берилар эди».
Ибн Можа ишончли санад ила ривоят қилган.
София розияллоҳу анҳо айтдиларки:
«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам масжидда эътикоф ўтирган эдилар. Мен кечаси у кишининг зиёратларига келдим, бироз гаплашдим, сўнг уйим томон турдим. У киши мени кузатгани мен билан турдилар. (У кишининг уйи Усома ибн Зайднинг масканида эди). Бас, ансорийлардан икки киши ўтиб қолди. Улар Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни кўришлари билан тезлаб қолдилар. Шунда У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам:
«Икковингиз шошилманг, бу (аёл) София бинти Ҳуяййдир», дедилар.
«Субҳаналлоҳ! Эй, Аллоҳнинг Расули!» дейишди.
«Албатта, шайтон инсоннинг қон юрар жойида юради. Мен у сизнинг қалбингизга бирор нарсани ёки ёмонликни отишидан қўрқдим», дедилар».
Бешовларидан фақат Термизий ривоят қилмаган.
Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:
1. Эътикоф масжидда бўлиши.
2. Аёл киши кечаси бирор жойга борса жоизлиги.
3. Эътикоф ўтирган кишини хотини зиёрат қилса жоиз.
4. Эътикоф ўтирган шахс ўз зиёратчиси билан гаплашиб ўтирса мумкинлиги.
5. Эътикоф ўтирган киши ўз зиёратчисини кузатиб чиқса бўлиши.
6. Кишилар кўнглига ёмон гумон келтириши мумкин ишларда эҳтиёт бўлиши кераклиги. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳалиги икки киши қоронғида аёл киши билан турганликларини кўриб, ҳар хил хаёлга бормасин деб аёл ўз хотинлари эканлигини айтиб қўйдилар.
7. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг умматларига меҳрибонликлари. Уларга гуноҳ бўлиши мумкин нарсанинг олдини олишлари.
8. Ажабланганда «Субҳаналлоҳ» дейиш жоизлиги.
9. Шайтон инсонда қоннинг йўлида юриши, унинг иғвосидан жуда ҳам эҳтиёт бўлиш лозимлиги.
ЭЪТИКОФ УЧУН РЎЗА ШАРТМИ?
Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: У киши:
«Эй, Аллоҳнинг Расули, мен жоҳилият даврида Масжидул Ҳаромда бир кеча эътикоф ўтиришни назр қилган эдим» , деди. Бас, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишига:
«Назрингга вафо қил. Бир кеча эътикоф ўтир», дедилар».
Бешовлари ривоят қилган.
Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:
1. Жоҳилият давридаги назрга ҳам вафо қилиш керак.
2. Рўзасиз эътикофга ўтирса бўлади. Чунки кечаси рўза йўқ.
3. Масжидул Ҳаромда эътикофга ўтирса бўлади. Аммо жумҳур уламолари, жумладан, Имом Абу Ҳанифа ҳам рўзасиз эътикоф бўлмайди, дейдилар. Уларнинг далиллари келгуси ҳадиси шариф.
Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят:
«Эътикоф ўтирувчи учун бемор кўргани бормаслик, аёл кишига қўл тегизмаслик ёки қучоқламаслик, зарур бўлмаган ҳожат учун чиқмаслик суннатдир. Рўзасиз эътикоф йўқ. Жомеъ масжиддан бошқа жойда эътикоф йўқ».
Абу Довуд ва Насаий ривоят қилган.
Шарҳ: Эътикофнинг суннатига хилоф иш қилган одамнинг эътикофи бузилади.
Эътикоф ўтирган одамга рўза шарт, деганларга ушбу ҳадис, шарт эмас, деганларга олдинги ҳадис далилдир.
Эътикофга жомеъ масжид шарт, деганлар ушбу ҳадисни далил қилиб олганлар. Баъзилар уйдаги намозгоҳда, хусусан, аёллар эътикоф ўтирса жоиз, дейдилар.
Нажоҳ ал Ҳалабийнинг “Фиқҳул ибадат” китобида айтилишича нафл эътикоф учун рўза шарт эмас дейилади, ундан бошқалари учун шартдир
Сурайё Ибрагимова
Хадичаи Кубро аёл-қизлар
ўрта махсус ислом билим юрти катта ўқитувчиси
Муносабат
Ўзбекистон мусулмонлари идораси раиси, муфтий Шайх Нуриддин Холиқназар ҳазратларининг “Ёшларга насиҳатим” китобида (24579 та сўз қўлланилган) илк нозил бўлган Алақ сурасида “Иқро (ўқинг)” сўзи икки марта такрорланиши келтирилган.
Биринчи “ўқинг” сўзидан кейин инсонни жуда ҳақир ва арзимас лахта қон ҳолати зикр қилинди. Иккинчисидан кейин эса инсоннинг қадрли ва шарафли, илм-маърифатли ҳолати баён қилинди. Шунга кўра, ким дунёда ўқиб-ўрганса, қадр-қийматга эга бўлади. Акс ҳолда, ўша ҳолича – қадр-қийматсиз қолиб кетади.
Мазкур китоб бизни мутолаа тўғрисида ёзишга ундади.
Англияда биринчи синфдан то университетнинг сўнгги босқичигача бўлган даврда ўқувчи ва талабаларнинг дарсликларида 71 мингдан ортиқ сўз қўлланилар экан. Бу кўрсаткич Японияда 42 минг, Италияда 30 мингдан, Туркияда эса 7–10 минг орасида экан. Хўш, ўзимизда-чи? Бу борада мутахассисларга мурожаат қилганимизда ҳар хил рақамлар айтилди: 5–10 минг атрофида...
Одатда, бошланғич синф ўқувчилари “навбатчи сўзлар”ни кўп ишлатадилар: “Яхшимисиз?”, “келдим-кетдим”, “кўрдим”, “ўқидим”, “жавоб қайтаролмадим”, “ёздим-чиздим”, “раҳмат”, “соғ бўлинг”, “хайр” ва ҳоказо. Худди шу сўзларни университетнинг талабалари ҳам қўллайдилар.
Бу нимадан дарак? Бу сўз бойлигимиз камлигидан, китоб ўқимаслигимиздан дарак. Ҳатто кўрган-кечирганларимиз воқеа-ҳодисаларни ҳам эплаб айтиб бера олмаймиз. Нега? Чунки мутолаадан йироқлашиб кетдик.
9-синфда ўқийдиган ўғлимнинг телеграмида “Синфдошлар гуруҳи” бор. Яқинда ўғлимга: «Гуруҳингга: “Абдулла Қодирийнинг “Ўтган кунлар” романини ким тўлиқ ўқиб чиққан?” деб ёз-чи», дедим. Орадан икки кун ўтгач, ўғлим телефонини кўрсатди. Мазкур романни 20 нафар ўқувчидан бор-йўғи 3 киши тўлиқ ўқиган, яна 3 нафари эса “Ўтган кунлар”ни қўлига олган-у, бироқ тили оғирлик қилгани боис ташлаб қўйганини ёзибди. Айримлар эса Абдулла Қодирий киму унинг романи нима ҳақидалигини ҳам билмас экан.
Хўш, нега биз аждодларимизнинг китобларини ўқимай қўйдик?
Нима учун оила бошлиқлари – ота-оналар, бобо-бувилар оила даврасида фарзанди, набираларига аждодларимизнинг дурдона асарларидан парчалар айтиб беришмаяпти?
Нега болаларимизга: “Фалон китобни тўлиқ ўқиб чиқиб, мазмун-моҳиятини айтиб берсанг, сени мукофотлаймиз”, деб уларни мутолаага қизиқтирмаймиз?
Нега жадидчи-маърифатпарвар боболаримиз ёзган китобларни бугун фақат мутахассисларгина ўқиб тушуняпти?
Нима учун бугун Алишер Навоийнинг асарларини ўқисак, уйқумиз келади?
Шу саволларни зиёли тенгқурларимга бериб кўрдим. Улар: “Аждодларимиз асарларининг тили оғир. Шу боис кўпчилик уларни тушунишга қийналади”; “Бугун ахборот асри. Турли гаджетлар оммалашиб кетди. Ёшлар шулар билан андармон бўлиб қолди”; “Оила даврасида китоб ўқилмай қўйди. Қуш уясида кўрганини қилади-да”; “Ота-онанинг қўлидан телефон тушмагандан кейин фарзанддан нимани ҳам кутиш мумкин?” каби жавоблар бўлди.
Тижорат ёки бошқа иш билан шуғулланадиган танишларимнинг жавобларини эшитиб, очиғи афсусландим. Уларнинг айримлари: “Китоб нима ҳам берарди?” деган хунук жавобни айтишди.
Шу ўринда Ўзбекистон Қаҳрамони, Халқ шоири Абдулла Ориповнинг кунчиқар юрт – Япониядан қайтгач, сафар таассуротлари ҳақида айтган гапи эсимга тушди: “Японияда ҳатто тиланчиларнинг ҳам қўлларидан китоб, газета тушмас экан”.
Бир танишим айтган эди, у 2016 йил Англияда денгиз бўйлаб саёҳат қилиш асносида кема бошқарувчиси билан танишиб қолибди. Ундан:
– Шекспирни ўқийсизларми? – деб сўрабди (биласиз, Уильям Шекспир 1616 йили вафот этган, яъни 400 йил олдин). Кема бошқарувчиси танишимга жиддий қараб:
– Бизда Шекспир асарларини ўқимаган киши зиёли ҳисобланмайди, – деб жавоб берибди. Шунда танишим унга:
– Сиз суҳбат асносида оилангиз ҳақида ҳам гапира туриб, қизингиз университетга тайёрланаётганини айтдингиз. У ҳам Шекспир асарларини ўқийдими? – деб сўрабди.
Кема бошқарувчиси:
– Қизим Шекспирни тушуниши учун махсус ўқитувчи ҳам ёллаганман, – дебди...
Эътибор беринг-а, англиялик бир киши 4 аср олдин вафот этган бир адиб асарларини фарзандларига ўргатяпти. Бизда-чи: қайси биримиз болаларимизга ҳар куни Алишер Навоий асарларидан, оз-оз бўлса-да, ўқитяпмиз. Қай бир ўзбек хонадонида сериал кўрилмай, унинг ўрнига Аҳмад Яссавий, Бобораҳим Машраб, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Сўфи Оллоёр асарлари мутолаа қилиняпти? Телефон, гаджетларни бир четга суриб, Абдулла Қодирий, Абдулла Авлоний, Абдулҳамид Чўлпон, Маҳмудхўжа Беҳбудий каби маърифатпарвар боболаримизнинг китобларини қўлдан қўймай ўқиётган мутолаа шайдолари борми?
Бир инглиз ўз фарзандига 20 минг сўз ишлатган Уильям Шекспир китобларини алоҳида ўқитувчи ёллаб ўргатар экан, такрорсиз 75 минг сўз қўллаган Навоийнинг, 22 минг калима ишлатган Ойбекнинг, 22 минг сўздан истифода қилган Абдулла Қаҳҳор китобларини ўрганишга, ўргатишга эътиборсизлигимизни қандай баҳолаш мумкин?!
Беш юз йил олдин яшаган Навоий ҳазратни қўя турайлик, 20 йил олдин омонатини топширган Шукур Холмирзаевни бугун ўқиётганлар борми? 10 йил олдин боқий дунёга риҳлат қилган Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф раҳимаҳуллоҳнинг китобларини-чи?!
Хўш, биз-чи? Кеча неча бет китоб ўқидик, бугун қанча ўқиймиз?
Китоб ўқимаган одам маънавий жиҳатдан қашшоқлашиб бораверади. Охири у юқорида келтирилганидек (Аллоҳ асрасин!): “Китоб нима ҳам берарди?” деган гапни айтишдан ҳам тап тортмайди.
Фарзандларимизни китобга қандай ошно қилишимиз мумкин? Бу жараёнда, аввало, оилавий муҳит муҳим аҳамиятга эга. Яъни ота-онанинг, дўстларнинг, устозу мураббийларнинг ёшларни китобга меҳрли қилишда турли тарғибот усулларини қўллашлари керак. Баъзан бир оғиз ширин сўз ҳам инсоннинг келажагига пойдевор бўлиши мумкин.
Бугун фарзандларимизга Имом Қатода раҳимаҳуллоҳнинг бир туя китобни ёд олганини, Имом Шаъбийнинг: “Оқ нарсага ёзилган ҳар бир нарсани ёд олдим”, деган сўзини, Ашраф Али Таҳонавийнинг қисқа умри давомида бир ярим мингта китоб ёзганини, Ибн Рушд умри давомида икки кеча: уйланган ва отаси вафот этган кеча китоб ўқий олмагани учун афсусланганини бот-бот эслатиб туришимиз зарур. Шунда улар китобга ошно бўладилар.
Ҳасан Басрий раҳматуллоҳи алайҳ тушида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламни кўради ва у зотдан: “Ё Расулуллоҳ, менга насиҳат қилинг”, дейди. Набий алайҳиссалом: “Кимнинг икки куни бир хил ўтса, у зарардадир. Кимнинг эртаси бугунидан ёмон бўлса, у лаънатлангандир. Ким ўз камчиликларини тузатиб бормаса, у таназзулга учрайди. Ким таназзулга учраса, унинг учун ўлим яхшироқдир”, дедилар (“Ҳилятул авлиё”).
Хулоса қилиб айтсак, илдизидан узилган дарахтнинг қуриши муқаррар бўлгани сингари китоб мутолаасидан узоқлашган, Қодирий, Авлоний, Беҳбудийларни, Сўфи Оллоёр, Алишер Навоий, Аҳмад Яссавий, Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий асарларини ўқимаган, ҳадисларни билмаган, Қуръони карим сураларини ёд олмаган кишининг ҳам таназзулга юз тутиши турган гап. Шундай экан, кўп китоб ўқишга ўрганайлик, фарзандларимизга ҳам ўргатайлик.
Толибжон НИЗОМ
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 