03 Апрел, 2026, 14 Шаввол, 1447
03 Апрел, 2026, 14 Шаввол, 1447
“Албатта, Парвардигордан қўрққанларидан хавфда бўлувчилар, Парвардигорнинг оятларига имон келтирадиганлар, Парвардигорга ширк келтирмайдиганлар, садақаларини (Қиёматда) Парвардигорга қайтувчи эканларидан диллари қўрқиб турган ҳолда берадиганлар, айнан ўшалар яхшиликларни қилишга шошурлар ва унда олдиндадирлар” (Мўминун, 57-61).
Бу ояти карималарда мўминларга хос тўртта сифат баён қилинган:
Биринчиси, улар “Парвардигордан қўрққанларидан, хавфда бўлувчилар” дир. Бу мазмунли оятни Муқотил ва Калбий “Парвардигорнинг азобидан қўрққанларидан хавфда турувчилар” деб, бошқа муфассирлар эса “Парвардигордан қўрққанларидан доимо Унинг тоатида бўладиган ва розилигини истовчилар” деб тафсир қилишган. Имом Фахриддин Розий “Ким қўрқишнинг (“хошят”) олий даражасига – хавфда бўлишга етса, дунёда Аллоҳнинг ғазабига, охиратда азобига учрашдан қўрқади ва барча гуноҳлардан сақланади”, деб тафсир қилган.
Иккинчиси, мўминлар “Парвардигорнинг оятларига имон келтирадиганлар”дир. Бу оят тафсирида Имом Фахриддин Розий айтади: “Билгин, Аллоҳ таолонинг оятлари (белги ва аломат) У зот яратган нарсалардир. У нарсалар Аллоҳ таолонинг борлигига далилдир”.
Бу ўринда шундоқ ҳам аён нарсалар эмас, балки фикр-мулоҳаза билан билинадиган нарсалар назарда тутилган. Фикр ва мулоҳаза қиладиган одам албатта Яратувчининг борлигини ва Унинг сифатларини билади. Бу билиш қалбда ҳосил бўлса, унинг тасдиғи тилга кўчади. Мана шу имондир”.
Учинчиси: Мўминлар “Парвардигорга ширк келтирмайдиганлар”дир. Имом Фахриддин Розий айтади: “Бу оятда яширин ширк, яъни, риё ва хўжакўрсиндан йироқ бўлиш, тоат-ибодатларини холис Аллоҳ таоло розилиги учун адо қилиш мўминларнинг сифати” экани баён этилган.
Абу Лайс Самарқандий бу оят тафсирида бундай деган: «оятдаги “ширк келтирмайдиганлар”дан мурод “фалончи бўлмаса, бу нарсага эришолмасдим”, демайдиганлардир».
Тўртинчиси, улар “садақаларини (Қиёматда) Парвардигорга қайтувчи эканларидан диллари қўрқиб турган ҳолда берадиганлар”дир. Бу оятда зикр қилинган садақаларга закот, каффорат, омонат, қарз каби адо этилиши лозим бўлган барча ҳақлар киради. Улар юракдан қўрқиб адо этилганидагина фойдали бўлади. Ким чин дилдан қўрқиб ибодатга киришса, уни бекаму кўст бажаришга астойдил тиришади.
Имом Қуртубий шу оят тафсирида бу ҳадисни келтиради: “Ойша онамиз розияллоҳу анҳо Расулуллоҳ алайҳиссаломдан “У кимсалар ичкилик ичишгани ва ўғрилик қилишгани учун Аллоҳдан қўрқадими?” деб сўради. Расулуллоҳ алайҳиссалом: “Йўқ, эй Сиддиқнинг қизи, улар рўза тутишса-да, намоз ўқишса-да, садақа беришса-да, Аллоҳ таолодан қўрқадиганлардир. Айнан ўшалар яхшиликларни қилишга шошиладилар, деб жавоб бердилар” (Имом Термизий).
Ҳасан Басрий айтади: “Биз шундай зотларни кўрдик, сиз гуноҳингиз сабабли азобланишдан қўрқишингиздан кўра улар яхши амалларининг қабул бўлмай, юзларига урилишидан кўпроқ қўрқардилар”.
Қалбда қўрқув ҳисси пайдо бўлишига сабаб амаллар ҳисоб-китоби учун Парвардигор ҳузурига қайтишни, охиратда пушаймонлик фойда бермаслигини билишдир. Ана шуни англаган қалб эгаси гуноҳлардан, риёдан йироқ бўлади, амалларини нуқсонсиз адо этишга тиришади.
“Айнан ўшалар яхшиликларга шошурлар ва унда олдиндадирлар”. Бу оят икки хил тафсир қилинган. Биринчиси, мўминлар ибодатларнинг вақти ўтиб кетмаслиги учун уларни вақтида адо этишга шошиладилар. Иккинчиси, мўминлар дунёда барча фойдали ишларга шошиладилар. Шунинг учун уларни адо этишда олдиндадирлар.
Имом Қуртубий, Абу Лайс Самарқандий
ва Фахриддин Розий тафсирлари асосида Нўъмон АБДУЛМАЖИД
тайёрлади.
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Яхши билан ёмоннинг фарқига ҳамма боради. Яхши ишларни ҳамма ҳис қилади, ундан роҳат туяди. Ёмон ишлар эса инсонни ларзага солади, тинчини бузади, хавотирга қўяди, виждонини қийнайди. Бу нарсаларни бизга ким ўргатди? Бу қонуниятларни Аллоҳ яратган, Аллоҳ ўргатган. Шу нарсалар ҳақида ўйлар эканмиз айтиб ўтганимиз ояти каримани янада чуқурроқ англаймиз:
﴿وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آَدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ﴾
“Роббинг Бани Одамнинг умуртқа поғонасидан, қиёмат куни “Бундан ғофил эдик” демасликларингиз учун зурриётларини олиб ўзларига ўзларини гувоҳ қилиб: “Роббингиз эмасманми?” деганида “Албатта Роббимизсан” деганларини эсла” (Аъроф сураси, 172-оят).
Бу меъёрлар биз туғилмасимиздан олдин бизга ўргатилади. Бу эса Аллоҳнинг берган улкан неъматларидан биридир. Аллоҳ барчага бирдек Робб саналади. Шунинг учун ҳам биз санаб ўтган меъёрлар ҳамма инсонда бўлади.
Энди мавзуни давом эттирамиз. Динга ишонмайдиган инсон: “Мен фақат кўзим билан кўрган нарсага ишонаман. Кўзим кўрмаган нарсаларга эса ишонмайман”, деб айтади. Аслида ишонч сўзи кўз кўрмайдиган нарсаларга нисбатан ишлатилади. Ҳеч ким сизни кўриб туриб “Сенинг борлигинга ишонаман” демайди. Ёки ҳеч ким қуёшни кўрганидан кейин “Мен қуёшнинг борлигига энди ишондим” демайди.
Ишонч турлича бўлади. Масалан, сиз ўзингиз гувоҳи бўлмасангиз ҳам, аммо кимдир айтган гапга ишонасиз. Чунки ўша одамни сиз ишончли деб биласиз. Агар ўша нарсани ўз кўзингиз билан кўрсангиз, ишончингиз янада ортади. Мўмин кишининг охиратга бўлган ишончи биринчи тур ишончга киради. Зотан мўминлар охиратни кўрмасдан туриб унинг борлигига ишонадилар. Кўз билан кўргандан кейин эса у ишонч яна ҳам кучли бўлади. Аллоҳ таоло охират куни жаҳаннамни кўрганлар ҳақида бундай деган:
﴿كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ﴾
“Йўқ. Агар сиз аниқ илм ила билганингизда эди. Албатта, жаҳаннамни кўрарсиз. Ва албатта, уни ишонч кўзи билан кўрасиз” (Такосур сураси, 5-7-оятлар).
Охират куни ҳар биримиз жаҳаннамни ўз кўзимиз билан кўрамиз. Сўнгра Аллоҳ таоло бундай хитоб қилади:
﴿وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ﴾
“Ва агар ёлғонга чиқарувчи гумроҳлардан бўлган бўлса. Бас ўта қайноқ сувдан “зиёфат” ва дўзахга кириш бор. Таъкидки, албатта бу очиқ-ойдин ҳақиқатдир” (Воқеа сураси, 92-95-оятлар).
Ҳа, очиқ-ойдин ҳақиқат охиратда бўлади.
Демак, очиқ-ойдин ҳақиқат кўз билан кўргандагина бўлади. Лекин иймон маъносидаги ишонч эса кўрмасдан туриб бўлади. Мисол учун, сиз ўзингиз кўрмаган нарса ҳақида “Бундай бўлишига иймоним комил” деб айтасиз. Яъни сиз кўзингиз билан кўрмаган нарса ҳақида шундай ишонч билан гапиряпсиз. Бу – иймон дейилади.
Шайх Муҳаммад Мутавалли Шаъровий раҳимаҳуллоҳнинг
"Аллоҳнинг борлигига ақлий далиллар" китобидан
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 