20 Август, 2026, 7 Рабиъул аввал, 1448
20 Август, 2026, 7 Рабиъул аввал, 1448
Барчани дунёга келтирган, дуогўй бўлган мўътабар оналар, қадрдон опа-сингиллар ва ғамхўр қизларнинг оилада, жамиятда тутган ўрни беқиёсдир. Аллоҳ таоло Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳ васаллам орқали муҳтарама аёлларнинг қадр-қимматини юксакларга кўтариб, Ўзининг каломи шарифида ҳам улар учун алоҳида сура нозил қилди.
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам ўзларининг ҳадиси шарифларида аёлларга оид барча масалаларни, жумладан, уларнинг жамиятдаги ўрни, оиладаги, фарзанд тарбиясидаги роли, илм тарқатишдаги масъулияти кабиларни батафсил баён қилиб бердилар. Саодат асридан то замонамиз уламоларигача, барчалари ўзларининг илмий асарлари ва китобларида аёллар учун алоҳида боблар ажратишган.
Бугунги кунга келиб, аёлларнинг жамиятдаги ўрни кенгайиб, оила мустаҳкамлиги, фарзанд тарбияси каби масалаларни ўрганиш, турли салбий оқибатларнинг олдини олиш ишларига эътибор кучайиб бормоқда.
Ислом дини озода ва кўркам ташқи кўринишни маъқуллайди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ривоят қилинган бир ҳадисда у зот: “Албатта, Аллоҳ гўзалдир ва гўзалликни севади”, деганлар (Имом Муслим “Саҳиҳ”да Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилган. 147-ҳадис).
Одамзоднинг табиатида гўзалликка интилувчанлик бор бўлгани учун ўзгалар кўзига чиройли кўринишни хоҳлаб, ўзига оро беришда вақтини аямайди. Айниқса ҳозирги косметология саноати ривожланиб, унинг маҳсулотлари дунё бўйлаб кенг тарқалган бир пайтда.
Юқорида айтганимиздек, Ислом дини ташқи кўринишни яхшилашни тўлиқ тақиқламайди. Аксинча, шундай ҳолатлар борки, ўзига оро бериш шарт ёки матлуб бўлади. Масалан: эр-хотинлик алоқаларини яхшилаш мақсадида Ислом дини аёлнинг эр учун, эрнинг аёл учун безаниб юришини тавсия қилади. Бу борада Абдуллоҳ ибн Аббоснинг қуйидаги сўзлари ривоят қилинади: “Аёлимнинг мен учун зийнатланишини яхши кўрганимдек, мен ҳам аёлим учун зийнатланишни яхши кўраман”[1].
Шунинг учун ҳам Исломда ташқи кўринишга оро бериш умумий ҳолда рухсат этилган. Бироқ бу ишда ҳаром қилинган айрим ҳолатлар мавжуд. Сабаблари эса қуйидагилардир:
а) агар кофир ёки ахлоқсиз одамларга ўхшаш учун қилинса;
б) агар Аллоҳ яратган ташқи кўринишнинг ўзгариб кетишига олиб келадиган ғайритабиий нарсалар билан ўз ҳолатини ўзгартирса, мана шу сабаблардан биргинаси мавжуд бўладиган бўлса ҳам, ташқи кўринишни яхшилаш жоиз эмас.
Энди гўзаллик салонларида аксарият қўлланиладиган муолажалар ҳамда уларнинг меъёрлари билан танишиб чиқсак:
Бошқа жинс вакилларининг сочини олиш ёки турмаклаш. Бу ман қилинган.
Соч бўяш. Тим қора, шунингдек, аёл кишини ахлоқсиз ёки бузуқ кўринишга олиб келувчи рангларга бўялмаса, соч бўяшга рухсат бор.
Сочни бутунлай қора рангга бўяшнинг ман қилинганлиги қуйидаги ҳадисда келтирилган: Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ҳадиси шарифда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким қайси қавмга ўхшаса (яъни ўзини ўхшатса), у ўшалардандир” (Абу Довуд, 4031-ҳадис. Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган).
Қош териш ва шаклини ўзгартириш. Бу иш тақиқланган, чунки бунда қошнинг асл табиий шаклига аралашиш бордир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қош терувчи ва қош тердирувчи аёлларни очиқ-ойдин лаънатлаганлар.
Ибн Маъсуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Мижознинг аврат бўлмаган жойларидан тукларни кетказиш гуноҳ эмас. Масалан: юздан (қошлардан ташқари), қўлдан, оёқдан ва ҳоказо. Худди шу меъёрлар лазерли эпиляцияга ҳам тааллуқлидир.
Сочни кесиш ҳамда турмаклаш. Аёлларга соч кестириш ва турмак қилишга рухсат берилган. Аммо шарти шуки, турмак услуби эркакларникига ўхшамаслиги керак. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қарама-қарши жинс вакилларига тақлидни ман қилганлар. Ибн Аббос розияллоҳу анҳу: “Жаҳаннам аҳлидан бўлмиш, мен уларни кўрмаган икки тоифа кишилар бор. Уларнинг биринчиси, сигирларнинг думига ўхшайдиган қамчиларни кўтариб юрувчилар бўлиб, улар билан одамларни урадилар. Бошқалари эса кийинган бўлсалар ҳам, лекин яланғоч аёллардир. Улар (ўзларининг бундай кўринишлари билан) бошқаларни Аллоҳнинг амрларига итоатсизликка ундайдилар ва ўзлари ҳам (беҳаёликлари билан) Унга итоатсиз бўладилар. Уларнинг боши туянинг ўркачига ўхшайди. Улар жаннатга кирмайдилар ва унинг ҳидини ҳам ҳидламайдилар, ваҳоланки, унинг ҳиди жуда ҳам узоқ масофадан сезилади” (Муслим “Саҳиҳ”да Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган. 2128-ҳадис).
Ҳадиснинг шарҳи. “Кийинган бўлсалар-да, яланғоч” иборасида шариат талабларига жавоб бермайдиган тарзда кийинган аёллар назарда тутилган. Улар ўта юпқа матодан тикилган ёки баданга жуда ёпишиб тургани сабабли тананинг шаклини яққол кўрсатиб турувчи кийимларни кийишади. Агар кўйлак, иштон ёки ҳаттоки плаш ҳам баданга ёпишиб, унинг шакли кўриниб турган бўлса, мазкур ҳадисда айтилган огоҳлантириш ушбу аёлларга тааллуқли бўлади.
Шунингдек, ҳарир бўлмаса-да, баданни тўлиқ бекитмайдиган (масалан, йиртиқлар, V шаклидаги қирқимлар, калта ёки билакни ёпмайдиган енглар ва ҳоказо) кийимлар ҳам шулар жумласидандир.
Сочларга келадиган бўлсак, уларни бошнинг тепа қисмига йиғиб олиш ҳаромдир. Чунки бундай турмакда бош аслидан кўра каттароқ кўриниб, туянинг ўркачини эслатади. Одатда сочлар энса(гардан)да йиғилади, ҳадисда келган тарзда эмас. Агар сочлар бошнинг пастки қисмида, рўмол тагидан кўриниб қолмайдиган қилиб йиғилса, ана шу услуб афзалдир. Айрим муҳаддисларнинг айтишича, юқоридаги ҳадис номаҳрам эркакларнинг ҳузурида бошини эгмасдан, кўзини ерга қаратмайдиган аёлларга ҳам тааллуқли бўлади. Бундай аёллар жаннатнинг ҳидини ҳам ҳидламайдилар [2].
Макияж. Агар суртилаётган моддаларда ҳаром ҳисобланган бирикмалар бўлмаса, бунга рухсат бор (Косметологик воситаларда синтетик спирт ишлатилгани сабабли улардан фойдаланишга рухсат берилади).
Аёлнинг ташқи кўринишини яхшилашга ўз-ўзидан ижозат берилган бўлиб, макияж ҳам мана шу жумлага киради. Бу ишнинг ҳаром бўлиши эса зеб берилган тана аъзоларини номаҳрам эркакларга кўрсатувчи аёлларга тааллуқлидир. Бу унинг гуноҳи бўлиб, бунинг учун ўзи жавоб беради. Шу сабабли косметологнинг мижозга макияж қилишига рухсат берилади. Агар мижоз макияжни нотўғри ишлатадиган бўлса, яъни безатилган юзини номаҳрамларга кўрсатса, у ҳолда бу гуноҳга косметолог эмас, балки ўша аёлнинг ўзи масъул бўлади.
Педикюр ва маникюр. Агар оёқларга ва қўлларга ҳаром моддалар суртилмайдиган бўлса, бунга рухсат этилади. Шуни айтиб ўтиш керакки, таҳоратнинг ҳақиқий бўлишининг шартларидан бири тирноқнинг устига сув тегиши ҳисобланади. Унинг устига бўёқ (лак) суртилган бўлса, сув унга етиб бормайди. Шу боис, таҳорат қилишдан олдин лакни кетказиш лозим бўлади. Агар таҳорат қилиш вақтида тирноқда лак бўлса, таҳорат ҳақиқий ҳисобланмайди [3].
Энди косметик жарроҳликка тегишли ҳукмлар билан танишиб чиқилади:
Бу мавзу бўйича тақдим қилинган илмий ишлар муноқаша қилиниб, у ҳақда бўлиб ўтган тортишувларни эшитиб, Ислом Конференцияси Ташкилоти қошидаги халқаро Ислом Фиқҳи Академияси қуйидагича қарор қилади.
Биринчи: Косметик жарроҳликнинг таърифи: Косметик жарроҳлик инсонни зоҳирий жисмидаги бўлакларидан бирини ўзгартириш орқали чирой киритиш ёки шикаст етганлиги сабабли вазифасини қайта изга тушириш учун хизмат қиладиган жарроҳлик
Иккинчи: Косметик жарроҳлик мобайнидаги умумий шартлар ва нормаларга амал қилиш:
Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан қилинган ривоятда у зот: «Игна билан баданига сурат чизувчи аёл ва чиздирувчини, соч улайдиганни ва улатадиганни, ҳусн учун тишларининг орасини очувчини ва Аллоҳ халқ қилган нарсани ўзгартирувчини лаънатлаган», деб айтдилар» (Имом Бухорий ривоят қилган).
Ибн Аббос розияллоҳу анҳумодан қилинган ривоятда келтирилишича, соч уловчи аёл ва соч улатувчи аёл, игна билан баданига сурат чизувчи аёл ва чиздирувчи, оғриқсиз баданига сурат чизувчи лаънатланган. (Абу Довуд ривояти). Ва яна Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзини аёлларга ўхшатувчи эркакка ҳамда ўзини эркакка ўхшатувчи аёлга бундай қилишни ман этганлар.
Учинчи: Шаръий аҳкомлар:
Аллоҳ Қуръонда бу ҳақида: «Батаҳқиқ, Биз инсонни энг гўзал тузилишда яратдик», деб айтган (Тийн сураси, 4-оят).
Ислом Аллоҳ таолонинг мукаммал барча замон ва маконларга салоҳиятли дини ўлароқ, инсон ҳаётининг барча соҳаларини қамраб олган. Исломда инсон ҳаётининг арзимайдиган томонлари йўқ, балки инсон ҳаётининг барча соҳалари баравар эътиборга сазовордир.
Шунингдек, Аллоҳ таоло инсонни энг гўзал суратда яратган. Уни сабабларсиз ўзгартиришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Шундай экан, бошқа дин вакилларига тақлид қилиб, хилқатни ўзгартириш мусулмоннинг иши эмас.
Нафосат РАҲМАТОВА,
Имом Бухорий номидаги Тошкент Ислом институти талабаси.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
[1] “Тафсир ибн Касийр”, I жилд, 459-бет.
[2] Нававийнинг “Саҳиҳи Муслим”га шарҳи, XVII жилд, 190-бет; “Иҳяат Турас” нашр.
[3] Муфтий Суҳайл Тармаҳомед Муфтий Иброҳим Десоийнинг мулоҳазалари ила Жамиатул Улама, Дарул Ифта.
[4] Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф Кифоя. III жуз. – Т: “Ҳилол-Нашр”, 2021. – Б. 640.
Тасаввуф масаласи ҳам салафийлар томонидан қаттиқ танқидга олинган ва кўр-кўрона рад этиладиган мавзулардан биридир. Тасаввуф, тариқат, сулук, шайх, мурид ва шу каби атамаларни эшитишлари билан мавзуни инкор қилишга тушиб кетадилар. Лекин аслида ҳам шундайми?
Минг йиллардан бери Исломнинг руҳи бўлиб келган ва Ислом уммати оғишмай амал қилиб келаётган бу мавзу рад этилиши керакми?!
Тасаввуф – бу Аллоҳни таниш ва нафсни поклашни ўргатадиган ва шу йўлдаги ҳаракатларни ифодалайдиган, уларни англатадиган ва бу ҳолатларга эришиш учун нима қилиш кераклигини тушунтирадиган бир илмдир. Тасаввуф исломий илмларнинг энг шарафлисидир. Бу илмнинг шарафи, мавзусининг шарафи биландир.
Модомики, тасаввуфнинг мақсади, мавзуси маърифатуллоҳ – Аллоҳни билиш-таниш экан, у ўз-ўзидан исломий илмларнинг энг шарафлиси бўлади. Тасаввуф бизга нима қилсак, Аллоҳ бизни севади? Нима қилсак, қалбимизда бўлишини истаганимиз “Аллоҳ севгиси” ҳосил бўлади, каби саволларга жавоб беради ва бу мақомга эришиш йўлларини ўргатади.
Тасаввуфга уламолар томонидан кўплаб таърифлар берилган. Шайх Иброҳим ибн Муваллид Роққий раҳматуллоҳи алайҳ ўзининг китобларида бу таърифларни юздан ошиғини жамлаган.
Шайх Муҳаммад ибн Али Қассоб раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф бу – саодат асрида шарафли қавмнинг энг олийжаноб кишисидан содир бўлган энг гўзал хулқлардир”, деган.
Шайх Абу Муҳаммад Жаририй раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф – ҳар бир гўзал хулқни олиш ва ҳар бир ёмон хулқни тарк қилишдир”, деди.
Шайх Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толиб раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф – гўзал хулқ билан бир маънода бўлиб, кимнинг хулқи сеникидан гўзал бўлса, тасаввуфи ҳам гўзалдир”, деган.
Шайх Абу Ҳафс Найсобурий раҳимаҳуллоҳ: “Тасаввуф – унинг барчаси одобдир. У ҳар бир вақт, ҳар бир ҳол ва ҳар бир мақомнинг одобидир”, деган.
Тасаввуф баъзи кишилар: “Бу нарса ҳижрий учинчи асрдан кейин пайдо бўлган бидъат, аввалги даврда бўлмаган. Қуръони карим ва ҳадиси шарифда “Тасаввуф” сўзи бирор марта зикр қилинмаган”, деб даъво қилаётганидек кейин пайдо бўлиб қолган бидъат илм эмас, балки у барча шаръий илмлар қатори Исломнинг аввалидан мавжуддир.
Қуръони каримда ва ҳадиси шарифларда “Тасаввуф” сўзини бирор марта келмагани уни исломий илм эмаслигига далил бўлмайди. Чунки бошқа исломий илмларнинг ҳам номлари Қуръон ва ҳадисда зикр қилинмаган. Агар Қуръон ва ҳадисда зикр қилинмаган нарсаларни инкор қилсак, жуда кўплаб нарсалардан воз кечишимизга тўғри келади.
Тасаввуф Исломнинг аввалги асрларидан бери мавжуд бўлиб, у ҳам бошқа исломий илмлар қатори Қуръон ва суннатдан олинган. Бунга Қуръон, ҳадис ва тобеинларнинг сўзларида далиллар бор. Аввал айтганимиздек тасаввуфнинг асосий вазифаси инсоннинг нафсини тарбиялаш, гуноҳлардан поклаш ва ботиний амалларини тартибга солишдир.
Аллоҳ таоло Анъом сурасининг 120-оятида бундай марҳамат қилган:
﴿وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ﴾
“Ва ошкора ҳамда махфий гуноҳларни тарк қилинглар!”.
Аллома Алоуддин Али ибн Муҳаммад Бағдодий раҳимаҳуллоҳ бу ояти каримани тафсир қилиб: “Ошкора гуноҳдан ташқи аъзолар билан қилинадиган гуноҳлар назарда тутилган. Махфий гуноҳдан қалб билан қилинадиган гуноҳлар назарда тутилган” деган.
Зоҳирий аъзолар билан қилинадиган гуноҳларни тарк қилишни ва унга бериладиган жазоларни фиқҳ фани ўргатса, қалб касалликларини даволашни айнан тасаввуф ўргатади. Бошқа ояти каримада шундай дейилади:
﴿قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا﴾
“Батаҳқиқ, ким у(нафс)ни покласа, ютуққа эришди” (Шамс сураси, 9-оят).
Дарҳақиқат, инсон охиратда ютуққа эришиши учун, жаҳаннам оловидан омонда бўлиши учун бу дунёда куфрдан, ширкдан, нифоқдан ва турли гуноҳ ва қалб касалликларидан ўзини поклаши керак.
Аллоҳ таоло бу ояти карималарда бандаларини куфр, ширк ва гуноҳлардан ўзларини поклашга буюрмоқда. Мана шу поклашни ўргатадиган фанни “Тасаввуф” деб номлаш инсонлар орасида урф бўлган.
Шунингдек, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳадиси шарифларида тасаввуф эҳсон деб номланган. “Жаброил ҳадиси” деб номланган машҳур ҳадиси шарифда “эҳсон” айни тасаввуф экани намоён бўлди.
Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир куни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик. Бирдан устимизда оппоқ кийимли, сочлари қоп-қора одам пайдо бўлди. Унда сафарнинг асари кўринмас эди. Уни бирортамиз танимас ҳам эдик. У келиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тўғриларига ўтирди. Икки тиззасини у зотнинг икки тиззаларига тиради. Икки кафтини сонлари устига қўйди ва: “Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар бер”, деди.
Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ислом “Лаа илааҳа иллаллоҳу Муҳаммадур Расулуллоҳ”, деб шаҳодат келтирмоғинг, намозни тўкис адо қилмоғинг, закот бермоғинг, Рамазон рўзасини тутмоғинг, агар йўлига қодир бўлсанг, Байтни ҳаж қилмоғинг”, дедилар.
“Тўғри айтдинг”, деди у. Биз ундан ажабландик. Ўзи сўрайди, ўзи тасдиқлайди.
“Менга иймон ҳақида хабар бер”, деди.
“Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига ва охират кунига иймон келтирмоғинг, яхшию ёмон қадарга иймон келтирмоғинг”, дедилар.
“Тўғри айтдинг”, деди.
“Менга эҳсон ҳақида хабар бер”, деди у.
“Аллоҳга худди Уни кўриб турганингдек ибодат қилмоғинг. Агар сен Уни кўрмасанг, У сени кўриб турур”, дедилар.
“Менга Соат (қиёмат)дан хабар бер”, деди.
“Сўралувчи бу ҳақда сўровчидан билимлироқ эмас”, дедилар.
“Унинг аломатларидан хабар бер”, деди.
“Чўри ўз хожасини туғиши, ялангоёқ, яланғоч, камбағал чўпонларнинг бино қуришда бир-бирларидан ўзишга уринишларини кўрмоғинг», дедилар. Сўнгра у (қайтиб) кетди. Бас, бирмунча вақт ўтказдим. Сўнгра у зот менга:
“Эй Умар, сўровчи кимлигини билдингми?” дедилар.
“Аллоҳ ва Унинг Расули билувчидир”, дедим.
“Албатта, у Жаброилдир. Сизларга динингизни ўргатгани келибди”, дедилар».
Ушбу ҳадиси шарифда диннинг асллари иймон, Ислом, эҳсон, зоҳирий ва ботиний амалларни ислоҳ қилиш ва охират куни ҳақида ва буларнинг барчаси дин эканлигини хабари берилмоқда.
Ҳадиси шарифда зикр қилинган “Ислом”ни фиқҳ илми ўргатади. “Иймон” қисмини ақоид илми ўргатади. Бизнинг мавзумизга бевосита боғлиқ бўлган “эҳсон” қисмини эса тасаввуф илми ўргатади ва бу ҳадиси шарифда бунга амалий намуна ҳам бор.
Жаброил алайҳиссалом: “Менга эҳсон ҳақида хабар бер”, деганларида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Аллоҳга худди Уни кўриб турганингдек ибодат қилмоғинг. Агар сен Уни кўрмасанг, У сени кўриб турур”, дедилар.
Тасаввуфнинг асосий мақсадларидан бири ҳам банда қилаётган ҳар бир ибодатида, амалида Аллоҳ уни кўриб турганини ва бу амалига қиёмат куни албатта савол-жавоб бўлишини қалбан ҳис қилдиришдир.
“Тасаввуф” сўзи Исломнинг дастлабки асрида ишлатилмаган бўлса-да, кейинги даврларда “сўфий” сўзи ишлатилганини кузатишимиз мумкин.
Уламолар мутавотир ҳадиснинг қандай бўлиши ва шартларини баён қилиб айтадиларки “Мутавотир ҳадис – унинг санадидаги ҳар бир табақада жуда кўп ровий ривоят қилган. Ана шу ровийларнинг барчаси ривоят қилинган ҳадисни ўзгартиришга келишиб олишлари мумкинлигини ақл инкор этади”.
Шундай экан, тасаввуф илми ҳам иккинчи асрдан (тобеинлар асридан) то шу кунгача минглаб шариатимиз пешволари орқали ҳам нақлан, ҳам амалан мутавотир ҳолатда бизгача етиб келган. Шунинг ўзи ҳам тасаввуф илмининг шаръий илм эканига етарли далил бўлади.
Машҳур муҳаддис олим, Шайх Шоҳ Валийюллоҳ Деҳлавий раҳимаҳуллоҳ: “Суҳбатларимиз ва таълим-тарбиямиз Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саҳиҳ ва машҳур санад билан етиб борган тариқат одобидир”, деган.
Ўткирбек Собиров
Ўзбекистон мусулмонлари идораси масъул ходими
Тошкент ислом институти ўқитувчиси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 