20 Октябр, 2026, 9 Жумадул аввал, 1448
20 Октябр, 2026, 9 Жумадул аввал, 1448
Бизнинг онгимизда фақат баъзи нарсаларгина ҳаром ёки шубҳали экани ўрнашиб қолган. Лекин қўлимизга тушаётган мол-мулкка турли йўллар билан ҳаром аралашаётганидан бехабармиз. Мисол учун: сарфланган газ ва электр токи учун тўланадиган пулни йиғувчига пора бериб, камайтирамиз. Бу чўнтагимиз учун иқтисод. Аслида эса кўпчиликнинг ҳақи, қиёматгача сўраб ҳам розилигини олиб бўлмайдиган ҳақдир. Шу билан бошқа бир инсоннинг ҳам гуноҳига сабабчи бўлиб қоламиз. Имом Аҳмад (раҳматуллоҳи алайҳ) ривоят қилган ҳадисда бу ҳақда бундай дейилган:
Савбон розияллоҳу анҳу айтади: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам пора берувчи, пора олувчи ва уларнинг ўртасидаги воситачини лаънатладилар”.
“Лаънат” нақадар оғир сўз, яна Аллоҳ таолонинг Пайғамбари тилидан қарғиш бўлиб чиқмоқда. Аллоҳ таолонинг Ўзи сақласин.
Шунингдек, бирор хусусий корхонанинг эгаси ишчилари келишилган вақтда ишда бўлмаса ёки кеч келса, унинг иш ҳақидан олиб қолади. Буни икки тараф ҳам эътироф этади. Лекин катта олий даргоҳларда, мактаб-боғчаларда, корхона-фабрикаларда, тиббиёт муассасаларида ҳафтасига маълум соатга, ҳар бир соати учун маълум миқдордаги пулга келишиб ишлаётган ҳеч бир одам кеч қолган дақиқалари, эртароқ чиқиб кетган кунлари учун ойлик олаётганда: “Бу менинг ҳақим эмас, ишлаган соатим ойлигимдан камроқ эди”, деб айтмайди. Қани айтинг-чи, ишчиларнинг келмаган соатлари, кеч келиб, эрта кетган кунлари учун тўла ҳақ олиши ҳалолми? Бундай десангиз, устингиздан кулишади. Лекин аслида бу топилган даромад ҳалол эмас, балки сутга тушган қумалоқдир.
Ҳозирги кунда ойнаи жаҳон, радио ва бошқа оммавий ахборот воситаларида тарқалаётган хабарлар орқали мактаб, коллеж ўқитувчиларининг ўз касбларига бепарво қараётганларини гувоҳи бўлмоқдамиз. Улар эртага биз ўқитувчи бўлиб ҳалол ишлаганмиз дея оладиларми? Мусулмон инсон иш берувчи тараф топширган ишни омонат эканини зинҳор унутмаслиги зарур. Ўзига топши рилган омонатга у ҳар қандай кўринишда бўлмасин, хиёнат қилмасликка аҳду паймон ва саъй-ҳаракат қилиш иш бажарувчи тарафнинг масъулияти ва бурчидир. Мусулмон киши ўз ишига жиддий қарайди, ғайрат билан ишлайди ва бепарво, дангаса бўлмайди. Ишга жиддий муносабатда бўлмагунча ва ғайрат билан астойдил ишламагунча бирор яхши натижага эришиш мумкин эмас.
Зеро, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ворид бўлган мунофиқликнинг белгилари саналган ҳадисни ҳаммамиз билишимиз лозим: Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Мунофиқнинг белгиси учта: гапирса, ёлғон гапиради, ваъда берса, устидан чиқмайди ва омонат унга ишонилса, хиёнат қилади”, деганлар (Муттафақун алайҳ).
Мусулмон омонатга хиёнат қилмайди. Бу иш мунофиқлик аломатларидан бири экани доимо ёдида туради. Абу Зарр розияллоҳу анҳунинг ҳаётларидан бир воқеани ўргансак мақсадга му вофиқ бўлади. Абу Зарр розияллоҳу анҳу айтади: “Ё Аллоҳнинг Расули, мени омил қилмайсизми?” Шунда у зот елкамга уриб: “Эй Абу Зарр, сен заифсан, албатта, бу (иш) омонатдир, албатта, бу қиёмат куни хорлик ва надомат бўлади. Фақат ким уни ҳаққи ила олса ва ундаги ўз бурчини адо этса, бундан мустасно”, дедилар.
Демак, инсон бирор касбни бошқарувини қўлга олмоқчи бўлса, унда иккита хислат бўлмоғи лозим.
Биринчиси – кучли бўлиш. Куч деганда, фақат жисмоний қувват эмас, балки ақлий, зеҳний ва шахсий қувват ҳам кўзда тутилади.
Иккинчиси эса ишончли – омонатдор бўлишидир. Заифлик мансаб масъулиятини ўрнига қўйиб, рисоладагидек адо эта олмасликнинг барча турларини ўз ичига олади. Ўзига юклатилган вазифа ни уддалай олмаслик, мансабдан фойдаланиб, ўз фойдаси ортидан қувиш, кишиларга зулм ўтказиш ва бошқалар шу жумладандир.
Мусулмон киши ўзида заифлик сезса, масалан, агар мансаб таклиф этилса, пора олиш орқали заифлик қилмаслигига шубҳаси бўлса, мансабни қабул этмаслиги керак.
“Ҳалол касб-ҳунар – қут-барака келтирар” китобидан
Тил шунчаки муомала ва мулоқот воситаси эмас. У инсонга Аллоҳ табoрака ва таoлонинг ато этган энг улуғ илоҳий неъматларидан биридир. Қуръони каримда инсоннинг яратилиши ва унга баён, яъни сўзлаш, фикр, ифодалаш таълим берилганини алоҳида таъкидланади: «Ар-Роҳман. Қуръонни ўргатди. Инсонни яратди. Унга баённи ўргатди» («Ар-Роҳман» сураси, 1–4-оятлар).
Ислом ақидасига кўра, дунёдаги ранг-баранг тиллар ва лаҳжалар Аллоҳ таолонинг чексиз қудрати ва ҳикматини кўрсатувчи оят-далиллардир. Ер юзида турли миллат ва элатларнинг мавжудлиги, уларнинг ўз тилига эга экани тасодиф эмас, балки Илоҳий ироданинг гўзал ифодасидир. Бу ҳақда илоҳий каломда бундай марҳамат қилинади: «Ва Унинг оятларидан (қудрати далилларидан) осмонлар ва ернинг яратилиши ҳамда тилларингиз ва рангларингизнинг турлича бўлишидир...» («Рум» сураси, 22-оят).
Она тили ҳар бир халқнинг ўзлиги, маънавий қиёфаси ва руҳий дунёсини акс эттирувчи кўзгудир. Ҳар бир пайғамбар ўз қавмига тушунарли бўлиши учун айнан ўз халқининг тилида юборилган. Бу ҳақда ҳам Қуръони каримда бундай дейилади: «Биз ҳар бир пайғамбарни ўз қавми тили билан юбордик, токи уларга (илоҳий ҳукмларни) баён қилиб берсин» («Иброҳим» сураси, 4-оят).
Бу оятдан кўринадики, тил – динни, эзгуликни ва ҳақиқатни етказишнинг энг муҳим воситасидир. Тилни асраш ва уни ривожлантириш – Аллоҳ берган омонатни асраш билан тенгдир.
Ислом дини нафақат тилнинг келиб чиқиши ва қадрига, балки ундан фойдаланиш одобига ҳам жуда катта эътибор беради. Мусулмон кишининг тили фақат яхшилик ва эзгулик таратадиган восита бўлиши лозим. Пайғамбаримиз Муҳаммад Мустафо соллаллоҳу алайҳи васаллам бундай марҳамат қилганлар:
«Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, фақат хайрли (яхши) сўзларни сўзласин ёки сукут сақласин» (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривояти).
Она тилимиз бўлмиш ўзбек тили асрлар давомида Ислом маърифати, тасаввуф ҳикматлари ва юксак ахлоқ билан суғорилган. Алишер Навоий, Аҳмад Яссавий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур каби улуғ алломаларимиз бу тилни энг юксак мақомларга кўтарганлар. Навоий ҳазратлари таъкидлаганларидек: «Тилга эътиборсиз – элга эътиборсиз», ўз она тилини ҳурмат қилмайдиган, уни эъзозламайдиган кишилар элига, миллатига эътиборсиз бўладилар. Бундай кимсалар тил, миллат, ватан тушунчаларининг асл моҳиятини, қадр-қимматини ҳеч қачон англаб етолмайдилар. Шу ўринда Ислом нуқтаи назаридан тилни тоза сақлаш қандай одобларни талаб этиши масаласига тўхталиб ўтсак. Зеро, бу одоблар барчамиз учун жуда зарур, чунки уларнинг замирида она тилига ҳурмат-эътибор масаласи ётади. Бу одобларнинг асосийлари қуйидагилардир:
1. Сўзни поклаш, яъни тилни ёлғон, ғийбат, чақимчилик, сўкиниш ва беҳаё сўзлардан асраш.
2. Тил софлигини сақлаш – миллат тилини бегона, ахлоққа зид ва мазмунсиз иборалар билан бузмаслик.
3. Пайғамбар суннатига эргашиш: Набий алайҳиссалом сўзлаганда жуда аниқ, тушунарли ва ширинсўзлик билан, тингловчига озор бермай сўзлар эдилар.
Шуни унутмаслик керакки, миллий ўзликни англаш она тили ва келажак олдидаги масъулиятни ҳис қилишдан бошланади. Она тилини севиш, уни эъзозлаш ва кейинги авлодларга соф ҳолида етказиш – ҳар бир инсоннинг ватанпарварлик ва маънавий бурчидир. Ислом таълимотида Ватанни севиш ва унинг қадриятларини асраш иймоннинг гўзал кўринишларидан саналади. Тил эса Ватаннинг маънавий чегарасидир. Бу чегарани қўриқлаш Ватан сарҳадларини қўриқлаш каби муҳим ва шарафли ишдир.
Бизнинг ўзбек тилимиз – Имом Бухорий, Имом Термизий, Маҳмуд Замахшарий каби дунёга машҳур алломалар юртида шаклланган ва бойиган тилдир. Бу тилда қанчадан-қанча илмий ва диний асарлар битган, ҳикматлар айтилган. Агар биз ўз тилимизни унутсак ёки унга бепарво бўлсак, ўз миллий илдизларимиздан ва бой маънавий меросимиздан узилиб қоламиз. Тилни асраш, уни ёш авлодга пок, мукаммал ва гўзал кўринишда мерос қолдиришимиз учун қуйидаги ҳаракатларни қилишимиз зарур.
Оилада она тили муҳитини мустаҳкамлаш, яъни фарзандларимизга ёшлигидан она тилимизнинг нафосатини, бойлигини ва гўзаллигини сингдириш.
Илм ва маърифат тилига айлантириш, яъни замонавий фан, технология ва Ислом маърифатини она тилимизда кенг тарғиб қилиш ва асарлар таржима қилиш.
Сўз масъулиятини ҳис қилиш, яъни ҳар бир ёзилган ва айтилган сўз учун Парвардигор олдида жавобгар эканимизни унутмаслик.
Биз бугун шунга аҳамият бермоғимиз лозимки, тил байрами – бу шунчаки байрам санаси эмас, балки Аллоҳ таоло томонидан берилган буюк неъматдир. Унга шукроналик билдириш ва ўзликни англаш кунидир. Она тилимизни асраб-авайлаш, унинг софлиги ва жозибадорлигини сақлаш, тилимизда эзгу ва хайрли сўзларни сўзлаш ҳар биримизнинг инсоний ва диний бурчимиздир.
Аллоҳ таоло она тилимизнинг қадри ва мақомини ҳамиша баланд қилсин, юртимизни маърифат ва тинчлик нури билан мунаввар айласин!
Алишер домла Наимов,
Фарғона вилояти бош имом хатиб ўринбосари,
Уламолар кенгаши аъзоси.
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 