НАФС МОҲИЯТИ

Ҳақиқатда инсон нафси илоҳий сир (латифаи Раббония) бўлиб, унинг моҳиятини тўла англаш мумкин эмас.

Инсон танасига кириб жойлашгунга қадар нафс руҳ ёки жон деб аталади. Аллоҳ иродаси билан руҳ тан билан бирлашади, кейин мосуваллоҳни[1] танийди ва шу билан ўз Парвардигоридан бошқага чалғийди. Шунда Аллоҳ ва нафс ўртасида нафсни Яратувчига яқинлаштирмайдиган парда пайдо бўлади.

Маълумки, инсоний руҳ ўз табиатига кўра олийжаноб борлиқдир, чунки унга фариштанинг нафаси орқали Аллоҳ ҳаёт беради. Бу ҳақда бизга Аллоҳнинг Элчиси соллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қиладилар:

“Ҳақиқатда сизлардан ҳар бир кишининг яратилиши онасининг қорнида қирқ кун ичида томчи сув (нутфа) ҳолида амалга ошади. Сўнг шунча муддат ичида лахта қон (алақа) ҳолида бўлади. Сўнгра яна шунча вақт ичида бир парча гўшт (музға) ҳолида бўлади. Кейин унга бир фаришта юборилади ва ўша фаришта унга жон пуфлайди. Сўнг фариштага шу инсоннинг тақдирига тааллуқли бўлган тўрт нарсани – ризқи, ажали, амали ҳамда бахтсиз ёки бахтли эканини ёзиш фармон қилинади...” [2] (Имом Бухорий ва имом Муслим ривояти).

Тана билан жон бирлашгач, инсон деб аталгувчи ғаройиб яратиқ (махлуқ) шаклланади.

Аллоҳ инсонни бунёдкорлик билан ўз ҳаёт тарзини барпо этиши учун ер юзида ўзига халифа (ўринбосар) қилди. Шунингдек, инсоний нафсни тарбия қилиш учун, бандасига меҳрибонлик кўрсатиб, Ўзининг шариатлари (қонун тўпламлари)ни туширди. Зеро, билим ва ахлоқнинг асосини инсон нафсининг комил тарбияси ташкил этади.

Модомики, Аллоҳнинг амру фармонлари инсон нафсига қаратилган экан, нафс сифатлари билан одамларнинг тақвоси ва собитлиги аниқланади. Илоҳий китобларнинг туширилиши, Аллоҳ элчилари, пайғамбарларига ваҳийлар келиши ва қонун-қоидаларнинг ўрнатилишидан асосий мақсад инсон нафсини камол топтиришдан иборатдир.

Кучли ҳис-туйғулар ва бепарволикка берилиш, ҳар хил ҳаётий вазиятларга мойил бўлишлик инсон нафсининг табиатига хосдир. Нафс ўзининг одам ва жинлардан иборат ёмон дўстлари ҳамда шайтонлар таъсири остида доимо гуноҳлар содир этади. Бас, шундай экан, гуноҳлар туфайли содир бўлган зарарларни таг-томири билан йўқотиш ва нафсни буларнинг ёмонлигидан қутқариш учун гуноҳлар йўқотиш устида давомли ишлаш зарур. Бу эса Аллоҳга ҳақиқий тавба ва қайтиш билангина бўлади.[3]. 

“Ахлоқус солиҳийн” (Яхшилар ахлоқи) китобидан
Йўлдош Эшбек, Даврон Нурмуҳаммад
таржимаси.