14 Апрел, 2026, 25 Шаввол, 1447
14 Апрел, 2026, 25 Шаввол, 1447
Бугунги кунда интернет нафақат маълумот манбаи, балки дезинформация қуролига ҳам айланиб улгурди. Ахборот оқимининг тезлиги сабабли фойдаланувчилар рост ва ёлғонни ажратишда қийинчиликка дуч келишмоқда.
Ҳар куни биз ижтимоий тармоқлар ва мессенжерлар орқали минглаб хабарларни қабул қиламиз. Аммо уларнинг қанчаси ҳақиқатга тўғри келади? Радикал гуруҳлар ва фейк хабар тарқатувчилар инсон ҳиссиётлари билан ўйнашиш орқали ўз мақсадларига эришишга ҳаракат қилишади.
Шундай экан, факт-чекинг, яъни маълумотни қандай текшириш керак? Бирор хабарни дўстларингизга улашишдан олдин ўзингизга 3 та савол беринг:
Агар хабар сизда ҳаддан ташқари кучли ҳиссиёт (масалан, нафрат ёки ваҳима) уйғотаётган бўлса, демак, бу факт эмас, манипуляция бўлиши эҳтимоли юқори.
Радикал мазмундаги контент инсонни жамиятга қарши қўйиш ва экстремистик ғояларни сингдиришга йўналтирилган бўлади. Бундан ҳимояланиш учун:
Алгоритмларни ўзингизга мослаштиринг: Агар ижтимоий тармоқда шубҳали ёки агрессив видео чиқиб қолса, дарҳол "Қизиқ эмас" (Not interested) тугмасини босинг. Шунда алгоритм бу турдаги постларни сизга кўрсатмайди.
Гуруҳлар ва каналларни таҳлил қилинг: Каналларда фақат бир томонлама нафрат улашилаётган бўлса, бундай манбалардан чиқиб кетинг.
Танқидий фикрланг: "Нега бу маълумот айнан ҳозир тарқатилди?" ва "Бундан ким манфаатдор?" деган саволларни беришга одатланинг.
Маълумотларни текширишда қуйидаги техник усуллардан фойдаланиш мумкин. Google Lens расмнинг асл манбасини ва қачон пайдо бўлганини топади. Who.is сайтнинг қачон ва ким томонидан рўйхатга олинганини кўрсатади. Snopes, FactCheck.org каби ресурслар факт-чекинг сайтлари ҳисобланади.
Замонавий фирибгарлар нафақат ғоявий манипуляция, балки техник усуллар билан маблағларингизни ўғирлашга ҳам ҳаракат қилишади. Кўпинча Telegram каналларда ёки шахсий хабарларда "Фалон илованинг пуллик версияси текин", "Янги совғалар ўйини" ёки "Сизнинг расмингиз бор файл" каби матнлар билан .apk форматидаги файллар юборилади. Сиз файлни юклаб олиб, телефонга ўрнатганингизда, қурилмангизга зарарли дастур (вирус) киради. Оқибатда фирибгарлар сизнинг Telegram аккаунтингизга тўлиқ кириш ҳуқуқини олади, СМС-хабарларингизни ўқийди ва банк иловаларингиздаги пулларни бошқа карталарга ўтказиб юборади.
Ҳеч қачон нотаниш одамлардан келган ёки шубҳали каналларда тарқатилаётган файлларни юклаб олманг ва ўрнатманг.
Яна бир виртуал жиноятлардан бири "Банк ходими" ва СМС-код орқали фирибгарликдир. Сизга телефон қилиб, ўзини "Банк хавфсизлик хизмати ходими" деб таништиришади ва "Картангиздан шубҳали транзакция бўляпти, уни тўхтатиш учун СМС-кодни айтинг" дейишади. Банк ходими ҳеч қачон сиздан телефон орқали карта рақамининг тўлиқ маълумотларини ёки СМС орқали келган 4-6 хонали кодни сўрамайди.
"Агар ҳозир айтмасангиз, пулларингиз куйиб кетади!", деб айтиши, СМС-кодни ёки картанинг амал қилиш муддатини сўраши ёки қўнғироқ қилаётган рақам расмий банк рақамидан фарқ қилиши сизни алдашаётганининг белгилари ҳисобланади.
Telegram ва бошқа ижтимоий тармоқларда албатта қўшимча пароль, икки босқичли текширув (Two-step verification) ўрнатинг. Бу сизнинг аккаунтингизни "взлом" қилишдан асрайди.
Иловаларни фақат расмий дўконлардан юкланг, Google Play ёки App Store хизматларидан фойдаланинг.
СМС-код ҳам калит, уйнинг калитини кўчадаги одамга бермаганингиздек, СМС-кодни ҳам ҳеч кимга айтмаслик керак.
Агар сиз шубҳали ҳаволани босиб қўйган бўлсангиз ёки аккаунтингизга кимдир кирганини сезсангиз, дарҳол созламалардан "Фаол сеанслар" (Active Sessions) бўлимига кириб, барча нотаниш қурилмаларни ўчириб ташланг ва паролингизни ўзгартиринг.
Ислом динида ҳам ҳар бир эшитилган гапни суриштирмай тарқатишдан қайтарилади. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам бу борада шундай деганлар:
"Кишининг ёлғончи эканига унинг ҳар бир эшитган нарсасини гапириши (тарқатиши) кифоядир". (Имом Муслим ривояти)
Бу ҳадис бугунги "фейк" ва "радикал" хабарлар замони учун нақадар долзарб эканини кўриш мумкин. Агар биз ўзимизга келган ҳар бир хабарни, унинг тўғри ёки нотўғри эканини аниқламасдан бошқаларга улашсак (репост қилсак), билмасдан ёлғон ва фитна тарқатувчига айланиб қолишимиз мумкин.
Рақамли асрда ахборот гигиенасига риоя қилиш худди қўлни ювишдек муҳим. Текширилмаган маълумот нафақат сизнинг дунёқарашингизни заҳарлаши, балки қонуний муаммоларга ҳам сабаб бўлиши мумкин.
Ҳар қандай постга "лайк" босиш ёки "репост" қилишга шошилиш оқил инсоннинг иши эмас. Юборишдан олдин маълумот бошқаларнинг онги ва ҳамёнига зарар эмаслигини мулоҳаза қилиш улкан масълиятдир.
Шермуҳаммад Болтаев,
Хоразм вилояти Шайх Қосим бобо
масжиди имом-хатиби
Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Имом Нававий (ваф. 676/1277-й.) раҳимаҳуллоҳ ўзининг ёзган асарлари билан Ислом илмлари, хусусан ҳадис ва фиқҳ илми ривожига катта ҳисса қўшган йирик олим саналади. Ижтиҳод ва фатволари шофеъий мазҳабида мўътабар ва мўътамад ҳисобланганидек, ҳадис илмида ёзган асарлари ҳам соҳа уламолари наздида қадрли ва мавқеи баланд китоб ҳисобланади. Имом Нававийни “Иршод туллаб ал-ҳақоиқ” асарини уламолар тарожимлар (олимларнинг ҳаёти ёритилган асарлар)да муаллифнинг муҳим таълифлари қаторида зикр қилишади.
Китобнинг тўлиқ номи: “Иршод туллаб ал-ҳақоиқ ила маърифати сунани хойр ал-халоиқ”. Бу китоб ҳадис илми ва мусталаҳига бағишланган асар бўлиб, Имом Нававий бу китобни ёзишда Ибн Салоҳ Шаҳрозурий (ваф. 643/1245-й.) раҳимаҳуллоҳни “Маърифат анваъи илм ал-ҳадис” китобини асос қилиб олганлар.
“Муқаддима” номи билан машҳур бўлган бу китоб ушбу мавзуда ёзилган ўзидан аввалги китобларни тўлдирувчи ва жамловчи ҳамда ўзидан кейинги китобларга асос ва таянч ҳисобланади. Яъни, “Муқаддима”дан олдин ҳам бу илмга бағишланган асарлар бўлган. Муҳаддислар ва ҳадис илми пешволари ўзларининг ҳадис тўпламлари ичида ёки алоҳида тарзда ҳадис турлари ва иллатлари баён қилинган асарлар ёзишган. Хатиб Бағдодий (ваф. 463/1071-й.) ва Имом Ҳоким (ваф. 405/1014-й.) каби уламолар ҳадис илмига аталган китоблар ёзишган бўлса ҳам, ундаги масалалар ва таърифлар бир жойда жамланмаган ёки тартибланмаган эди. Ибн Салоҳ роҳимаҳуллоҳ эса аввалгиларнинг ишини камолига етказди. Имом Ҳокимнинг “Маърифат улум ал-ҳадис” асарида зикр қилинган 52 та навга зиёда қилиб китобларида ҳадис навларини 65 турга бўлиб баён қилди. Имом Нававийнинг “Иршод” асари ушбу “Муқаддима”нинг мухтасари ҳисобланади.
Муаллиф яшаган даврда Ибн Салоҳ раҳимаҳуллоҳнинг “Муқаддима”си жуда машҳур бўлган ва бу илмда асосга айланган эди. Имом Нававий “Иршод” асарини ҳадис илми ва усуллари билан узоқ шуғуллангандан кейин ёзади ва ҳадис илми истилоҳларини баён қилишда бор маҳоратларини ишга солади. Китоб муқаддимасида муаллифнинг ўзи бундай дейди: “Бу китобда “Муқаддима”ни мухтасар қилишни истадим ва бу орқали уни зикрини жонлантириш, бошқа манбалар қатори ундаги манфаатлардан ҳамма фойдалана олишини умид қиламан”.
Имом Нававий мухтасарда қўллаган баён услубини шундай изоҳлайди: “Китобдаги маълумотларни баён қилишда осон, енгил иборалар билан келтираман, ундаги муҳим ва муҳим бўлмаган қайдлардан бирортасини мазмунига халал етказмайман ва аксар ўринларда китоб соҳибининг иборасини келтиришга ҳаракат қиламан, фақат фойдали мақсадлардагина бошқа лафзлар билан алмаштираман, бир қатор далиллар ва мухтасар мисолларни ҳам зикр қиламан ва унга баъзи ўринларда кичик лафзлар, қўшимча ва тўлдирувчилар қўшаман”.
Дарҳақиқат, Имом Нававий китобида Ибн Салоҳни ибораларини сақлашга ҳаракат қилган ва кўпинча “قال الشيخ” (Шайх айтди) деб айтадилар ва бу билан Ибн Салоҳни назарда тутадилар. У киши қўшган зиёдалар бир неча жиҳатдан фойдали ва қийматли масалалар ҳисобланади. Бу жиҳатлар Имом Нававийни илмлари қанчалик юксак даражада эканини кўрсатади.
Замондош муҳаққиқ, ҳадис илмлари устози, асарнинг 2019-йилдаги замонавий-танқидий нашрини амалга оширган олим Нуриддин Итр роҳимаҳуллоҳ айтади: “Бу афзалликлари билан мазкур китоб Имом Нававийнинг шахсан ўзи Иршодга ёзган мухтасаридан афзалроқ ҳисобланади. Сабаби, бу мухтасардан бирор шарҳсиз фойдаланиш ўқувчига қийинчилик туғдиради. Иршод китоби эса “Тақриб”да келтирилмаган фойдалари ва ибораси ҳам енгиллиги билан ажралиб туради”.
“Иршод”га ёзилган мухтасар асарнинг тўлиқ номи: “Ат-тақриб ва ат-тайсир ли маърифати сунан ал-башийр ан-назийр”. Ушбу асарга ҳам бир нечта шарҳлар ёзилган бўлиб, уларнинг ичида энг машҳурлари Муҳаммад ибн Абдурроҳман Саховий роҳимаҳуллоҳ (ваф. 902/1497-й.)нинг “Шарҳ ат-тақриб ва ат-тайсир” асари ва Жалолиддин Суютий роҳимаҳуллоҳ (ваф. 911/1505-й.)нинг “Тадриб ар-ровий” асаридир. Бу икки асар ҳам ўз бобида ёзилган машҳур ва мўътамад асарлардан саналади.
Хулоса қилиб айтганда, Имом Нававийнинг асарлари кейинги уламолар учун асос бўлиб хизмат қилиши билан бирга уламолар ҳам бу китоблар устида кўплаб хизматлар қилишган. Аллоҳ таоло барчаларидан рози бўлсин.
Муҳаммаджон ИСРОИЛОВ,
ТИИ магистратура талабаси
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 