19 Октябр, 2026, 8 Жумадул аввал, 1448
19 Октябр, 2026, 8 Жумадул аввал, 1448
Бугуннинг гапи
“Уч хонали хонадонимни таъмирлатиш учун икки ой муддатга келишиб уста туширгандим, олти ойда зўрға чала-чулпа қилиб ишини тугатди...”
“Усталар нега бунақа-а? Уйини таъмирлатиб, усталардан розиман, деган одамни учратмадим...”
“Кўпчилиги одамга фириб беради: ишни вақтида бажармайди, таъмир ишлари тугагач, бошида келишилган нархдан икки баробар кўп маблағ сўрайди...”
Юқоридаги гаплар – уйини, хонадонини таъмирлатиб, усталардан куйган кишиларнинг дод-фарёдлари.
Бугунги кунда жамиятда айрим усталарнинг ўз ишини виждонан бажармаслиги, сифатсиз материаллар ишлатиши, вақтни чўзиши ёки турли найранглар билан буюртмачини алдаши, афсуски, кўпчиликни ташвишга солиш баробарида шу касб эгаларига нисбатан ишончнинг сусайишига ёки бутунлай йўқолишига олиб келяпти.
Яхши ниятда уйини, хонадонини таъмирлатмоқчи бўлган киши уста ишлатган танишларидан сўраб-суриштириши тайин. Яқинда мен ҳам хонадонимни таъмирлатмоқчи бўлиб уста изладим. Таниш-билишлардан, дўстларимдан сўрасам, ярмидан кўпи усталардан нолиди. Бу ҳолат нафақат молиявий зарар, айни пайтда инсонлар ўртасидаги ишончнинг йўқолишига ҳам сабаб бўлмяптими?!
Ислом таълимотида ҳалол меҳнат, омонатдорлик ва ростгўйлик юксак фазилат экани таъкидланади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Дарҳақиқат, Аллоҳ омонатни ўз эгаларига топширишингиз ва одамлар ўртасида ҳукм қилганингизда адолат билан ҳукм қилишингизга буюрар. Албатта, Аллоҳ сизларга яхшигина насиҳат қилур. Албатта, Аллоҳ эшитувчи ва кўрувчи Зотдир” (Нисо сураси, 58-оят).
Усталик – яхши касб. Уста омонатдор бўлса, одамларнинг ҳожатини раво қилади, кўпга фойдаси тегади. Буюртмачи ўз молини, маблағини устага ишониб топширади. Уста шу ишончни оқлаши, ишни пухта ва виждонан бажариши шарт.
Уй – инсоннинг бошпанаси. Унинг ҳар бир ғишти эзгу ният билан қўйилади, ҳар бир девори умид билан кўтарилади. Аммо, афсуски, баъзан айрим усталар иморат қуриш ёки таъмирлашда найранг қиладилар. Уста ташқи томондан деворни силлиқ сувайди, аммо ичидаги ёриқларни беркитади. Бўёқнинг ялтироғи кўзни қувнатади, лекин ортидаги нуқсон вақт ўтиши билан кўзга ташланади.
Янги таъмирланган хонадондан ҳали бўёқ ҳиди кетмай туриб шифтда ёриқлар пайдо бўлади, эшиклар қийшайиб қолади, пол эса ғичирлаб иморат эгасининг асабини бузади. Буюртмачи устага берган маблағига ичи ачийди.
Баъзи усталар сифатли қурилиш материали олиш учун берилган пулга арзон маҳсулот сотиб олади. Қолган маблағни эса “меҳнат ҳақим” деб ўмаради. Цементга қумни ортиқча қўшади, темир ёки арматурани ингичкароғига алмаштиради, мис симлар ўрнига альюминини тортади.
Яна шундай усталар ҳам борки, бир ҳафтада тугатишга келишилган ишни бир ойгача чўзади. Баҳона ҳам тайёр: “Материал келмади”, “Ёрдамчим бетоб бўлиб қолди”, “Эртага тугатиб берамиз” ва ҳоказо.
Энг ёмони, устанинг қўлидан чиққан уй бир йил ўтар-ўтмас яна таъмирга муҳтож бўлиб қолади. Бу ҳунар эмас, ҳийладир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ким бизни алдаса, биздан эмас”, деганлар (Имом Муслим ривояти). Бу ҳадис ҳар қандай соҳадаги фирибгарликни қамраб олади. Агар уста арзон ёки сифатсиз материални қимматбаҳо деб кўрсатса, ишни атайлаб чала бажарса ёки кейин яна таъмирга муҳтож бўладиган қилиб ишласа, бу алдамчиликдан, фирибгарликдан бошқа нарса эмас. Афсуски, бугун кўпчилик усталар ҳийла ва найрангни касб қилиб олганлар. Бунинг оқибатида на ўзлари барака топадилар, на буюртмачи уларга берган маблағига рози бўлади.
Ҳақиқий уста, ўз ишини виждонан қиладиган киши бошқача бўлади. У ҳар бир ишини бекаму кўст бажаради. Чунки у одамлардан яширган нуқсонни, албатта, Аллоҳ таоло кўриб, билиб туришини яхши англайди. Ундай усталар ўзларига Аллоҳ таолонинг: “Албатта, Аллоҳ чиройли (иш) қилувчиларни яхши кўради” (Бақара сураси, 195) оятини ҳамда Набий алайҳиссаломнинг: “Аллоҳ таоло ўз ишини чиройли, пухта қиладиган кишини яхши кўради” (Имом Табароний ривояти), деган муборак ҳадисларини ўзларига шиор қилиб олган бўладилар. Лекин, афсуски, ҳозир бундай усталарни топиш амримаҳол. Борлари ҳам “қўлма-қўл”.
Омонатдор усталар қурган уйлар, йиллар ўтса ҳам, яхшилик билан эсланади. Уларнинг ҳақларига хайрли дуолар қилинади. Биргина мисол, бизнинг Сангижумон қишлоғимиздаги кўп уйларни пачирлик уста Турдимурод бобо (Аллоҳ маконини жаннат қилсин!) қурган. Ўша пайтларда (1960–1990 йиллар) вассажуфт қилинган шифтларга устанинг иморатни қуриб битирган санасини битиш анъана бўлган. Ҳар сафар қишлоққа бориб уйга кирсам, уста бобонинг “имзоси”га кўзиб тушади ва Қуръони карим оятларидан тиловат қилиб, у кишининг руҳларига бағишлайман.
Бугун баъзи усталарнинг ишни келишилган муддатда тугатмаслиги; сифатсиз қурилиш материалларидан фойдаланиши; нархни асоссиз ошириши; камчиликларни яшириши; бир неча ой ўтиб яна таъмир қилишга мажбур бўладиган даражада иш тутиши катта гуноҳдир. Бундай хатти-ҳаракатлар оқибатида буюртмачи моддий зарар кўради, асабийлашади, вақт йўқотади ва энг ачинарлиси, одамлар ўртасидаги ишонч сусаяди.
Ҳалол ризқнинг баракаси унинг кўплигида эмас, балки поклигидадир. Алдамчилик билан, ҳийла-найранг ишлатиб топилган маблағ фойда бўлиб кўринса-да, унда барака бўлмайди. Шунинг учун ҳар бир уста ўз қўли билан топаётган ризқининг ҳалоллиги ҳақида ўйлаши, ҳар бир мих, ҳар бир ғишт, ҳар бир сим ёки ҳар бир таъмир учун қиёмат куни ҳисоб берилишини унутмаслиги керак.
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф раҳимаҳуллоҳ:
Ўттиз фоиз ҳақиқий усталар бор. Улар ўз касби билан фахрланади. Гуруҳлари бор, шогирдлари, устозлари бор. Ҳаммасини қойиллатиб, асбоб-анжомларини чиройли қилиб қўйишган. Шартнопмани тузади, вақтида ишга келади, белгиланган муддатда қурилишни ёки таъмир ишларини тугатади, иш ҳақини олиб кетади. Буюртмачи ҳам рози, уста ҳам рози. Бундай кишиларнинг ишида унум, барака бўлади. Топган пуллари баракали бўлади.
Ҳақиқий уста фақат қурилиш ёки таъмирлашни эмас, балки одамларнинг ишончини ҳам қозонади. Виждон билан қилинган ҳар бир иш ибодатга айланади. Алдамчилик ва найранг билан бажарилган иш эса вақтинчалик фойда келтирса ҳам, дунёда обрўни тўкади, ризқ қийилишига сабаб бўлади, охиратда эса жавобгарликни келтиради.
Толибжон НИЗОМ
Фан тарихи камдан-кам ҳолларда фақат кашфиётлар тарихидан иборат бўлади. Унинг замирида олимларнинг номлари, асарлар сарлавҳалари ва астрономик жадваллар ортида институтлар, таълим амалиёти, ҳомийлик тизимлари, илмий мулоқот тиллари ва, ниҳоят, жамиятнинг билимга муносабати туради. Шунинг учун Марказий Осиёнинг илмий мероси ҳақидаги масала бугун фақат ўтмиш масаласи ҳисобланмайди. Замонавий Ўзбекистон учун бу масала тобора келажак масаласига айланиб бормоқда, хабар бермоқда iccu.uz.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда тарихий-илмий меросни, таълим ва фанни ривожлантириш, инсон капитали ҳамда инновациялар ўзаро боғлиқ ҳолда қараладиган давлат сиёсати тизими шаклланди. 2030 йилгача фанни ривожлантириш концепцияси илмий инфратузилмани модернизация қилиш, ёш тадқиқотчиларни тайёрлаш ҳамда илмий-инновацион фаолиятни кучайтиришни назарда тутади. Ўз навбатида, «Ўзбекистон — 2030» стратегияси инсон салоҳияти, таълим, фан ва бошқа соҳаларни ривожлантиришни узоқ муддатли ва ўлчанадиган миллий мақсадлар тизимига киритади.
Шу нуқтаи назардан олсак, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази айниқса муҳим мисолдир. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан барпо этилган мазкур марказ замонавий рақамли технологиялар ҳамда илмий тадқиқотларни исломгача бўлган ва ислом даври маданий мероси билан уйғунлаштирувчи халқаро илмий-маърифий марказ сифатида иш юритмоқда. Шу тарзда принципиал жиҳатдан янги масала юзага келади: тарихий мерос фақат сақлаш ва миллий ғурур объекти эмас, балки билим маданиятини, инсон капиталини ва давлат тараққиёт стратегиясини шакллантириш ресурсига айлана оладими?
Бу саволга жавоб бериш учун «буюк аждодлар» ҳақидаги анъанавий ҳикоялар доирасидан чиқиш зарур. Илмий меросдан айнан нима ибрат ва хулоса олишимиз керак — муайян билимлар, номлар ва кашфиётларними ёки билимни яратиш, узатиш ва қўллашнинг янада чуқур маданиятиними?
Марказий Осиё — билимлар ҳаракати макони
Ўрта асрлар фани ҳақидаги оммавий тасаввурларда учрайдиган барқарор хатолардан бири — уни алоҳида миллий ютуқлар мажмуи сифатида тасаввур қилишдир. Марказий Осиё интеллектуал маданияти тарихи эса бутунлай бошқача манзарани намоён этади. Яъни илмий юксалишни «даҳолар пайдо бўлди» деган формула билан тушунтириб бўлмайди. Хоразмий, Беруний, Ибн Сино ёки кейинги давр олимларининг етишиб чиқиши учун билимлар кўчиши, таржима қилиниши, муҳокама этилиши, танқид қилиниши ва кейинги авлодга узатилиши мумкин бўлган муҳит зарур эди.
Бу ҳолатнинг замонавий давр учун ҳам бевосита аҳамияти бор. Агар ўтмишда илм-фан билим инфратузилмаси туфайли ривожланган бўлса, замонавий миллий илмий юксалиш ҳам инфратузилмасиз — университетлар, лабораториялар, кутубхоналар, архивлар, рақамли маълумотлар базалари, тадқиқот марказлари, халқаро алоқалар ва ёш олимларни тайёрлаш тизимларисиз — мумкин эмас.
Шундай экан, Марказий Осиёнинг тарихий тажрибасини баъзи муҳим саволлар учун тарихий материал сифатида кўриш мумкин: жамиятни янги билим яратишга қодир қиладиган ижтимоий ва институционал шароитлар қандай шаклланади? Тарихий мерос инсон тараққиётига қандай таъсир қилади?
Тарихий хотирадан – инсон капитали сари
Таъкидлаш керак, буюк аждодлар ҳақидаги билимнинг ўзи олимларни яратмайди. Улуғбекнинг исмини билиш - ҳали астрономия билан шуғулланиш дегани эмас. Ибн Сино билан фахрланиш илмий мақола ўқишни англатмайди. Беруний билан ғурурланиш манбалар билан танқидий ишлаш кўникмасига эга бўлишни кафолатламайди. Шунинг учун натижага сиғинишдан метод маданиятига ўтиш муҳим.
Ёшларга фақат «Беруний буюк олим бўлган», деб уқтириш эмас, балки у қандай тадқиқотлар қилганини англатиш керак.
«Улуғбек расадхона қурган», дейиш билан чекланмасдан, “нега жамиятга фундаментал фан керак” деган саволга жавоб топиб бериш зарур. Бу — таълим стратегиясига оид масала. Бундай ёндашувда тарихий хотира ғурурни якуний мақсад сифатида эмас, балки интеллектуал фаолиятга кириш эшиги сифатида қўллаш воситасига айланади.
Буюк номлардан илмий тафаккур маданияти сари
Жамоатчилик онгида илмий мерос кўпинча буюк шахслар тимсолида намоён бўлади. Хоразмий — математика ва алгоритмлар, Ибн Сино — тиббиёт ва фалсафа, Беруний — табиий фанлар ва маданиятларни ўрганиш, Улуғбек мероси эса астрономия билан боғланади. Бироқ меросни стратегик жиҳатдан англаш учун бунинг ўзи кифоя эмас.
Абу Райҳон Беруний мисолига мурожаат қилайлик. Encyclopaedia Iranica манбалари уни математика, астрономия, география, минералогия, фармакология, тарих ва динлар тарихи каби соҳаларда фаолият юритган буюк қомусий олим сифатида тавсифлайди. Яна бир муҳим жиҳат шундаки, у ўз интеллектуал фаолиятида араб илмлари билан бир қаторда юнон математик-астрономик анъанасини ҳам ўрганган.
Унинг Ҳиндистонга муносабати янада ибратлидир. Замонавий тадқиқотлар Беруний ҳинд астрономияси ҳақидаги билимларга, жумладан, санскрит тилидаги матнларнинг арабча таржималари орқали эга бўлганини кўрсатади.
Шу нуқтаи назардан Беруний XXI аср учун фақатгина «Хоразмдан чиққан буюк олим» эмас. У маълум бир тадқиқотчилик хулқ-атворини намоён этади. Беруний ўзгалар маданиятини ўз интеллектуал мезонлари асосида ўрганишга интилиш, турли билим тизимларини қиёслаш, кузатиш, тавсифлаш, манбаларни танқидий таҳлил қилиш ва фанлараро ёндашув намунасига айланади. Демак Беруний меросидан наф олиш — унинг хулосаларини такрорлаш эмас, балки номаълум нарсани танқидий тафаккурдан воз кечмаган ҳолда ўрганиш қобилиятини сақлаш демакдир.
Улуғбек ва бугунги воқелик учун ҳам ниҳоятда долзарб жуда муҳим тамойил ҳақида
Мирзо Улуғбек мисоли ҳам бундан кам бўлмаган аҳамиятга эга. Самарқандда у обсерватория барпо этди ва у минтақа тарихидаги энг машҳур илмий иншоотлардан бирига айланди. Метрополитен санъат музейи уни Улуғбекнинг илм-фан ва астрономияга бўлган қизиқишининг ёрқин далили сифатида баҳолайди.
Бироқ Улуғбекнинг аҳамияти фақат бинода ёки кузатув натижаларида эмас. Encyclopaedia Iranica унинг турли илмий марказлар ўртасидаги ҳаракати билимларнинг кейинги тарқалишига хизмат қилганини кўрсатади. Яъни Самарқанд обсерваторияси билан боғлиқ олимлар орасида Али Қушчи ҳам бўлган ва у Мирзо Улуғбек вафотидан кейин илмий фаолиятини бошқа интеллектуал марказларда — Табриз ва Истанбулда давом эттиргани бунга яққол исбот бўла олади. Шу маънода Улуғбек обсерваториясини замонавий тилда илмий инфратузилма ва илмий мактабнинг тарихий намунаси сифатида кўриш мумкин. Қайд этиш жоиз, бундай ёндашув натижасида масала фақат ўтмишдаги кашфиётлар қанчалик буюк бўлганида эмас, балки олимлар учун шароитни ким яратган, илм қандай молиялаштирилган, мутахассислар қаерда тайёрланган, натижалар қандай тарқатилган ва сиёсий қўллаб-қувватлаш ўзгарганидан кейин илмий мактаб билан нима содир бўлган? деган саволларга бориб тақалади. Зеро, мазкур саволлар бугунги воқелик учун ҳам ниҳоятда долзарб. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Ислом цивилизацияси марказини барпо этиш ғояси замиридаги асл мазмун-моҳият ана шунда. Яъни Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг расмий концепцияси анъанавий музей тамойилидан кўра кўпроқ илмий тадқиқот макони сифатида мажбуриятни олади. Шу нуқтаи назардан Марказ нафақат тарихни сақловчи, балки ўтмиш, бугун ва келажакни боғловчи илмий тадқиқот маскани сифатида катта аҳамият касб этади. Яъни бу институционал вазифа сифатида муҳимдир.
Чунки одатда анъанавий музей биринчи навбатда, “нима содир бўлган?”, деган саволга жавоб беради. Тадқиқот маркази эса, “бу қандай содир бўлган?”, деган саволни қўяди. Таълим маркази – “бу бизга нимани ўргатиши мумкин?”, деб сўрайди. Стратегик институт эса, “олинган билим келажакни қандай ўзгартириши мумкин?”, дея мурожаат қилади.
Ислом цивилизацияси маркази ана шу тўрт саволни бирлаштиришга ҳаракат қилмоқда. У бир нечта функцияларни бирлаштирувчи тизим сифатида намоён бўлади. Бу ерда музей, кутубхона, қўлёзмалар хазинаси, тадқиқот маркази, таълим майдони, рақамли платформа ва халқаро форум уйғунлашган. Айнан шундай кўп функциялилик билимлар иқтисодиётининг замонавий моделига мос келади, десак муболаға бўлмайди.
Хусусан, унинг таркибида 3100 квадрат метрдан ортиқ майдонга эга, қарийб 300 нафар ўқувчи ва тадқиқотчига мўлжалланган кутубхона мавжуд бўлиб, унинг тасарруфида ноёб нашрлар, коллекциялар ва катта электрон фонд бор.
Марказга ташриф буюрувчига оддий экспонатлар тўплами эмас, балки тарихий вақтнинг муайян мантиғи – цивилизация – билим – маданий юксалиш – замонавийлик – келажак мантиғини таклиф этилади.
Хулоса
XXI асрда миллий меросни фақат ёдгорликлар, қўлёзмалар ва буюк аждодлар номларининг мажмуи сифатида тушуниш мумкин эмас. Унинг ҳақиқий қиймати бугунги кунда қандай таъсир ва ҳаракат уйғотаётгани билан белгиланади.
Агар у фақат ғурур ҳиссини уйғотса — у хотира бўлиб қолади. Илмий тадқиқот объектига айланса — билимга айланади. Таълимга татбиқ этилса – инсон капиталига айланади. Агар инсон капитали янги билим яратса — мерос тараққиёт ресурсига айланади.
Шунинг учун Ўзбекистоннинг илмий меросга замонавий мурожаатини тарихни оммалаштиришга қаратилган навбатдаги кампания сифатида эмас, балки цивилизацион хотира билан замонавий билим сиёсати ўртасидаги боғлиқликни шакллантиришга қаратилган кенгроқ жараён сифатида кўриш лозим.
Ислом цивилизацияси маркази бу ўзгаришни айниқса яққол намоён этади. Унинг расмий вазифаси тарихий меросни тадқиқот, таълим, рақамли технологиялар ва халқаро илмий мулоқот билан боғлашни назарда тутади. Марказ ўтмиш билан Янги Ўзбекистонни боғловчи кўприк сифатида талқин этилмоқда.
Бироқ ушбу сиёсатнинг якуний натижаси бинолар кўлами ёки экспонатлар сонига боғлиқ бўлмайди. Натижа билимга муносабатнинг янги маданиятини — тадқиқотчи-тарихчи ва келажак муҳандиси, қўлёзма мутахассиси ва сунъий интеллект дастурчиси, тарихчи ва биотехнолог бир ягона миллий лойиҳанинг иштирокчиларига айланадиган маданиятни шакллантиришга боғлиқ бўлади.
Шу маънода Учинчи Ренессанс формуласи аниқ мазмун касб этади. Уни Биринчи ва Иккинчи Ренессансларни эслаш орқали қуриб бўлмайди. Беруний, Улуғбек ёки Ибн Синони «такрорлаш» ҳам мумкин эмас. Аммо тадқиқот, таълим, интеллектуал эркинлик, фанлараро ёндашув ва билимни жамият манфаатига айлантириш қобилияти юксак қадрланадиган жамиятни барпо этиш мумкин.
Шунда миллий мерос сиёсати олдидаги асосий савол - «Аждодларимиз бизга нимани қолдирган?» эмас, балки анча масъулиятли саволга айланади.
Бу савол эса «Биз улар қолдирган мерос билан нима қиламиз — ва биздан кейин келадиган авлодларга қандай интеллектуал мерос қолдирамиз?» тарзида янграйди. Айнан шу нуқтада ўтмишни ўрганиш келажак стратегиясига айланади.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси матбуот хизмати
Иймон 
Намоз 
Рўза 
Закот 
Ҳаж 
Қуръон 
Ислом сабоқлари 
Aлоқа 