Аллоҳ таолога ҳамду санолар. Пайғамбаримизга салоту саломларимиз бўлсин.
Ҳаммамизга маълум, динимизда мутаассиблик деган тушунча мавжуд. Баъзи инсонлар бир мазҳабни маҳкам ушлаб, ундаги масаларгагина эргашишни мутаассиблик тушунчаси билан аралаштириб юборадилар. Ваҳоланки, иккисини ўртасида катта фарқ мавжуд. Бир мазҳабни маҳкум ушлаш, ундан чиқиб кетмаслик мазҳаб пайдо бўлибдики то бугунги кунимизгача мусулмонлар ўртасида амалда жорий бўлиб, шаръий одатга айланган, мақталган иш ҳисобланади. Бунга уламолар томонидан ижмо боғланган. Мутаассиблик эса аксинча, динимиз томонидан қораланган иш ҳисобланади. Бу ишларнинг бири мақталган ва бири қораланар экан уларни ўртасини фақрлаб олишимиз лозим бўлади. Тоинки мақталган ишни қиламан деб ёмони қилиб қўймаслик, қораланганидан қайтараман деб, мақталганидан қайтариб қўймаслик, ёмонлаб қўймаслик учун.
Аввало, «Мутаассиблик» тушунчасининг луғавий ва истелоҳий маъноларига тўхталиб ўтсак. Мутаассиблик араб тилидаги “التعصب“ сўзидан олинган бўлиб, «Йиғилмоқ», «Иттифоқ бўлмоқ» тушунчаларини англатади. Бу жамланиш гоҳида ҳақ учун бўлиши, гоҳида эса ботил учун бўлиши мумкин. Бу сўз ҳар икки маънода ҳам кенг ишлатилади. Истеълоҳда эса, «далил топилган пайтда ҳақ ва тўғрини қабул қилмаслик» деб таъриф берилади. Шайхул ислом Тафтазоний айтадилар: «Мутаассиблик – бир томонга мойил бўлгани учун далил зоҳир бўлганда ҳақ ва тўғрини қабул қилмасликдир». Демак биз бир инсонни ўзи эргашган гапнинг зиддининг тўғри эканлигига далил чиққан пайтда ҳам уни қабул қилмай, аввалги сўзга эргашганини кўрган пайтимизда уни мутаассиблик қиляпти деб айта оламиз. Лекин бунинг учун бир мазҳабдаги аввал эргашилаётган масаланинг зиддининг тўғри ва ҳақ эканлигига далолат қилувчи далил керак. Бир инсон бир далилни топиб, ўзининг наздида топган далили нариги томонни тўғрилигига далолат қилса, ўзи ва бошқаларнинг ҳам ўша далилга эргашишлари, олдин амал қилиниб келинаётган сўз тарк қилишлари, агар ундай қилинмаса, далил бўлса ҳам унга эргашмай мутаассиблик қиляпти дейиладими? Албатта йўқ! маълумки, барча буюк уламолар наздида, оми (аҳли назар-ижтиҳод аҳли бўлмаган ҳар қандай инсон назарда тутилмоқда) инсонга далил зоҳир бўлмайди. Фақатгина аҳли назар-ижтиҳод эгасигагина зоҳир бўлиши мумкин. Фақат у гина далил топилган ёки топилмаганлигини билиши мумкин. Чунки бу иш ҳам ижтиҳоднинг бир тури ҳисобланади. Усул китобларида эса мужтаҳидда топилиши лозим бўлган шартлар ва сифатлар тўла тўкис баён қилинган. Аллома Али Ҳайдар шундай деганлар, «Усули фиқҳ китобларида мужтаҳиднинг шартлари ва муайян сифатлари мавжуддир. Ана ўша сифатларни то ўзида жамламас экан олим кишини мужтаҳид дейилмайди.»
Шунинг учун ҳам, модомики муфтий назар-ижтиҳод аҳлидан бўлмас экан ўз имомининг (мазҳаббошисининг) сўзини бир далилнинг зоҳирига хилоф бўлгани учун тарк қилиши мумкин эмаслиги уламолар иттифоқ қилганлар.
Назар-Ижтиҳод аҳлидан бўлмаган кишининг бир мазҳабни маҳкам тутиб, унинг барча масалаларига эргашиши мутлақо, қораланган иш эмас. Аксинча мақталган ва бу иш қилган киши учун фазилатдир. Юқорида зикр қилинган уламоларимизнинг гаплари шунга далолат қилади. Аммо ижтиҳод аҳлидан бўлса, далилларни текшириб кўришга ва уларни ажрата олишга салоҳияти етадиган даражада илмли бўлса, ўзи рожиҳ деб билганига эргашиши мумкин бўлади. Шундагина, ўзининг назарида далил зоҳир бўлганда ҳам уни қабул қилмаса, у инсонни мутаассиб дейилади.
Мана шундай даражадаги илмга эга бўлган киши далил зоҳир бўлиб, нариги томонни тўғрилигини ифодалаганда бир икки марта қабул қилмаса уни мутаассиб дея олмаймиз. Фақатгина ундан кўп бор такрорланса ва одатига айлансагина шундай деб айтишимиз мумкин бўлади. Бир икки ўринда таассублик қилган одамни мутаассиб дейиш мумкин эмас. Чунки бундан ҳоли кимсалар жуда оздир. Бу ҳудуди кўп маротаба мункар ҳадисни ривоят қилган ровийгагина “ منكر الحديث“ дейилганига ўхшайди. Мутаассиб кибрли ва ўта қайсар, ўжар бўлиб, унинг ақидаси далил бор ўринда ҳам ҳақни қабул қилишидан ман қилади.
Юқоридаги маълумотлардан маълум бўладики, ижтиҳод аҳлидан бўлмаган одамни ҳар қандай ҳолатда ҳам ўз мазҳабига эргашиши ва унгагина амал қилиши мутаассиблик номи ила қораланган тушунчадан йироқдаги иш экан. Аксича бу мақталган ва амал қилиш вожиб бўлган. Мазҳабдан ташқаридаги сўзга эргашишнинг эса маълум бир шартлари мавжуд бўлиб, фақат ўша шартлар топилгандагина мумкин бўлади.
Ҳадис илми олий мактаби ўқитувчиси Ғаниев Акмалжон
Ўзбекистон элчихонаси томонидан Бобур номли халқаро жамоат фонди билан ҳамкорликда ўзбекистонлик тарихшунос ва бобуршунос олимлардан иборат делегациянинг Покистонга ташрифи амалга оширилди, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.
Ташриф Бобур ва Бобурийлар даврига оид тарихий-маданий меросни ўрганиш, Покистон ҳудудида сақланаётган мазкур даврга оид тарихий манбалар, қўлёзмалар, экспонатлар ва артефактлар билан танишиш, шунингдек, икки мамлакатнинг илмий-тадқиқот ва маданий муассасалари ўртасида ҳамкорликни ривожлантириш мақсадида ташкил эилди.
Делегация аъзолари дастлаб Лаҳор шаҳрида Бобурийлар даврига оид тарихий обидалар ва манзилгоҳларга ташриф буюриб, ўрганишлар олиб борди. Хусусан, Лаҳор музейи, Ислом галереяси ҳамда қатор илмий-тадқиқот муассасаларида бўлиб, мазкур муассасаларда қатор илмий учрашувлар ўтказди ва бобурийлар даврига оид тарихий манбалар билан танишди.
Лаҳор шаҳридаги Панжоб университети раҳбарияти билан илмий ва академик ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди. Сафар давомида мазкур университет ҳузуридаги Бобурийлар мероси маркази билан ҳамкорликда Бобурийлар сулоласининг 500 йиллигига бағишланган илмий-амалий анжуман ўтказилди.
Иштирокчилар Бобур ва Бобурийлар тарихи, уларнинг Марказий ва Жанубий Осиё тамаддунидаги ўрни, мазкур даврнинг сиёсий, маданий ва илмий меросини ўрганиш масалаларини муҳокама қилдилар.
Ўзбекистон олимлари Исломобод шаҳрида Покистон Миллий тилни ривожлантириш департаменти раҳбарияти Қуаид-и-Аъзам университети, Аллома Иқбол университети, Покистон Миллий кутубхонаси ҳамда қатор илмий-тадқиқот муассасаларига ташриф буюриб, қўлёзмалар, бобурийлар даврига оид экспонатлар ва бошқа тарихий манбалар билан танишди.
Ўзбекистон вакиллари Ислом ҳамкорлик ташкилотининг Илмий ва технологик ҳамкорлик бўйича доимий қўмитаси бош координатори Муҳаммад Иқбол Чоудҳари томонидан қабул қилинди.
Унда Бобур ва Бобурийлар меросини чуқур ўрганиш, уни асраш ва мусулмон дунёси илмий доиралари ҳамда кенг жамоатчилик ўртасида тарғиб қилиш бўйича ҳамкорликни йўлга қўйиш масалалари кўриб чиқилди.
Келгусида мазкур ташкилот билан ҳамкорликда Бобурийлар меросига бағишланган йирик халқаро илмий-амалий конференция ўтказиш бўйича келишувга эришилди.
Ташрифнинг асосий тадбири Исломобод шаҳрида «Заҳириддин Муҳаммад Бобур: муштарак цивилизациявий мерос ва Ўзбекистон-Покистон муносабатлари кўприги» мавзусида ташкил этилган бўлди.
Конференцияда Покистон Миллий мерос ва маданият вазирининг ўринбосари Фараҳ Наз Акбар, Ўзбекистон элчиси Алишер Тўхтаев, Покистондаги «Бобур форуми» раҳбари Рамзан Муғал ҳамда тарихчи ва бобуршунос олимлар ҳамда ёш тадқиқотчилар иштирок этди.
Дипломатик ваколатхона раҳбари ўз нутқида икки мамлакат ўртасидаги тарихий, маданий, маънавий ва цивилизациявий алоқалар узоқ тарих ва чуқур илдизларга эга эканини қайд этди.
– Ушбу муштарак тарихда Заҳириддин Муҳаммад Бобур Жанубий Осиёда улкан давлатчиликка асос солгани халқларимизни бирлаштирувчи муҳим тарихий омил бўлди, – деди Ўзбекистон элчиси. – Таъкидлаш жоизки, бугунги кунда Ўзбекистон-Покистон муносабатлари барча соҳаларда изчил ривожланиб бормоқда. Икки давлат раҳбарлари ўртасидаги мунтазам ва яқин дўстона мулоқот натижасида икки томонлама муносабатларимиз стратегик шериклик даражасига кўтарилди. Алоқаларнинг бундай даражасида умумий тарихий ва маданий меросни ўрганишнинг нақадар муҳимлиги, бу борада яқиндан ҳамкорлик қилиш икки халқ ўртасидаги дўстлик ва ўзаро англашувни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Бобур номли халқаро жамоат фонди раиси ўринбосари Рустам Мамасолиев ўз чиқишида Бобур ва унинг илмий-адабий мероси бутун минтақа тарихида алоҳида ўрин тутишини урғулади.
– Ўзбекистонда Бобур ва бобурийлар меросини ўрганиш, асраш ва тарғиб қилиш борасида жуда катта ишлар амалга ошириляпти, – деди у. – Бобурийлар меросини чуқур ўрганишда покистонлик олимлар ва илмий муассасалар билан қўшма тадқиқотлар, илмий анжуманлар, нашриёт лойиҳалари ва академик алмашинувларни кенгайтириш жуда муҳим.
Покистон Миллий мерос ва маданият вазирининг ўринбосари Фараҳ Наз Акбар, ўз навбатида, бобурийларнинг Покистон тарихидаги муҳим ўрнига тўхталди.
– Бобурийларнинг Покистондаги тарихий-маданий меросини асраш ва келажак авлодларга етказишга ҳукумат даражасида эътибор қаратиляпти, – деди Фараҳ Наз Акбар. – Биз Ўзбекистон билан тарихий алоқаларимизни янада мустаҳкамлаш, илмий ҳамкорлик ва маданий алмашинувларни қўллаб-қувватлашга, буюк аждодларимиз қолдирган меросни биргаликда ўрганиш ва тарғиб қилишга тайёрмиз.
Бобур номли халқаро жамоат фонди делегацияси ташрифи давомида Панжоб вилоятида жойлашган Бобурийлар даврига оид қатор тарихий қадамжоларда ўрганишлар олиб бориши режалаштирилган.
Ўзбекистон мусулмонлари идораси Матбуот хизмати