Eng go'zal g'azal sharhi

ALIShYeR NAVOIY
* * *
G'AZAL
* * *
Istasangkim urg'asen
davrong'a tiyg'i inqito',
Ul vido' etkuncha sen
qilg'il burunrog' alvido'.

Jon berib shirin-u muhlik
joh uchun – ilgingda tiyg',
Naz' vaqti sharbati
marg istab aylaysen nizo'.

Asrading katton kafan
qilmoq uchun, ne sudkim,
Hashr bozorida beqiymatdurur
mundoq mato'.

Maskaning oxir chu tufrog'dur,
ne o'tkarmakdurur
Madfaning ayvonig'a
ko'k gunbazidin irtifo'.

Sandaloyin ev yasab,
eldin ko'rarsen sarzanish,
Kim bu yanglig' ko'rdi
sandalniki, etkurgay sudo'.

Yer o'parsen rizq uchun
minnat yukidin xam bo'lub,
Tengri yoringkim, qilibsen
xush namoze ixtiro'.

Dur qulog'ingda momuqdin
bir chigitdur, el so'zin
Bu momuq birla chigitdin
aylamassen istimo'.

Besha sherin gar zabun
qilsang shijo'atdin emas,
Nafs itin qilsang zabun,
olamda yo'q sendek shujo'.

Ey Navoiy, Tengri asrorig'a
til mahram emas,
Chok ko'nglung ichra tutkim:
«Jovazal-isnayni – sho'».

NAVOIY VA ISLOM

Bismillahir-Rohmanir-Rohiym.
“Istasangkim urg'asen davrong'a tiyg'i inqito'” satri bilan boshlanuvchi g'azal 'ayn harfi bilan tugagan g'azallarning eng go'zallaridandir. Hazrat Navoiy bu harfdagi g'azallar turkumining boshida “_''ayn harfining iyorlarining alomati «g'aroyib»din” deb sarlavha qo'yganlar. Kiril va lotin yozuvidagi til qoidalariga ko'ra, “alvido'”, “nizo'”, “mato'” so'zlari “'ayn”siz, ya'ni “alvido”, “nizo”, mato” shaklida yoziladi. Afsuski, mumtoz adabiyotdagi she'rlarni o'qishda yozuvdagi nuqsonlarimiz ko'zga tashlanib qoladi. Mumtoz she'riyatning ma'nosi, vazni va ohangiga zarar etmasligi uchun bu so'zlarni aslidagidek ifoda qilishimiz zarur bo'ladi.

1. Istasangkim urg'asen
davrong'a tiyg'i inqito',
Ul vido' etkuncha sen
qilg'il burunrog' alvido'.

“Agar davronga – yashab turgan zamoningga kezish, uzilish, ajralish, tugallash tig'ini urmoqchi bo'lsang, u senga vido' aytmay turib, ya'ni, hali ajaling kelmay turib, sen unga oldinroq vido' aytib qol”.
Ya'ni, dunyoning behuda narsalaridan o'lmasingdan turib ayrilgin. Bu bayt “Mutuu qobla an tamutuu” – “O'lmasdan oldin o'linglar” degan hadisi sharifning she'riy bir sharhidir.
O'lmasdan oldin o'lmoq – o'limdan keyin insonning boshiga keladigan hollarni bor haqiqati bilan anglamoqdir. Hazrati Shahobuddin Suhravardiy (rahmatullohi alayh): “O'lmoqdan oldin o'lmoq – qiyomatdan oldin tirilmoqdir” deganlar. Ya'ni, qiyomat kunining bor dahshatini, bor haqiqatlarini hali o'lmay turib idrok etmoq, tafakkur qilmoqdir.
Sodda qilib aytganda, davrondan uzilish, tiriklikka vido' aytish, o'lmasdan oldin o'lish degani – hayotning qadriga etmoq, har nafasni g'animat bilmoq, dunyoni oxiratning ekinzori deb anglamoq, qabrdagi holatlarga va qiyomat kunidagi so'roq-savollarga yaxshi tayyorgarlik ko'rmoq, dunyoning havoyu havaslariga berilmasdan, umrni foydali ishlar bilan o'tkazmoq deganidir.
“Munabbihot” kitobidan aytiladi: “11 - Rasul akram sollallohu alayhi vasallam aytdilar:
“Besh narsa kelmasdan oldin besh narsani g'animat biling (qadriga eting): 1) Qarilik kelmasdan oldin yoshlikni g'animat biling; 2) bemorlik kelmasdan oldin tani sihatlikni g'animat biling; 3) kambag'allik kelmasdan oldin boylikni g'animat biling; 4) mashg'ullik (tashvishlar) kelmasdan oldin bo'sh vaqt – rohat va farog'atni g'animat biling; 5) o'lim kelmasdan oldin hayotni g'animat biling. (“Munabbihot, 11-hadis).

Mirzo Kenjabek,
“Navoiy muhabbati”
kitobidan.