O'zbekiston musulmonlari idorasi kitob fondida saqlanayotgan qo'lyozmalarni o'rganish va xalqimizga tanitish maqsadida,“Eng noyob qo'lyozma asarlar” nomli yangi rukn ostida kutilmagan nodir topilmalar to'g'risida ajoyib maqolalar va fotolavhalar e'lon qilinadi.

Yurtimizda eng boy qo'lyozmalar jamlangan bo'lib, ularning bir qismi Diniy idora kutubxona-muzeyida saqlanadi. Qo'lyozmalar fondi alohida bo'limlardan tashkil topgan bo'lib, ularda arab, fors-tojik, eski o'zbek tili va boshqa sharq tillarida bitilgan 3 mingdan ziyod qo'lyozma, 9 mingdan ortiq toshbosma va 9 mingdan ko'p yangi nashr kitoblar mavjud.

Kutubxona-muzeyi mutaxassislari qadimiy qo'lyozmalar va boshqa yozma manbalarni saqlash, o'rganish, ilmiy asosda tadqiq etish va xalqimizga etkazish borasida yangi izlanishlarni boshlab yubordilar.

Oliy va o'rta maxsus diniy ta'lim muassasalari va ixtisoslashgan oliy ta'lim muassasalari bilan hamkorlikda qo'lyozma manbalar bilan ishlashga tayyorligimizni bildiramiz. Shuningdek, qo'lyozma asarlarni tadqiqotchi va bitiruvchi talabalar dissertatsiya mavzusi sifatida ilmiy muomalaga kiritish eng foydali va muhim ish ekanini alohida ta'kidlaymiz.

Ilk tadqiqot manbasi

Dastlabki o'rganadigan qo'lyozma manbaimiz – O'zbekiston musulmonlari idorasining kutubxona-muzeyida 1490-inventar raqami bilan saqlanayotgan Mahmud az-Zamaxshariyning  ربيع الأبرار و نصوص الأخبار - “Rabi' ul-abror va nusus ul-axyor” (“Yaxshilar rivoyati va fikrlar bayoni”) qo'lyozma asaridir.

Muallif to'g'risida

“Rabi' ul-abror va nusus ul-axyor” asari muallifi Abul-Qosim Mahmud ibn Amr az-Zamaxshariy – O'rta Osiyolik alloma, arab tilshunosligi va grammatikasi asoschisi, xattot, arab-fors-turkiy lug'atlarning muallifidir.

U milodiy 1075 yil 18 martda, hijriy 467 yil Rajab oyining 27 kuni Horazmning qadimgi Zamaxshar qishlog'ida tug'ilib, boshlang'ich saboqni otasidan olganlar. Ilm-fanni chuqur o'rganish maqsadida Buxoroda bir qancha muddat Horazmshohlar davrida ijod bilan mashg'ul bo'ladi.

Otasi savodli, taqvodor, diyonatli kishi bo'lgan va ko'p vaqtini Qur'oni karim tilovati-yu namoz o'qish bilan o'tkazib, Zamaxshar qishlog'idagi bir masjidda imomlik ham qilgan.

Az-Zamaxshariy Marv, Nishopur, Isfahon, Suriya, Bog'dod, Hijoz va ikki marta Makka shahrida bo'lgan. Qayerda bo'lishidan qat'i nazar, arab tili lug'ati va grammatikasini, mahalliy aholi shevalari, maqollari, urf-odatlarini chuqur o'rganishni davom ettirgan.

Alloma ko'p asarlarini Makka shahrida yozadi. U erda u “Allohning qo'shnisi”,  “Butun dunyo o'qituvchisi”, “Barcha arablar va boshqa xalqlarning ustozi”, “Horazmning shon-sharafi” kabi unvonlarga sazovor bo'lgan.

Az-Zamaxshariy mantiq, grammatika, din, lug'atlar, adabiyot, pedagogika, tarix va jo'g'rofiyaga oid 60 dan ortiq asarlar yozib, ilm-fan sohasiga katta hissa qo'shadi. Uning asarlari dunyoning ko'plab tillariga tarjima qilingan. Bugungi kunda «al-Kashshof» qo'lyozmasining 100 dan ortiq nusxasi va unga yozilgan 20 dan ortiq sharhlari dunyo fondlarida saqlanmoqda.

Mahmudaz-Zamaxshariy 538 hijriy yilda vafot etgan.

Qo'lyozma asar haqida

Kitobning nomi “Rabi' ul-abror va nusus ul-axyor” bo'lib, unda  borliq hodisalarining hikmatlari hamda din va dunyo odoblari bayon etilgan. Shuningdek, asarda adabiyot, tarix va boshqa fanlarga oid hikoyalar, latifalar, suhbatlarning eng saralari jamlangan.

Uning yozilgan sanasi hozircha noma'lum. Kitob yaxshi saqlangan, muqovasi qog'oz karton, orqa jildi esa matodan qilingan. Sahifalarning holati butun, lekin teshilgan va yirtilgan joylari bor.

Asar 5 ta bo'limdan iborat bo'lib, 98 ta bobni o'z ichiga oladi (ba'zi olimlar esa “92 bobdan tashkil topgan” ham deyishgan). O'lchami bo'yi 26,5 sm. 17,5 sm. 5,5 sm.sahifalarsoni 403 ta. Nasx xatida yozilgan. Bu kitobning qo'lyozma nusxasi dunyoda kam topiladi. Toshbosma nusxasi Bayrut shahrida 1991-1992 yillar (1412-1413 hijriy)da nashr qilingan.

Bu asarning nodir qo'lyozma nusxalari O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutining asosiy fondida ham 2384-inventar raqami ostida saqlanadi. Shuningdek, Gollandiyaning Leyden shahri va Germaniyaning Berlin shahri kutubxonalarida ham ushbu asarning qo'lyozmalari mavjud. Shuningdek, Qohira, Tabriz va Bag'dod shaharlarida fors tiliga tarjima qilingan, to'rt jildli nusxalari ham mavjud.

Asardan lavhalar:

Umar ibn Abdulaziz aytgan ekanlar. Hech kim menga tobein Tovus ibn Kaysonchalik yaxshi nasihat qilmagan edi. Tovus ibn Kayson menga shunday yozadiki, agar yordam so'raydigan bo'lsang, xayr ahlidan yordam so'ragin! Shunda amalingni barchasi xayr bo'ladi. Yomon kishilardan yordam so'ramagin! Agar ulardan yordam so'rasang ishingni barchasi yomonlikka bo'ladi.

* * *

Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi qaysi bir banda birodarini Alloh uchun ziyorat qilsa, unga osmondan nido qiluvchi farishta shunday deydi: “Qanday ham yaxshi qilding, qadaming qutlug' bo'ldi, jannatdan bir joy tayyorlading”.

* * *

Til quloq bilan qalb o'rtasidagi adolatdir. Qur'onni qulog'ingiz eshitadigan va qalbingiz tushunadigan qilib o'qing.

Qo'lyozma mundarijasi

Qayd etganimizdek,kitob 5 juz, 98 bobdan tashkil topgan bo'lib, bir-biridan ajoyib va qiziqarli boblarni o'z ichiga olgan. Ayrim boblar mazmunini quyida bayon etamiz:

1-bob dunyo va oxiratni eslash to'g'risida;

2-bob osmonlar, yulduzlar, arsh va kursiy haqida;

3-bobbulutlar, yomg'ir, qor, momaqaldiroq, chaqmoq, yog'ingarchilikka oid;

4-bob havo, shamol,issiq va sovuq kunlar hamda soya-salqin haqida;

16-bob mukofot, jazo,evaz va ulushga oid;

17-bob nodonlik, nuqson, xato, buzish, o'zgartirish va shunga o'xshash narsalarga bag'ishlangan;

18-bob telbalik, ahmoqlik, g'aflat, xafalik shoshqaloqlik va sabrsizlik, foydasiz narsalar va o'yinlar bilan ovora bo'lishga doir;

19-bob sukut qildiruvchi javoblar, so'z bilan jarohat etkazish, tan olish va yuz o'girish, ta'na, shubha, qaysarlik va janjalkashlik to'g'risida;

20-bob jinoyat, gunohva ularga oid chora va jazolarhamda uzrlar, gunohlarni tark etish va tavba haqida;

33-bob safar, sayr qilish, ayrilish va jo'nash, manzilga etish, vidolashuv, uzoqda bo'lish, yaqin bo'lish, ketish-kelish va shu kabilar oid;

34-bobyoshlik va yigitlik, keksalik va shunga o'xshash mavzularga bag'ishlangan;

35-bob vatanga muhabbat va uni sog'inish, ahli oila va qadrdonlarga mehr-muhabbat ko'rsatishga doir;  

60-bob ilm, hikmat, odob, kitob, qalam va shularga tegishli narsalar to'g'risida;

62-bob xiyonat, o'g'rilik, aldov, qotillik, chaqimchilik, tuhmat va sirlarni oshkor qilish haqida;

78-bob mol-dunyo, kasb, tijorat, nifoq qimmatchilik va arzonchilik, savdodagi yolg'on, to'lov va bojlar, boylik va faqirlik kabi mavzularga oid;

80-bobhazillashish, kulishning joiz o'rinlari va mazah qilishdan qaytarish kabilarga bag'ishlangan.

Hulosa

“Rabi' ul-abror va nusus ul-axyor” (“Yaxshilar rivoyati va fikrlar bayoni”) asarida har bir zamon va makon uchun muhim bo'lgan masalalar bayon etilganini inobatga olgan holda ilmiy izlanuvchilar, mustaqil tadqiqotchilar va talaba yoshlarga mazkur noyob asarni keng tadqiq etish va xalqimizga etkazishnitavsiya etamiz.

Murojaat uchun:
Telefon: +998 71 240 08 31
Telegram: https://t.me/MuzeyKutubxonaBOT
Elektron pochta: muzeykutubxona@mail.ru

Muhammadnosir ABDUVOSIYeV,

O'zbekiston musulmonlari idorasi

muzey-kutubxonasi mutaxassisi