Sayt test holatida ishlamoqda!
14 Aprel, 2026   |   25 Shavvol, 1447

Toshkent shahri
Tong
04:22
Quyosh
05:46
Peshin
12:28
Asr
17:05
Shom
19:06
Xufton
20:22
Bismillah
14 Aprel, 2026, 25 Shavvol, 1447

MISLSIZ (!)  ILOHIY MODDIY NYe_''MAT

20.10.2020   9189   10 min.
MISLSIZ (!)  ILOHIY MODDIY NYe_''MAT

Janob Payg'ambarimiz Muhammad mustafo Rasululloh sallallohu alayhi va sallam o'z hadisi shariflarida: “To'rtta daryo – Sirdaryo, Amudaryo, Nil, Yevfrat – jannat daryolaridan," – deganlar. Yer kurasida 4ta okean, bir necha dengiz va ko'plab daryolar bo'lsada, planetamizni to'rtdan uch qismi suv bilan qoplangan bo'lsada, shulardan faqat to'rtta daryonigina Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam “jannat daryolaridan” dedilar. Yaxshi e'tibor bersak, mazkur to'rtta daryodan ham eng birinchi navbatda Sirdaryo va Amudaryo daryolarini aytdilar. Demak, bizni yurtimiz “jannatmakon yurt” deyilgani balandparvoz so'zlar emas ekan! Mazkur to'rtta jannat daryolaridan teng ikkitasi aynan bizni yurtimizda ekanligi ham – bu Yaratganning aynan bizning yurtimizga o'zgacha Ilohiy nazari bilan boqqani! Yer yuzining boshqa joylariga nisbatan Alloh taolo aynan bizni yurtimizga o'zgacha nazari bilan, o'zgacha rahmat nazari bilan boqqanini yaqqol belgisi, dalili, isboti va namunasi! Buni onglab tushunib etish uchun maxsus ilm dargohlarida, katta-katta institutlarda yoki islom universitetlarida o'qib, ta'lim olish shart emas! Bu – osmondagi Oy va Quyoshday butun insoniyatga ma'lum va mashhur bo'lgani kabi, dunyo xalqi uchun ochiq-oydin xaqiqatligi hammaga ayon!

O'zi nazar qilgan, O'zi o'zgacha nazar qilgan mana shu jannatmakon diyorni Alloh taolo O'z Ilohiy nazari va Ilohiy rahmati ila boqib, ushbu muqaddas zaminimizni insonning aqli ojizlik qiladigan ko'pgina behisob ne'matlar bilan ne'matlantirib qo'ygan. Aynan bizning jannatmakon yurtimizga, muqaddas zaminimizga, Hudo nazar qilgan diyorimizga, jonajon O'zbekistonimizga Alloh taboraka va taolodan ato etilgan bunday ne'matlarni nafaqat inson zoti, balki hech qanday, xatto oxirgi modeldagi yangi chiqqan eng zamonaviy komp'yuter ham sanab sanog'iga eta olmaydi!

Bunday behisob va bebaho, aziz va buyuk, mislsiz va beqiyos, tengi yo'q moddiy va ma'naviy ne'matlar ichida bittasi bu – “paxta” deb atalmish Ilohiy moddiy ne'mat. Yerdan o'nib-o'sib chiqadigan boshqa nabotot-o'simliklar qatori paxta ham, agar Hudo xoxlasa chiqadi, bo'lmasa yo'q! Shuning uchun ham paxta – Hudoi taoloning bandalariga beradigan nabotot olamidagi mo''jizaviy ne'matlaridan biri. Allox taoloning shu mo''jizaviy ne'matlari ichida eng kattalaridan va eng manfaatlilaridan biri!

Internet va  entsiklopedik ma'lumotlarga qaraganda, fan tilida «Gossypium» deb nomlanadigan “paxta”ni er yuzida 39 dan ortik o'simliklari mavjud. Shulardan oltitasigina planetamizning oltita mintaqasida o'sadi xolos. Jahon miqyosida etishtirilayotgan paxtani 65 foizini 5 ta davlat etkazib beradi. Bular – Hitoy (4 mln. t), AKSh (4 mln. t.), Hindiston (2,5 mln. t.), Pokiston (1,5 mln. t.) va O'zbekiston (1,2 mln. t.).  Jahon paxtasini qolgan 35 foizini 70 ta davlat etkazadi.

Olimlarning ilmiy tadqiqotlari va jahon statistika ma'lumotlariga ko'ra, paxtadan bugungi kunda inson hayotida darkor bo'ladigan 100 dan ziyod turli xil navdagi mahsulotlar ishlab chiqariladi. Bu mahsulotlarga odam bolasini muhtojligi esa onasidan tug'ilishidan avvalroq boshlanib, vafot etganidan keyingi davr mobaynida bo'lar ekan! Bitta o'simlikdan shuncha turdagi mahsulotlar ishlab chiqariladigan yana boshqa o'simlik bu dunyoda yo'q ekan! Ana! Qanday ulug' va beqiyos, xaqiqatda mo''jizaviy (!) ne'matni Alloh taolo bizni diyorimizga ravo ko'rgan!

Alloh taoloning inoyati ila davlatimiz va hukumatimiz tomonlaridan oqilona olib borilayotgan xayrli, savobli ishlarni amalga oshirish maqsadida viloyatlarimiz rahbarlari hamda shahar va tuman rahbarlarining boshchiliklarida mustaqilligimizni sharofati bilan jannatmakon yurtimizni tinchligi, muqaddas Vatanimizni ravnaqi, dono xalqimizni farovonligi, farzandlarimiz bizdan ham baxtliroq bo'lishlari uchun, bolalarimizni kelajagi uchun behisob-behisob, son-sanoqsiz, katta-katta savobli, xayrli va olijanob ishlar bajarilib kelinmoqda. Bu savobli ishlarga nafaqat butun dunyo hamjamiyati tan bermokda, balki O'zbekistondagi bu xayrli ishlarni har bir ko'zi ojiz inson ham ko'rmokda, har bir qulog'i og'ir odam ham eshitmoqda, har bir aqli zaif banda ham mohiyatini onglab, mazmunini tushunib, samaralarini sezib, to'la-to'kis his qilmoqda.

“Birni ko'rib shukr qil, birni ko'rib fikr qil” deganlariday yon-atroflarimizga qarab, ba'zi davlatlarda bo'layotgan ahvollarga qarab fikr qilaylik! “Ey, Allohim! Yurtimga berilgan tinchlikka shukr!” deb, tinch uxlab, eson-omon uyg'onayotganimizga shukr qilaylik! Ba'zi davlatlarda insonlar o'zini tinchligini-omonligini o'ylab, jon kuydirayotgan bir zamonda, bizni mamlakatimizda esa jahon andozalaridan ham ustun bo'lgan o'quv dargohlari bizni bolalarimiz uchun barpo etilayotgan bir paytda, xalqaro me'yorlaridan qolishmaydigan sport inshootlari biz uchun qurilayotgan bir paytda, bizda qo'sha-qo'sha imoratlar, qator-qator uylar, yangidan-yangi moshinalar, hashamatli to'yxonalar, dabdabali to'y-ma'rakalar, kelin-kuyovga hizmat qilayotgan chet ellarda faqat boylar minadigan avtomobillar, farzandlarimiz chet elma-chet el yurib, dunyoning turli chekkalarida obro'li-nufuzli o'quv dargohlarida o'qib turgan, qo'llarimizdagi dunyoda hozirgina chiqqan eng zamonaviy telefonlar kundan-kunga hayotimizni boyitib turgan bir paytda, Hudoi taolo sanoqligina davlatlar qatori bizning diyorimizga berayotgan mo''jizaviy paxta ne'matini nes-nobut qilmay, terib olmasdan, oyoqosti qilib, uvol qilsak, noshukrlik va isrofgarchilik qilgan bo'lmaymizmi?

Noshukrlik va isrofgarchilik esa Hudoga xush kelmasligi har bir aqli raso odamga ma'lum!

O'zbekistonni mag'ribdan mashriqgacha aylanib chiqsangiz ham, davlatimizni u chekkasidan bu chekkasigacha kezib chiqsangiz ham, mamlakatimizni barcha shahar-qishloqlarini ko'rib chiqsangiz ham bir narsaga guvoh bo'lasiz – har bir viloyat, har bir tuman, har bir shahar, har bir qishloq, har bir mahalla, har bir ko'chada yangilanish, chiroyli o'zgarish, katta qurilishlar bo'layotganini ko'rasiz! Bunday islohotlardan yurtimizni biror joyi ham chetda qolmagan!

Oq-qorani taniydigan, foyda-zararni biladigan, o'ng-chapni payqaydigan, og'ir-engilni his qiladigan, savob-gunohni ajrata oladigan, katta-kichikni farqiga etib boradigan, past-balandni tushunadigan, yaxshi-yomonni mazmunini onglaydigan, uzoq-yaqinni mohiyatiga etib boradigan har bir aql-zakovatli inson biladiki, O'zbekistonda bo'layotgan bunday ulug'vor ishlar o'z-o'zidan bo'lmaydi! Qisqa davr ichida asrlarga teng, savobi cheksiz-chegarasiz bo'ladigan bunchalik darajadagi ulkan va buyuk ishlarni amalga oshirish uchun ko'p narsalar ichida moddiy ta'minot ham bo'lishi darkor.  

Ushbu nihoyatda mas'uliyatli, mashaqqatli va sharafli, og'ir va savobli, sermahsul va olijanob ish bo'lmish – xalqimizni rizqi, dasturxonimizni ko'rki, davlatimizni boyligi, yurtimizni xirmoni bo'lgan Alloh taoloning mo''jizaviy ne'mati bo'lgan «paxta»ni yig'im-terimida jamiyatimizning barcha a'zolari birgalikda, hammamiz ham bir tan-bir jon bo'lib, bir yoqadan bosh chiqarib harakat qilishimiz zarur. Zero «Ko'p biriksa, tog' qular», «To'pdan chiqsang xam, ko'pdan chiqma», «Ko'pdan ayrilgan ozar, ko'pga qo'shilgan o'zar», «Ko'pning haqi etimning haqidan yomon», «Ko'pchilik bir mushtdan ursa, o'ldirar, bir burdadan bersa, to'ydirar» deb dono xalqimiz bekordan-bekor, bejiz aytmagan.

Endi har birimiz o'z-o'zimizga: “O'zim yashab turgan yurtimni tinchligi uchun, ona-Vatanimni ravnaqi uchun, ajdodlarim yotgan muqaddas zaminim uchun, kindik qonim to'kilgan diyorim uchun, aziz bo'lgan el-xalqim uchun, farzandim mendan ham baxtliroq bo'lishi uchun, bolamni kelajagi uchun men nima ish qildim?” – deb savol beraylik.

Dono xalqimiz o'zining purhikmatli maqollarida «Bekor o'tirgandan bekor ishla!», «Bekorchidan Hudo bezor!» deb aytishlarida ham juda ko'p ma'nolar bor. Zero, bu ulug' hikmatlar elning ellik ming elagidan o'tkazilib, keyin muomalaga qo'yilgan.

Iloho o'zlarimizni ham, farzand-zurriyotlarimizni ham Mehribon Parvardigorimiz buyurgan, janob Payg'ambarimiz sallallohu alayhi va sallam tavsiya etgan, o'tmishda o'tganlarimizni ruhlari shod bo'ladigan, xalqimiz xursand bo'ladigan, ota-onalarimiz rozi bo'ladigan yo'llardan yurishimizni nasib etsin!

Muhtaram azizlar! Tinch bo'lib turgan yurtimizda musaffo osmonimiz ostida yashayotgan jannatmakon diyorimizni boyligi uchun, Hudoni o'zgacha Ilohiy nazari tushgan muqaddas Vatanimizni ravnaqi va xalqimizni farovonligi uchun, turmushimizni obodligi va ko'pchilikni rizqi uchun, elimizni mo'l hirmoni va oilamiz dasturxonini ko'rki uchun o'z hissamizni qo'shaylik! Shu jannatmakon diyor – muqaddas zaminda yashayotgan har birimiz, Alloh taolo O'zbekistonga bergan barcha behisob va betakror, mislsiz va beqiyos ne'matlaridan foydalanayotgan har bir odam bolasi o'zini munosib hissasini qo'shishi lozim ekanligini unutmaylik!

 

Ibrohimjon INOMOV,

O'zbekiston musulmonlari idorasi raisi o'rinbosari 

Maqolalar
Boshqa maqolalar
Maqolalar

Hadis ilmi va mustalahiga oid asar

14.04.2026   103   4 min.
Hadis ilmi va mustalahiga oid asar

Bismillahir Rohmanir Rohiym

Imom Navaviy (vaf. 676/1277-y.) rahimahulloh o‘zining yozgan asarlari bilan Islom ilmlari, xususan hadis va fiqh ilmi rivojiga katta hissa qo‘shgan yirik olim sanaladi. Ijtihod va fatvolari shofe’iy mazhabida mo‘tabar va mo‘tamad hisoblanganidek, hadis ilmida yozgan asarlari ham soha ulamolari nazdida qadrli va mavqei baland kitob hisoblanadi. Imom Navaviyni “Irshod tullab al-haqoiq” asarini ulamolar tarojimlar (olimlarning hayoti yoritilgan asarlar)da muallifning muhim ta’liflari qatorida zikr qilishadi.

Kitobning to‘liq nomi: “Irshod tullab al-haqoiq ila ma’rifati sunani xoyr al-xaloiq”. Bu kitob hadis ilmi va mustalahiga bag‘ishlangan asar bo‘lib, Imom Navaviy bu kitobni yozishda Ibn Saloh Shahrozuriy (vaf. 643/1245-y.) rahimahullohni “Ma’rifat anva’i ilm al-hadis” kitobini asos qilib olganlar.

“Muqaddima” nomi bilan mashhur bo‘lgan bu kitob ushbu mavzuda yozilgan o‘zidan avvalgi kitoblarni to‘ldiruvchi va jamlovchi hamda o‘zidan keyingi kitoblarga asos va tayanch hisoblanadi. Ya’ni, “Muqaddima”dan oldin ham bu ilmga bag‘ishlangan asarlar bo‘lgan. Muhaddislar va hadis ilmi peshvolari o‘zlarining hadis to‘plamlari ichida yoki alohida tarzda hadis turlari va illatlari bayon qilingan asarlar yozishgan. Xatib Bag‘dodiy (vaf. 463/1071-y.) va Imom Hokim (vaf. 405/1014-y.) kabi ulamolar hadis ilmiga atalgan kitoblar yozishgan bo‘lsa ham, undagi masalalar va ta’riflar bir joyda jamlanmagan yoki tartiblanmagan edi. Ibn Saloh rohimahulloh esa avvalgilarning ishini kamoliga yetkazdi. Imom Hokimning “Ma’rifat ulum al-hadis” asarida zikr qilingan 52 ta navga ziyoda qilib kitoblarida hadis navlarini 65 turga bo‘lib bayon qildi. Imom Navaviyning “Irshod” asari ushbu “Muqaddima”ning muxtasari hisoblanadi.

Muallif yashagan davrda Ibn Saloh rahimahullohning “Muqaddima”si juda mashhur bo‘lgan va bu ilmda asosga aylangan edi. Imom Navaviy “Irshod” asarini hadis ilmi va usullari bilan uzoq shug‘ullangandan keyin yozadi va hadis ilmi istilohlarini bayon qilishda bor mahoratlarini ishga soladi. Kitob muqaddimasida muallifning o‘zi bunday deydi: “Bu kitobda “Muqaddima”ni muxtasar qilishni istadim va bu orqali uni zikrini jonlantirish, boshqa manbalar qatori undagi manfaatlardan hamma foydalana olishini umid qilaman”.

Imom Navaviy muxtasarda qo‘llagan bayon uslubini shunday izohlaydi: “Kitobdagi ma’lumotlarni bayon qilishda oson, yengil iboralar bilan keltiraman, undagi muhim va muhim bo‘lmagan qaydlardan birortasini mazmuniga xalal yetkazmayman va aksar o‘rinlarda kitob sohibining iborasini keltirishga harakat qilaman, faqat foydali maqsadlardagina boshqa lafzlar bilan almashtiraman, bir qator dalillar va muxtasar misollarni ham zikr qilaman va unga ba’zi o‘rinlarda kichik lafzlar, qo‘shimcha va to‘ldiruvchilar qo‘shaman”.

Darhaqiqat, Imom Navaviy kitobida Ibn Salohni iboralarini saqlashga harakat qilgan va ko‘pincha “قال الشيخ” (Shayx aytdi) deb aytadilar va bu bilan Ibn Salohni nazarda tutadilar. U kishi qo‘shgan ziyodalar bir necha jihatdan foydali va qiymatli masalalar hisoblanadi. Bu jihatlar Imom Navaviyni ilmlari qanchalik yuksak darajada ekanini ko‘rsatadi.

Zamondosh muhaqqiq, hadis ilmlari ustozi, asarning 2019-yildagi zamonaviy-tanqidiy nashrini amalga oshirgan olim Nuriddin Itr rohimahulloh aytadi: “Bu afzalliklari bilan mazkur kitob Imom Navaviyning shaxsan o‘zi Irshodga yozgan muxtasaridan afzalroq hisoblanadi. Sababi, bu muxtasardan biror sharhsiz foydalanish o‘quvchiga qiyinchilik tug‘diradi. Irshod kitobi esa “Taqrib”da keltirilmagan foydalari va iborasi ham yengilligi bilan ajralib turadi”.

“Irshod”ga yozilgan muxtasar asarning to‘liq nomi: “At-taqrib va at-taysir li ma’rifati sunan al-bashiyr an-naziyr”. Ushbu  asarga ham bir nechta sharhlar yozilgan bo‘lib, ularning ichida eng mashhurlari Muhammad ibn Abdurrohman Saxoviy rohimahulloh (vaf. 902/1497-y.)ning “Sharh at-taqrib va at-taysir” asari va Jaloliddin Suyutiy rohimahulloh (vaf. 911/1505-y.)ning “Tadrib ar-roviy” asaridir. Bu ikki asar ham o‘z bobida yozilgan mashhur va mo‘tamad asarlardan sanaladi.

Xulosa qilib aytganda, Imom Navaviyning asarlari keyingi ulamolar uchun asos bo‘lib xizmat qilishi bilan birga ulamolar ham bu kitoblar ustida ko‘plab xizmatlar qilishgan. Alloh taolo barchalaridan rozi bo‘lsin.

 

Muhammadjon ISROILOV,
TII magistratura talabasi

Maqolalar